कौशिक गृह्यसूत्रम् (अथर्ववेद शौनक शाखा - संक्षिप्त टीका एवं पं. उदयनारायण सिंह हिन्दी अनुवाद)
Kausika Grihyasutram of Atharvaveda with Hindi Translation
by महर्षि कौशिक (अनुवादक: पण्डित उदयनारायण सिंह)
About this granth
The Kaushika Sutra (कौशिक गृह्यसूत्रम्) is the domestic ritual manual of the Atharvaveda in the Shaunaka tradition. Besides the usual life-cycle rites and household offerings, it prescribes the use of Atharvan hymns for healing, averting harm, prosperity, building a house, rites concerning women and expiation of evil omens, which makes it a rich source for daily life, medicine and belief in the Vedic period.
This edition gives the sutras with the brief Sanskrit commentary of Darila and Keshava and a Hindi translation by Thakur Udaynarayan Singh, translator also of the Sarvadarshanasangraha and Surya Siddhanta. He published it from his Shastraprakash Bhavan at Mathurapur, Muzaffarpur (Bihar), and it was printed at the Jyotish Prakash Press, Benares. The dedication says the edition first printed in America was brought out in India with Hindi through the support of Babu Umashankar of Muzaffarpur.
A detailed Hindi table lists the rites section by section, from rites for intelligence and preparing consecrated water to house-building, pumsavana, a child's teething, and remedies for portents such as eclipses, famine and cholera.
यति । मूत्रप्रवाहं विदारयति । सू० १७ । — विद्मा शरस्येति द्वितीयेन दुग्धीं ज्याधनुषं
जघने शिश्नदेशे ऊर्ध्वंकृत्वा गोदोहन्त्यामुदकं कृत्वा यवानेकविंशतिं प्रविश्य प्रक्षिप्य तेन
उदकेन धनुषमुपरि फलं सिञ्चति सूक्तं जपित्वा ॥ यथा उदकं शिश्ने पतति तथा
कार्यम् । सू० १८ । —यवगोधूमवल्ली पद्ममूलं यातिका एतानि क्वाथयित्वाभिमन्त्र्य
व्याधितं पाययति । समाप्तानि मूत्रप्रतिबन्धे दुःखमूत्रकरणे दुःखपुरीषकरणे···उदर-
पूर्णनिरोधकरणे च एतानि भैषज्यानि कार्याण्यारोग्यकामः । सू० २० । —अथ सर्व-
रोगभैषज्यान्युच्यन्ते । अभ्यातानान्तं कृत्वा अम्ब यो यन्तीति वायोः पूत इति सूक्ते-
नाज्यं जुहोति । पलाशोदुम्बराद्याः समिध आदधाति । सर्वव्याधिभैषज्यकामः ।
सू० २१ । —अथ सोमभक्षणे भैषज्य
संक्षिप्तटोकासङ्ग्रहः । १७
एकविंशति गृहत्तृणानि च प्रक्षिप्य तं घटमभिमन्त्र्य ततो व्याधितं सिञ्चति । ततो
मार्जनञ्च दर्भत्रयमेकत्र बद्धं पिञ्जूलीत्युच्यते । समाप्तं जलोदरभैषज्यम् । अभ्यासेन
कर्मसिद्धिः दिने दिने कुर्यात् जलोदरनाशनार्थम् ॥
कण्डिका ॥ २६ ॥
सू० १ ।—अथ वातपित्तश्लेष्मणि भैषज्यान्युच्यन्ते । मांसमेदोऽभिमन्त्र्य
पाययति वातविकारे । मधु अभिमन्त्र्य पाययति श्लेष्मविकारे । घृतमभिमन्त्र्य पाय-
यति वातपित्तसहविकारे । तैलमभिमन्त्र्य पाययति वातश्लेष्मविकारे । सू० २-६ ।-
अतिकाशे शीर्षक्ति शिरोवेदनायां च कर्माण्युच्यन्ते । व्याधितं शिरं मौञ्जवेष्टितं कृत्वा
वामेन हस्तेन वपनं जालसहितं गृहीत्वा जरायुज इति सूक्तेन लाजान् प्रकिरन्
व्रजति व्याधिदेशं यावत् । तत्रैव मुञ्जप्रक्षं लाजांश्च वपनानां प्रक्षेपः । वामेन हस्तेन
वपनं मौञ्जं इन्दुकं च गृहीत्वा दक्षिणेन हस्तेन ज्यां तूणीं गृहीत्वा...व्याधितमग्रे
कृत्वा यत्र व्याधिरुत्पन्ना तत्र स्थाने गत्वा जरायुज इति जपित्वा मौञ्जप्रक्षं वपनं
क्षिपति व्याध्युत्पत्तिस्थाने ज्यां तूणीं प्रक्षिपति । वातज्वरे कटिभङ्गे शिरोरोगे च
वातगुल्मे वातविकारे च सर्वरोगे च भैषज्यम् । धनुर्वाते अङ्गकम्पने वाते शरीरभङ्गे
सर्ववातविकारे भैषज्यम् । सू० ८ ।—घृतमभिमन्त्र्य नासिकानस्तं दद्यात् ।
सू० ९ ।—जरायुज इति सूक्तेन पञ्चपर्ववेणुदण्डं ललाटे संस्तभ्य जपति शिरोरोगे
कटिभङ्गे वा वातगुल्मे विकारे च । लिङ्गयुपतापः समाप्तः । सू० १० ।—अथ लोहितं
वहति शरीरमध्ये बहिश्च । कर्माण्युच्यन्ते । पञ्चपर्ववेणुदण्डं रुधिरवहनस्थाने दत्वा
“असूर्या” इति सूक्तं जपति । रथ्यायाः पांसून् गृहीत्वाभिमन्त्र्य रुधिरव्रणे वि-
किरति । सू० ११ ।—अभ्रंकपालिकां बध्नाति । केदारमृत्तिका इति । सू० १२ ।-
अभ्रंकपालिकामभिमन्त्र्य पाययति । अभ्रंकपालिकां शुष्कपङ्कमृत्तिकाम् । स्त्रीरजसोऽति-
प्रवर्त्तने भैषज्यं रुधिरप्रवाहे च । सू० १४ ।—अथ हृद्रोगे कामले चेत्यादिभैषज्या-
न्युच्यन्ते । सू० १६-१७ ।—अनुसूर्यमिति सूक्तेन गोरक्तचर्मच्छिद्रमणिं गोदुग्धे
तं दत्त्वा संपात्याभिमन्त्र्य बध्नाति दुग्धं च पाययति । अभ्यातानाद्युत्तरतन्त्रम् ।
कामले हृद्रोगे चेत्यादि लिङ्गयुपतापः । सू० १८ ।—हरिद्रौदनं व्याधितस्य
भोजनं दत्वा तस्योच्छिष्टं चानुच्छिष्टं चैकत्र कृत्वा तेन च उद्वर्त्तनं कृत्वा शिरः-
प्रभृत्यारभ्य यावत्पादौ उद्वर्त्य ततो व्याधितं च खट्वायामुपवेश्य खट्वाधस्तात्
शुकं काष्ठमुसुकं च गोपितिलकां च एते त्रयः पक्षिणः सव्यजङ्घायां हरितसूत्रेण
बद्ध्वा खट्वाधस्ताद् बध्नाति ।......अपस्मारे भैषज्यम् । उदकमभिमन्त्र्य व्याधितं
स्नापयति । सू० १९।—मन्थमभिमन्त्र्य प्रपाद्य प्रयच्छति भक्ष्यार्थम् । सर्वत्र
गृहद्वारे अग्रे व्याधितं कृ
व्याधिताय प्रयच्छति । सर्वत्र यत्र यत्र प्रयच्छतिशब्दस्तत्र तत्रैव बोद्धव्यम् ।
(कौ० ७।१८) सू० २० । — अनुसूर्यं इति सूक्तेन शुष्कचन्दनमभिमन्त्रयेत् । काष्ठ-
शुष्कचन्दनमभिमन्त्रयेत् । गोपीतिलकां-यस्मिन्कस्मिंश्च दृष्ट्वा वदन्तीं तत्राभिमन्त्रयते
व्याधितः । सू० २१ ।--वृषभहृदयलोमभिः सुवर्णवेष्टितं मणिं कृत्वा सम्पात्याभि-
मन्त्र्य व्याधिताय बध्नाति । समाप्तानि अपस्मारविस्मयहृद्रोगकामलकरोहिणकानि
भैषज्यानि । सू० २२ ।—अथ श्वेतकुष्ठभैषज्यान्युच्यन्ते । श्वेतकुष्ठं गोमयेन
प्रघृष्य यावल्लोहितं दृष्ट्वा भृङ्गराजहरिद्राभ्यां इन्द्रवारुणीनीलिकापुष्पा एताः पञ्च
पिष्ट्वाभिमन्त्र्य कुष्ठं प्रलिम्पति । सू० २३ ।—पलितानि छित्त्वा घृष्ट्वा अवलिम्पति ।
सू० २४ ।--अथ मारुतान्युच्यन्ते । समाप्तानि कुष्ठभैषज्यानि श्वेतपलितनाशनं
दुर्भिन्ननाशनं च । सू० २५ ।--अथ ज्वरभैषज्यमुच्यते । नित्यज्वरे वेलाज्वरे सतत-
ज्वरे एकान्तरितज्वरे चातुर्थिकज्वरे च ऋतुज्वरे च । सू० २६ ।—अथोद्वेगविनाश-
भैषज्यान्युच्यन्ते । सू० २८ । —उप प्रागादितिसूक्तेन उल्मुकद्वयमभिमन्त्र्य घृषीयत
रात्रौ उषाकाले एतत्कर्म । तथा प्रभाते स्वस्तिदा इति सूक्तेन दक्षिणेन पादेन प्रक्राम-
तीति (कौ० ५०।१।) स्वस्थयनम् । वृद्धबालयुवस्त्रीपुरुषाणामकस्मादुद्वेगः प्रलापो
वा भवेत्तदा एतत्कर्म कुर्यात् । सू० २९ ।--गन्धर्वराक्षसेऽप्सरसे भूतग्रहादिषु
भैषज्यान्युच्यन्ते । सू० ३० ।---चतुष्पथे व्याधितं कृत्वा ततः प्रज्वालिताग्नौ
घृताक्ताः सर्वौषधीर्जुहोति । सू० ३१ ।—व्याधितस्य वल्गुनिकां सर्वौषधिसहितां
हस्तेन कृत्वा नदीमुखसंमुखां प्रविश्य नदीमध्ये वल्गुणिकायां सर्वौषधिं घृताक्तां हुत्वा ।
ततः प्रक्रामति । उदकमध्ये सर्वौषधीर्जुहोति घृताक्ताः । पश्चात्स्थितो व्याधितं सिञ्चति ।
सू० ३२ ।—ततो मृण्मये आमपात्रे होमशेषाः सर्वौषधीः कृत्वा पक्षिणो यस्मिन्
वृक्षे वसन्ति तत्र त्रिपादे कृत्वा बध्नाति । सू० ३३-४० ।--अथ लौकिके शापे
वैदिके शापे च स्त्रीणामाक्रोशे च पुरुषाणाञ्च भैषज्यमुच्यते । सर्वस्मिन् संहिता-
विधिकर्मणि प्रधानकर्ममध्ये नवं घटं यत्प्रथममास्थापितमुत्तरतस्तेनोदकेन हिरण्य-
वर्णा इति सूक्तेन अभिमन्त्रितेन कारयिताभिषेचयेत् । सर्वत्र मेधाजननादिकर्मसु ।
ततः पश्चान्मणिबन्धनादिकर्म कुर्यात् । भैषज्येष्वभिषेकं न कुर्यात् । अभ्यातानान्तं
कृत्वा अघद्विष्टा इति सूक्तेन यवमणिं सम्पात्याभिमन्त्र्य पुनः सूक्तं जपित्वा बध्नाति ।
लौकिके आक्रोशे वैदिके च ब्राह्मणस्य शापे आक्रोशे च क्रूरचक्षुर्दृष्टिनिपाते च पिशाच-
रक्षादिषु भैषज्यं समाप्तम् । अथ रक्षोग्रहे भैषज्यमुच्यते । आज्यतन्त्रं कृत्वा शं नो
देवीति सूक्तेन पृश्निपर्णीमोषधिं पिष्ट्वा सम्पात्याभिमन्त्र्य पुनः सूक्तं जपित्वा शरीरं
प्रलिम्पति । अभ्यातानाद्युत्तरतन्त्रम् । पापगृहीते च स्त्रीगर्भस्रावे च मृतापत्यायां
च क्रव्याद्गृहीते च पिशाचगृहीते च रक्षोभयभैषज्यं समाप्तम् । अथ राजयक्ष्मादि-
भैषज्यमुच्यते । तन्त्रं कृत्वा वरणोवारयता इति तृचेन वरणवृक्षमणिं बध्नाति ।
राजयक्ष्मादिपूगव्याधिषु श्वेतोदुम्बरकुष्ठाद्यष्टादशजातिषु ज्वरादिसर्वरोगेषु भैषज्यं
समाप्तम् । अथ वातविकारे भैषज्यमुच्यते । पिप्पलीक्षिप्तभेषजीमिति सूक्तेन पिप्पल-
द्रव्यं आशयति । वातविकारे धनुर्वातगुल्मे वातशूले क्षिप्तवातप्रदोषे कर्मकृते वाते
उत्पन्ने सर्वव्याधिविकारे भैषज्यं समाप्तम् । जलोदरे भैषज्यमुच्यते । विद्रधस्य
बलासस्येति तृचेन सूक्तेन व्याधितस्य मूर्धनि सम्पातानानयति । सर्वव्याधिविसर्पणे
प्रकोप च बलासे च आन्त्रविसर्पणे च अक्षिविसर्पणे च विद्रधिविसर्पणे च हृदयामये
च अज्ञातराजयक्ष्मणि च एतेषां भैषज्यं समाप्तम् । या बभ्रव इति सूक्तेन दश वृक्ष-
शकलानि लाक्षाहिरण्येन वेष्टितं मणिं कृत्वा...बध्नाति । सर्वव्याधिभैषज्यं समाप्तम् ।
सू० ४१ ।--अथ क्षेत्रियव्याधिभैषज्यमुच्यते ।
२० अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य—
मुच्यते । आज्यतन्त्रं कृत्वा व्याधितं पर्वसु बद्ध्वा अक्षीभ्यां त इति सूक्तेनोदपात्रं
सम्पात्य ततः पुनः सूक्तं जपित्वावसिच्य व्याधितस्य पर्वग्रन्थिर्विमुच्यते । तत उत्तर-
तन्त्रम् । समाप्तमक्षिरोगनासिकाकर्णशिरोजिह्वाग्रीवाराजयक्ष्मादि सर्वभैषज्यम् ।
सू० २९।—हरिणस्येति सूक्तेन हरिणशृङ्गमणिं···बध्नाति ॥ हरिणशृङ्गेन सहोदकं
आचामयति । अथोषाकाले एतत्कर्म । हरिणचर्मशङ्कुधानं प्रज्वाल्योदकेन प्रक्षिप्य
ततो व्याधितमवसिञ्चति । सू० ३२।—बालरोगगृहीते च मैथुनदोषभैषज्यान्यु-
च्यन्ते । पूतिगन्धमत्स्यसहितमोदनं व्याधिताय प्रयच्छति भक्षणार्थम् । सू० ३३।—
अरण्यतिलैः प्रज्वालितमुदपात्रमभिमन्त्र्य प्रक्षिपति उषाकाले । अवसिञ्चति व्याधि-
तम् । मैथुनराजयक्ष्मणि भैषज्यम् । अरण्यशणेन अरण्यगोमयेनावज्वालितमुदकंम-
भिमन्त्र्यावसिञ्चति । उषाकाले मार्जनाचमनम् । चित्यादिभिः प्रज्वालितमुदकमभि-
मन्त्र्य व्याधितमवसिञ्चति । मार्जनाचमनं च । केचित्तिलशणादिचतुर्षु कर्मसु
अरण्ये अवसेकमिच्छन्ति । केचिद् गृहे अवसेकमिच्छन्ति । सू० ३४।—अथ
सर्वभैषज्यान्युच्यन्ते । आ गाव इति दशभिः सूक्तैः मुञ्जशीर्षक्त्या इत्यृचा घटमुद-
कपूर्णं संपात्याभिमन्त्र्य व्याधितमवसिञ्चति ॥
कण्डिका ॥ २८ ॥
सू० १।—स्कन्दविषभये भैषज्यान्युच्यन्ते । तक्षकदेवतायै नमस्कारं कृत्वा
ततो ब्राह्मणो जज्ञे वारिदमिति सूक्ताभ्यां उदकमभिमन्त्र्य आचामयति । संप्रोक्षति
विषदुष्टं । सू० २।—क्रमुकवृक्षशकलं सहोदकमभिमंत्र्य तत आचामयति···
अभ्युक्ष्यति दूर्वांवज्वालितमुदकमभिमन्त्र्यावसिञ्चति । जीर्णहरिणचर्मावज्वालित-
मुदके प्रक्षिप्य तमभिमन्त्र्य ततोऽवसिञ्चति । मार्जालिकावकरतृणैरवज्वालितमुदक-
मभिमन्त्र्यावसिञ्चति । सू० ३।—उदपात्रं सम्पात्य तत आप्लावयति विषदुष्टं विषलिप्ता-
भ्यां सक्तुमन्थमुपमथ्य ततोऽभिमन्त्र्य पाययति । मदनफलानि प्रत्यृचं भक्षयति
यथा च छर्दयति तथा च कर्त्तव्यम् । सू० ५।—शस्त्राद्यभिघाते रुधिरप्रवाहे भैषज्या-
न्युच्यन्ते । रोहिण्यसीति सूक्तेन लाक्षोदकं कथितमभिमन्त्र्य व्याधिदेशमवसिञ्चति ॥
उषाकाले कर्म । अस्थिभङ्गे रुधिरप्रवाहे शस्त्राभिघातादौ भैषज्यम् । सू० ७।—रक्षो-
भैषज्यमुच्यते । सदम्पुष्पा सन्ध्या प्रसिद्धा । सू० ८।—अथ सर्वव्याधिभैषज्य-
मुच्यते ॥ भवाशर्वौ मन्वे वामिति सूक्तेन । सू० ९ । सर्वभूतग्रहमैषज्यमुच्यते ।
शमीपर्णचूर्णं शमीफले कृत्वाभिमन्त्र्य सक्तुमध्ये ददाति भक्षार्थं रक्षोग्रहमैषज्यम् ।
सू० १०।—शमीचूर्णं शमीफले कृत्वाभिमन्त्र्यालङ्कारे ददाति । सू० ११।—
शमीचूर्णं शमीफले कृत्वाभिमन्त्र्य व्याधितस्य शालां चूर्णैः परिकिरति । सू० १२।-
अमतिगृहीते पुरुषे भैषज्यमुच्यते । प्रज्ञानष्टे अज्ञानगृहीते अधर्मगृहीते त्रिवर्गे च
:
- 'अश्वत्थ' (L2): top bar is ONLY over the vertical stem! No bar over the left 3-shape!
- 'अप्रतिहारं' (L3): no bar over the left!
- 'अथ' (L4): no bar over the left!
- 'अग्निदग्धे' (L6): no bar over the left!
- 'अरिष्टकस्य' (L7): no bar over the left!
- 'अद्भुतदर्शने' (L9): no bar over the left!
- 'अथोदकम्' (L14): no bar over the left!
- 'अपेह्य' (L19): no bar over the left!
- 'अपेह्य' (L20): no bar over the left!
- 'असितस्य' (L23): no bar over the left!
- 'अथ' (L26): no bar over the left!
- 'अथ' (L30): no bar over the left!
EVERY SINGLE 'अ' in this entire page has NO top bar over the left portion!
Does the word in L20 have a top bar over the first glyph?
LOOK AT L20:
"ततो" then space.
Then the top horizontal bar starts... wait, WHERE does it start?
It starts over the vertical stem?
Wait! Look at the left:
The left part is:
A loop at top
१९ ।-अभ्रिस्तक्मानमिति सूक्तेन । ताम्रस्रुवेण मूर्ध्नि संपातानानयति । तत उत्तर-
तन्त्रम् । एकस्मिन् तन्त्रे दावाग्निप्रणयनम् । सू० २० ।—अथ कृमिभैषज्यमुच्यते ।
करीरमूलं सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति । गोबालैः करीरकाष्ठं वेष्टयित्वा सूक्तं
जपित्वा पाषाणेन चूर्णयति । ततः सूक्तेनाग्नौ प्रतपति । ततः सूक्तेनादधाति ।
सू० २४ ।--एकविंशत्युशीराणां मूलान्यभिमन्त्र्य ततः पाषाणेन क्षुदयति ततः
सूक्तं जपित्वा उशीराण्यग्निना दहति । सू० २६ ।—एकविंशत्युशीरपिञ्जूली-
सहितं सम्पात्याभिमन्त्र्य ततो व्याधितमाप्लावयति । सू० २७ ।—अथ राक्षस-
भैषज्यमुच्यते ।—वयोनिवेशनकाष्ठशृतम् । सू० २८।—अथ सर्पविषभैषज्यमुच्यते ।
सर्पविषलिङ्गयुपतापः । सू० ३० ।—श्लेष्मभैषज्यमुच्यते । उदकेन इदं क्रियते ।
अत्स्विदं कृत्वा तत्राग्निं प्रज्वाल्य । अस्थिसंसमिति सूक्तेन काष्ठशकलं संपात्य ततः
शकलेन सम्पातवतावसिञ्चति व्याधितम् ॥
कण्डिका ॥ ३० ॥
सू० १।२ ।—अथाक्षिरोगे भैषज्यमुच्यते । सर्षपकाण्डमणिं संपात्याभि-
मन्त्र्य बध्नाति सर्षपतैलेन सम्पातवन्तं करोति । आज्येन प्रधानं अङ्गानि सर्षपतैलेना-
भ्यज्य मणिं वा ततो बध्नाति । सू० ३ ।—सर्षपशाकं सर्षपतैलेनाभ्यक्तमभिमन्त्र्य
व्याधिताय प्रयच्छति । सू० ५ ।-मूलक्षीरं मुखेन प्राश्य ततोऽभिमन्त्र्य अङ्क्ते अक्षिणी
व्याधितस्य । मूलक्षीरं क्षीरपाटिकालग्नं तदुच्यते । सू० ६ ।—मूलक्षीरं भक्षयति
। सू० ७ ।—पित्तज्वरभैषज्यमुच्यते । ताम्रस्रुवेण मूर्ध्नि संपातानानयति । अस्मिन्
तन्त्रे दावाग्निप्रणयनं कुर्यात् । सू० ८ ।—अथ केशवृद्धिकरणे केशपतने भैषज्य-
मुच्यते । वृक्षभूमिजातौषधीभिरवज्वालितमुदकमभिमंत्र्यावनक्षत्रेऽवसिञ्चति ।
सू० ९ ।—मधु क्वाथयित्वा विभीतकं क्वाथयित्वाभिमन्त्र्य व्याधितमवसिञ्चति । सू०
१० ।-दारुहरिद्रा हरिद्रे च द्वाभ्यां क्वाथयित्वाभिमन्त्र्यावसिञ्चति । सू० ११ ।—अथ
उदरतुण्डभैषज्यमुच्यते । कृष्णं नियानं सञ्चरिति सूक्ताभ्यां चिरुयाचोषध्या सहित-
मुदकमभिमन्त्र्य ततो व्याधितमवसिञ्चति । सू० १२ ।—कृष्णं नियानं सञ्चुषो-
रितिसूक्ताभ्यां मरुतो यजते पाकयज्ञविधानेन यथा वरुणम् । मारुतं क्षीरौदनं
मारुतशृतम् । सू० १३ ।......अथ हृदयदग्धे जलोदरे कामले च भैषज्यान्युच्यन्ते ।
नद्युदकमनुलोममाहार्यं तत्र वलीकतृणानि प्रक्षिप्य व्याधितमवसिञ्चति । सू०
१४ ।—अथ गण्डमालाभैषज्यमुच्यते । पञ्च च या इति सूक्तेन गोपाशूलिकां
पञ्चाशत्पंचाशत्यधिकाअग्नौ प्रज्वाल्य अधस्तादयः समिध आदधाति ।
कण्डिका ॥ ३१ ॥
सू० ४ ।—पुरोडाशं ... पयो जुहोति । व्रीहीन् । आवपति शान्तवृक्षसमिध
संक्षिप्तटीकासङ्ग्रहः । २३
आदधाति । रक्षोग्रहभैषज्यम् । सू० ५ । — अथ सर्वभैषज्यमुच्यते । वैश्वानरो न
ऊतये ऋतावानं वैश्वानरमिति सूक्ताभ्यां उदपात्रमभिमन्त्र्य पाययति । सक्तुमन्थं
पाययति । हरिद्रां सर्पिषि पाययति । अप्सु घृतमुदकमभिमन्त्र्य पाययति । सू० ६।—
अपवादे भैषज्यमुच्यते, बहुभाषणमधर्मे च प्रवर्तते तस्यापवादः । अभ्यातानान्तं
कृत्वा अस्याद् द्यौरिति पूर्वेण स्वयंपतिते गोशृङ्गे उदकं कृत्वाभिमन्त्र्याचामयति
अभ्युक्षति च । सू० ७ ।—अथ उदरे वा हृदये वाङ्गे वा सर्वाङ्गे वा शूले उत्पन्ने
भैषज्यमुच्यते । या ते रुद्र इति सूक्तेन शूलमणिं संपात्याभिमन्त्र्य बध्नाति । शूलं
लोहमणिः पाषाणो वा दारिलरुद्रमतम् । यां ते रुद्र इति व्याधितमभिमन्त्रयते रुद्र-
भाष्यमतम् । शूलभैषज्यं समाप्तम् । सू० ८।—रक्षोग्रहे भैषज्यमुच्यते । उत्सूर्यमिति
चित्याद्योषधीभिः सहोदकघटमभिमन्त्र्य व्याधितमवसिञ्चति । शम्युदकेन सह अव-
सिञ्चति । शमीबिम्बमुदकसहितं अवसिञ्चति शीर्षपर्णीमुदकं दत्त्वा अवसिञ्चति ।
सू० ९ ।—दुष्टगण्डविशिष्टभैषज्यमुच्यते । तैलमभिमन्त्र्य व्याधितं गण्डं संमार्ष्टि ।
सू० १० । — स्थूणायां निकषंति घृष्यति व्रणं रुधिरकृते दुष्टव्रणे दुष्टगण्डव्याधि-
भैषज्यं समाप्तम् । सू० ११ ।—अक्षितव्रणभैषज्यमुच्यते । गोमूत्रमभिमन्त्र्य तेन
व्रणं मर्दयति । यस्य व्रणस्य मुखं नास्ति । अक्षतदुष्टव्रणे भैषज्यम् । सू० १४ ।—
तृणरजस्य फेनमभिमन्त्र्य व्रणं प्रलिम्पति । यस्य गण्डदुष्टस्य रुधिरं न च वहति तस्य
समाप्तमक्षतव्रणभैषज्यम् । सू० १६।—गण्डमालाभैषज्यमुच्यते । शंखं घृष्ट्वाभि-
मन्त्र्य गण्डमालां प्रलिम्पति । श्वानलालां कुकुंटलालां प्रलिम्पति । जलौकामभिमन्त्र्य
गण्डमालायां संसंजयति । सू० १७ ।—सैन्धवलवणं चूर्णयित्वाभिमन्त्र्य गण्डमा-
लाया उपरि प्रकिरति । ततस्तस्योपरि निष्ठीवति मुखलालां प्रक्षिपति । सू० १८।—
अथ पक्षिणोऽभिघाते भैषज्यमुच्यते । श्वानपदस्थानमृत्तिकामभिमन्त्र्य पक्षाहतं देशं
प्रलिम्पति । पक्षहतभैषज्यम् । सू० १९ ।—शुनो मक्षिकामभिमन्त्र्याग्नौ प्रक्षिप्य
ततो धूपयति व्याधिप्रदेशम् । काकगृध्रकपोतश्येनादिपक्षिणाभिघाते भैषज्यं समाप्तं ।
सू० २० ।—अथ गण्डभैषज्यमुच्यते । ग्लौरितः प्रपतिष्यतीति अर्धर्चेन गोमूत्र-
मभिमन्त्र्य गण्डं मर्दयति । प्रक्षालयति । दन्तमलं प्रलिम्पति । तृणरजःफेनं ॰॰॰ प्रलि-
म्पति । समाप्तं गण्डभैषज्यं गण्डस्फोटिकां इत्यर्थः । सू० २१ ।—गर्दभाद्युहं गण्ड-
भैषज्यमुच्यते ॰॰॰ । शान्त्युदकमभिमन्त्र्य क्षतं प्रोक्षति । आज्यं जुहोति । ततो मनसा
संकल्पयति सम्पातान्ददाति । समाप्तं गर्दभदशजातिपिकादिक्षतगण्डभैषज्यम् ।
सू० । २२ ।—पापगृहीते जलोदरे च भैषज्यमुच्यते । सू० २६ ।—विषे उपविषे
स्थावरजङ्गमे च भैषज्यमुच्यते । मक्षिकायां च भैषज्यम् । सू० २७ ।—काशो श्लेष्म-
पतने च भैषज्यमुच्यते । भोजनमभिमन्त्र्य ददाति । सक्तुमभिमन्त्र्य भक्षयति । उप-
स्थानमादित्यस्य । उदकमभिमन्त्र्याचामयति । सू० २८ ।—केशवृद्धिकरणे भैषज्य-
२४ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य—
मुच्यते । काचीमाचीफलमणिं बध्नाति । जीवन्तीफलं बध्नाति । भृङ्गराजं बध्नाति ।
केशादृढीकरणे केशाजनने ह्रस्वकेशेषु वृद्धकरणभैषज्यम् । माषतिलादि कृष्णमन्नं भक्ष-
यित्वा काचीमाचीफलं भृङ्गराजाभ्यां सहोदकमभिमन्त्र्य रात्रौ ब्राह्मे मुहूर्त्तेऽव-
सिञ्चति ।
कण्डिका ॥ ३२ ॥
सू० १।—जम्भगृहीते भैषज्यमुच्यते । स्तनमभिमन्त्र्य बालकाय प्रयच्छति
पानार्थं पतिः करोति कर्त्ता करोति । दुःखनाशने भैषज्यम् । सू० २ ।—पाययति
बालकं पिता वा माता वा पाययति तत्रोपरि दुह्यते अन्यवदुग्धाः । सू० ३ ।—
सर्वव्याधिभैषज्यमुच्यते......सू० ५ । वृश्चिकभैषज्यमुच्यते “तिरश्चिराजैरित्यृचेन”
ज्येष्ठेमधु पिष्ट्वाभिमन्त्र्य पाययति । सू० ६ ।—क्षेत्रमृत्तिकां जीवकोषणीचर्मवेष्टितां
मणिं कृत्वा सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति । वृश्चिकमशकभैषज्यम् । जीवतः पशोश्चर्म
जीवकोषणीत्युच्यते । सू० ७ । यानि यानि पायनान्युक्तानि तानि “तिरश्चिराजैरि”-
त्यस्य सूक्तस्य भवन्ति । समाप्तं वृश्चिकपिपीलिकामशकदंशशार्कोटजलूकाभैषज्यम् ।
॰॰॰सू० ८ । अथ गण्डमालाभैषज्यमुच्यते । “अपचितां लोहिनीनामिति द्वाभ्याम् ।
“आसुस्रुस” इत्येका एताभिस्तिसृभिर्वंशधनुषं कृष्णोर्णमयीं ज्यां कृत्वा चित्रितेन
शरेण गण्डमालां विध्यति प्रत्यृचम् । त्रयः शरा भवन्ति । सू० ९ ।—“या ग्रैव्या
अपचित” इति चतुर्थ्या ऋचा चतुर्थेन शरेण गण्डमालामभिनिधाय विध्यति ।
सू० १०।–कृष्णोर्णज्याप्रज्वालितोदकमभिमन्त्र्य उषाकाले...अवसिञ्चति व्याधितम् ।
सू० ११ ।—अथ राजयक्ष्मभैषज्यमुच्यते ।......तृचेन वीणातन्त्रीखण्डं सम्पा-
त्याभिमन्त्र्य बध्नाति । सू० १२ ।—वाद्यवीणा तस्याङ्गस्वरं विष्णोर्वाद्यवीणाकण्ठं
शिखण्डं वीणातन्त्रीं बद्ध्वा सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति । सू० १३ । स्वयंपतितवीरि-
णखण्डत्रयमेकत्र बद्ध्वा सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति । सू० १४ ।—जलोदरे वरुण-
गृहीते भैषज्यमुच्यते । सू० १७।—अथ ज्वरभैषज्यमुच्यते । “नमो रुण्येति”
सूक्तद्वयेन खट्वायां व्याधितं कृत्वा बध्वा तत अधः खट्वायां व्याधितमुपवेश्य तत
उदकमभिमन्त्र्य व्याधितमवसिञ्चति । व्याधितं सिच्यमानं यथा मण्डूकमभिषिच्यते
तथा कुर्यात् । सू० १८ ।—अथ सर्वभैषज्यमुच्यते । अर्थसूक्तेन व्याधितेन......
अभिमृशति । सू० २० ।—सर्वविषभैषज्यमुच्यते । सू० २१ ।-“इन्द्रस्य प्रथम०”
इत्यर्थसूक्तेन पैद्रं कीटकं तालिणीति लोकप्रसिद्धा तं पिष्ट्वाभिमन्त्र्य नस्तं ददाति...
दक्षिणनासिकापुटे । सू० २२ ।—अथ सर्पभये भैषज्यमुच्यते । पैद्रं श्वेतवस्त्रवेष्टित-
मभिमन्त्र्य यत्र सर्पभयं तत्र निखनति । पैद्रं हिरण्यवर्णसदृशः कीटश्चित्रितो वासः
पैद्र इत्युच्यते । सू० २४ ।—“आरे अभूदित्यृचान्तेन उल्मुकं प्रताप्याभिमन्त्र्य ततो
दा पुत्रो जायते।"
Again, "कर्तव्यं ।"
"जायते।" - danda right after te.
विज्ञानकर्मेदं । सू० २० ।—यदि पुंनामधेयं स्पृशन्ति तदा कुमारो जायते ।
Look at L20:
"विज्ञानकर्मेदं । सू० २० ।—यदि पुंनामधेयं स्पृशन्ति तदा कुमारो जायते ।"
Wait, "पुंनामधेयं": प, ु, ं, न, ा, म, ध, े, य, ं = पुंनामधेयं.
कण्डिका ॥ ३४॥
Centered: "कण्डिका ॥ ३४॥"
Wait, does it have space between ३४ and ॥? "३४॥"
सू० १।—अथ वन्ध्याप्रजननकरणमुच्यते । सू० २। —ततो गृहे पुरोडाशं
Look at L22:
"सू० १।—अथ वन्ध्याप्रजननकरणमुच्यते । सू० २। —ततो गृहे पुरोडाशं"
Wait, is there space before the dash in सू० २। —? Yes, space, dash.
प्रसन्दं कटुपा अलंकारान्सम्पात्य प्रयच्छति । सू० ३।—अथ मृतापत्यायाः स्त्रिय-
Look at L23:
२६ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य—
आवपेत्सुरभिगन्धान् क्षीरे सर्पिस्तथोदके ।
एतदायनमित्याहु रौक्षं तु मधुना सह ॥—
सू० १५।—दक्षिणामुखी कुमारी प्रक्रामति । सू० १६।—नावं सम्पात्य
“भगस्य नाव” मित्यृचा उत्तारयति । सू० १७।—सप्तदानतंत्र्या वत्सान् बन्ध-
यित्वा सम्पात्याभिमंत्र्य कुमारीं मोचयति । स्वयं न कर्त्ता । यदि प्रदक्षिणं मोचयति
तदा पतिलाभः । सू० १८।—वृषभं विसर्जंयति । सू० २१।—आगम कृशरं
आशयति आज्यतंत्रे भगिनीकं । सू० २३।—तत “अर्यम्ण” इत्यर्धर्चेन गृहाभ्य-
न्तरे कोणे, बलिहरणं करोति । सू० २४।—यत आगच्छति काकस्तत आगच्छति
वरः समाप्तानि पतिलाभकर्माणि ।
कण्डिका ॥ ३५ ॥
सू० १।—पुंसवानान्युच्यन्ते । सू० २। — नक्षत्रकल्पे उक्तानि पुंनक्षत्राणि
सू० ३। —बाणं विवृर्हति । शरमणिं सम्पात्याभिमंत्र्य बध्नाति । सू० ४।—
अध्यण्डे बृहतिपलाशविदार्यौ वा एकत्र पिष्ट्वाभिमंत्र्य दक्षिणेनाङ्गुष्ठेन दक्षिणस्यां
नासिकायां नस्तं ददाति । पुत्रार्थं कर्म पुंसवनमित्युच्यते । सू० ५।६।७।—
केलूनांश्च पलाशत्सरु निर्वर्तं निघृष्य शिश्ने आधाय ततो मैथुनं करोति । समाप्तं
गर्भाधानं । सू० ८।९। —पुनः पुंसवनमुच्यते मधुमन्थेऽद्रिं निक्षिप्याभिमंत्र्य
पाययति स्त्री । सू० १०।—शमीगर्भऽश्वत्थस्याङ्घ्रिं कृष्णोर्णया वेष्टयित्वा सम्पात्याभि-
मन्त्र्य बध्नाति आज्यतन्त्रे । समाप्तं पुनः पुंसवनं । सू० ११।—अथ गर्भाधान-
मुच्यते हस्तावतंकं कर्णादिकं सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति आज्यतन्त्रे । समाप्तं
गर्भाधान । सू० १२।—अथ गर्भबृंहणमुच्यते । “अच्युता द्यौरि”ति । सू०१६।
“धाता दधात्वि”ति चतसृभिर्गर्भिण्या उदरमभिमंत्रयते वीरकर्म समाप्तं सू० १७।
अथ प्रजननकर्म । “प्रजापतिर्जनयती”ति सूक्तेन । सू० १९।—उदकुलिजं
संपातवन्तं कृत्वा गर्भिणीं परिहृत्य मध्ये निनयति । सुरा कुलिजं ... भक्तं सुरां
प्रपां सम्पात्याभिमन्त्र्य प्रजाकामायै प्रयच्छति । समाप्तं प्रजागर्भकर्म वन्ध्यायाः ।
सू० २०। —अथ सीमन्तकर्म उच्यते । श्वेतपीतसर्षपाञ् सम्पात्याभिमन्त्र्य
पुण्याहान्ते बध्नाति । सू० २१।—अथ स्त्रीवशीकरणमुच्यते । वृक्षत्वक् , तगरं,
शरखण्डं, अञ्जनं, कुष्ठं, ज्येष्ठिमधु, वातसंभ्रमतृणानि । एतानि द्रव्याणि आज्येना-
लोढ्य अङ्गं समालभेत रुच्यर्थम् । सू० २२। —अङ्गुल्या तुदति भार्यायामुदरे
पृष्ठौ रुच्यर्थी । सू० २३ । —एकविंशतिबदरीकण्टकानादधाति । सू० २४।—
एकविंशतिबदरीप्रान्तानि सूत्रेण वेष्टयित्वा । सू० २६। —खट्वा अधोमुखपट्टिकां
गृहीत्वा...स्वपिति । त्रिरात्रं कर्म । सू० २७। —अर्दयञ्छेते । सू० २८।—
समाप्तानि संवननानि वशीकरणानि कामविषये स्त्रियामुत्साहो भवति ।
संक्षिप्तटीकासङ्ग्रहः । २७
कण्डिका ॥ ३६ ॥
सू० १-२।—स्वापनविघ्नशमनम् । स्त्रीस्वापनकर्म उच्यते । अभ्यन्तरद्वारे
शेषमुदकं न्युब्जति । सू० ४ ।—स्त्रियाः खट्वाया दक्षिणपादमभिमन्त्रयते । खट्वा-
या रज्जुमभिमन्त्रयते । स्त्रीस्वापनं पुरुषस्य विषये काम उत्पद्यते । कामविषये
स्त्रीस्वापनं समाप्तम् । लज्जाप्रच्छादनं लज्जा भवतीत्यर्थः । स्वापनं सर्वेषां मानुषाणां
निद्राकामानाम् । मैथुनमाचरतो विघ्नं न भवति । सू० ५-६।— अथ पलायिन्याः
स्त्रियाः बन्धनकर्म तन्त्रक्रमेण क्रियते । रज्जु कल्पते तद्रज्जुवेष्टनमुच्यते ।
“अस्थाद् द्यौरस्थादि”ति द्वितीयेन सूक्तेन रज्जुवेष्टनमभिमन्त्र्य वंशाग्रे बध्वा
मध्यमस्थूणे बध्नाति । सू० ७ । —शयनपादमभिमन्त्र्य उत्पले बध्नाति ।
सू० ९ ।—अङ्कुशेन तिलान्जुहोति । सू० १० । —जायापत्योरक्रोधकरणमुच्यते ।
सू० १२। —सौभाग्यकरणमुच्यते । शङ्खपुष्पीमूलमोषधिवत् खात्वा ...
बध्नाति । सौवर्चलपुष्पमभिमन्त्र्य यस्य सौभाग्यमिच्छति तस्य पुष्पमभिमन्त्र्य तस्य
शिरसि बध्वा । सौवर्चलं सूर्यवेलेति प्रसिद्धा । सू० १३-१४ ।—दुष्टस्त्रीवशीक-
रणमुच्यते “रथजितामि”ति सूक्तैस्त्रिभिर्माषानभिमन्त्र्य स्त्रियाः क्रमेषु वपति ।...
चणकान्...वपति । खट्वास्थाने वा गृहे शयनदेशे वा । शरभृष्टीरादीक्षा अभि-
मन्त्र्य प्रतिदिशमभ्यस्यति । एषु पतिप्रतिकृति कृत्वा...हृदये विध्यति । दाम्भ्यूषेण
भाङ्गेन । समाप्तानि पतिद्वेषिणीकर्माणि । पुरुषो वा स्त्रीणां द्वेषं करोति । अनेन
कर्मणा शान्तिर्भवति । सू० १५ ।—अथ स्त्रियो वा पुरुषस्य वा दौर्भाग्यकरणमु-
च्यते । दहनघातिता गौः अनुस्तरणीत्युच्यते । ईशानहता ज्वरहतेत्युच्यते । तत
उलूखलदरणे त्रिशिले निखनति तत उलूखले ददाति । उपरि यस्य दौर्भाग्यं क्रियते
तस्य एतानि गृह्णीयात् । सू० १६ ।—स्त्रीपुष्पमालां पिष्ट्वा अन्वाह । सू० १७—
कृष्णसूत्रेण वेष्टयित्वाभिमन्त्र्य...व्यत्यासं अश्मानं शालाया उपरि ददाति । व्यत्यासेन
निखनति दौर्भाग्यकामः। सू० १८ ।—अथ तस्याः सौभाग्यकरणमुच्यते । “यं ते भगं
निचख्नु”रिति-शिला उत्खनति उत्पादयति । “भगमस्या” इत्यनेन सूक्तेन यत्कृतं
तदनया विनश्यति । समाप्तं यस्या दौर्भाग्यं कृतं तस्याः सौभाग्यकरणम् । सू०
१९ ।— अथ सपत्नीजयकर्माण्युच्यन्ते । सपत्नीविद्वेषणं...बाणपर्णी मासिका
लोकेप्रसिद्धा । सू० २२ ।—अथ स्त्रीविषये काम उत्पन्ने कामविनाशकान्युच्यन्ते ।
यस्मिन्देशे काम उत्पन्नस्तत्स्थानं यावत् स्त्री वा पुरुषो वा...व्रजति । सू० २५।—
स्त्रीविषये ईर्ष्याविनाशकान्युच्यन्ते । ईर्ष्यालुं दृष्ट्वा जपति । सक्तुमन्थमभिमन्त्र्य
ईर्ष्यालुकाय ददाति...भक्ष्यार्थम् ॥ २६ ॥ ईर्ष्यालुकस्य कटिप्रदेशे खल्वामभिमन्त्र्य
धमति ॥ २८ ॥ अथ मन्युविनाशकान्युच्यन्ते स्त्रीविषये पुरुषस्य । मन्युमन्तं
... L20:मरणामरणं । L23:मित्रा मित्रसंयोगात् । L25:दुर्भगावा । गृहं ग्रामादि, भविष्यति न वा । आधानं भवेन्नवेति । इत्यादि मनसा`
Everything looks extremely accurate and faithful to the source image.२८ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य—
पुरुषं दृष्ट्वाश्मानमभिमन्त्र्य हस्तेन गृह्णाति ॥ सू० २९ ॥ अश्मानं भूमौ निदधाति ।
सू० ३१ । —मन्युमतः पुरुषस्य छायायां धनुरभिमन्त्र्य सज्जं करोति । सू० ३२—
अथ सर्वविषये मन्युविनाशकान्युच्यन्ते । दर्भमूलमोषधिवत् खात्वा सम्पात्याभि-
मन्त्र्य बध्नाति मन्युके । सू० ३३ । —अवीरजननमुच्यते अपुत्रजननमित्यर्थः ।
अग्रे जातानित्यृचा अश्वतरीमूत्रेण पाषाणं निघृष्य ततोऽभिमन्त्र्य भक्तेन सह
ददाति ।...अलंकारं समालभते । विद्वेषाणं परस्य । अथ वन्ध्याकरणमुच्यते ।
“प्रान्
संक्षिप्तटीकासङ्ग्रहः । २९
~ ~ ~ ~ ~
पूर्वेद्युर्वेदिं कृत्वा अभिमंत्र्य द्वितीयेऽहनि समविषमेण भावेन सिद्धिः । सू० ३ ।—
पञ्चग्रन्थिवेणुदण्डमभिमंत्र्य आयाच्यं समे धारयति । अभीष्टदिशि पतनेनार्थसिद्धिः ।
इषुं सन्धायैाभिमन्त्र्यायाचेत् । चिन्तितं प्रक्षेपेणार्थं । कुम्भे उदकपूर्णं दुग्धं
प्रक्षिप्यायाचेत् । जनाधिकेनार्थसिद्धिः यथा चिन्तितं तथा सिद्धिः कमण्डलुमुदक-
पूर्णं दुग्धमाक्षिप्याभिमंत्र्यायाचेत् । जनाधिकेनार्थसिद्धिः । दर्भस्तम्बमभिमन्त्या-
याचेत् । काम्पीलशाखां मूर्ध्नि धारयित्वाभिमन्त्र्यायाचेत् । इष्टदिक्पतनेनार्थः ।
युगमभिमंत्र्यायाचेत् । ******धान्यमभिमंत्र्यायाचेदग्नौ प्रक्षिपेत् प्रदक्षिणज्वलनेनार्थः।
हस्तयोरङ्गुलिद्वयमभिमन्त्यायाचेत् । अज्ञातस्य "वेनस्तदि"ति सूक्तेन एकविंशत्या
शर्करया अभिमन्त्र्यायाचेत् धनेनार्थः समविषमभावेन यथावतार्थः । सू० ४।—अथ
नष्टद्रव्यपरीक्षणे क्रियमाणे इदं कर्म । "वेनस्तदि"ति सूक्तेन । सू० ६ । वेन-
स्तदिति सूक्तेनाहतेन वस्त्रेण वेष्टितं हलं सम्पात्याभिमन्त्र्य येन हरेतां ततो नष्टः ।
अक्षाः कुम्भवत्कृत्वा सम्पात्य येन हरेतां ततो नष्टः । समाप्तं नष्टद्रव्यपरीक्षणे विज्ञानम् ।
सू० ७ ।—अथ कुमारीविज्ञानमुच्यते । वेनस्तदिति सूक्तेन । सू० ११ ।—“वेन-
स्त”दिति सूक्तेन कुमारीमुदकाञ्जलिं पूरयित्वाभिमन्त्र्य । सू० १२ । समाप्तं कुमारी-
विवाहकाले विज्ञानम् ।
कण्डिका ॥ ३८ ॥
अथ नैमित्तिकान्युच्यन्ते । सू० १ ।—दुर्दिनविनाशकर्मणां विधिं वक्ष्यामः ।
दुर्दिनमभिमुखमुपतिष्ठते सर्वत्र दुर्दिनविनाशकानि । सू० २ ।—प्रत्यृचमुदकं
प्रक्षिपति । सू० ३ ।—खड्गं गृहीत्वोपतिष्ठते अभिमुखः । उल्मुकं गृहीत्वोपतिष्ठते
सूर्यस्याभिमुखः । लकुटं गृहीत्वोपतिष्ठते । सू० ४ ।—उन्मृजानो अर्कमुखो भूत्वो-
पतिष्ठते । सू० ६ ।— पटेरकसमिध अर्कसमिध आदधाति स्थण्डिले । सू० ७ ।—
खदां खात्वा खदां त्रिःपरिक्रम्यार्कैर्निर्लुञ्चितं कृत्वा खदायां प्रक्षिपति सूक्तान्ते । ततः
पांसुना खदां पूरयति । वृष्टिनिवारणं समाप्तं । सू० ८ ।—अशनिनिवारणं कर्म
व्याख्यास्यामः । अशन्यभिमुखमुपतिष्ठते । सू० ९।—एतत्कर्मक्षेत्रे । अशनिनिवारणं ।
अतिवृष्टिरनावृष्टिः शलभा मूषकाः शुकाः ।
स्वचक्रं परचक्रं वा सप्तैता ईतयः स्मृताः ॥
सू० ११ । —अवदीर्यमाणे ग्रामे वावसाने वाग्निशरणे वा सभायां वा गृहे वा
प्राकारे वा रक्षार्थं कर्म वक्ष्यामः । सू० १२ ।—पत्तने रक्षार्थान्युच्यन्ते । सू०१३-
१६ ।—दृंहणानि । दृंतिकर्माणि दृढीकर्माणि वा । समाप्तानि दृढकर्माणि ।...
गृहपत्तने ग्रामपत्तने कार्यदृढकरणे अवहरणरक्षार्थं । सू० १७ ।—विवादे जयकर्मणां
विधिं व्याख्यास्यामः । ज्येष्ठीमधुमभिमन्त्र्य भक्षयति । ततः सभां प्रविशति अपराजित-
३० अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य-
देशात् । परिषज्जयकर्म सभाजयकर्म समाप्तं । सू०१८ । —विवादे जयकर्माण्युच्यन्ते ।
पाठामूलं मुखे प्रक्षिप्य तदनन्तरमपराजितादेशादागच्छति । सू० १९ । —पाठामूलं
मुखे प्रक्षिप्यान्वाह । सू० २० । —पाठामूलं बध्नाति । सू० २१ । पाठापुष्पमाला-
मभिमन्त्र्य शिरसि धारयति । पाठापालाशी सप्तपालाशी सप्तपर्णी मालामभिमन्त्र्य
धारयति । सू० २२ । —वृष्टिनिवारणं भक्षभोजने कर्म उच्यते । भक्तमभिमन्त्र्य
भक्तं शाकादि । ततो भुञ्जीत । वृष्टिनिवारणं समाप्तं । सू० २३ । —ब्रह्मजज्ञानमिति
सूक्तेन प्रथमेन काण्डादिना सूक्तेन वेदं वा अनुवाकं वा सूक्तं वा कल्पं वा ब्राह्मणं वा
अध्ययनं कर्तुमिच्छति तदा तदा सूक्तं जपित्वा ततोऽध्ययनं कुर्यात् । कलहशमनं
समाप्तं । सू० २४ । —ब्र
अरण्ये गच्छन्ति । सू० २७ ।—वास्तोष्पत्यादयश्चत्वारोगणा उच्चैः पठन्ति ।
सू० २८ ।—कर्त्ता अभिचारकृतपुरुषस्य शान्त्युदकेन मर्माणि संप्रोक्षते । गार्हपत्य-
सभाआमपात्रकूपकुकुट इत्यादीनि मर्माणि संप्रोक्षति । सू० २९ ।—कृत्यास्थानं
कृष्णवृषभहलेन कर्षति ।
कण्डिका ॥ ४० ॥
सू० १ ।—अथ नदीप्रवाहविधिं वक्ष्यामः । नदीप्रवाहं खात्वा प्रसिञ्चन्
व्रजति । सू० २ ।—काशमभिमन्त्र्य तत्र खाते रोपयति । दिवि शेवालपर्णिमभिम-
न्त्र्य रोपयति नदीप्रवाहे । वेधूकपाटरकं (पटेरकं) अभिमन्त्र्य नदीमार्गे निखनति ।
वेतसशाखामभिमन्त्र्य नदीप्रवाहने निखनति । सू० ६ ।—उदकं मण्डूकस्योपरि
निनयति । सू० ७ ।—पूर्वप्रवाहो न भवति । अथ नवधा प्रवाहे इदं कर्म कुर्यात् ।
वरुणदेवतापाकयज्ञविधानेन आज्यभागान्तं कृत्वा “यददः संप्रयती”रिति सूक्तेन
त्रिर्विभज्य जुहोति । तत उत्तरतन्त्रम् । कृष्णव्रीहिं कृष्णायाः गोः पयः घृतं च
वेतसकाष्ठासु च इन्धनं । वेतसपत्रैः स्तरणं पटेरकेण वा अस्मिन् तन्त्रे सर्वं मारुतं
कर्त्तव्यम् । उदकप्रवाहे उदकप्रवाहभये नदीभये ग्रामे नगरे वा । यत्र उदकनदी-
भयं भवति तत्र सर्वत्र वारुणो होमः कर्तव्यः । सू० ९ ।—बलिं हरेत् ततः “अति-
धन्वानी”ति द्वाभ्यां न भवति । मन्त्रोदकं नदीप्रवाहे प्रसिञ्चन् व्रजति । समाप्तं
नदी दूरगमनकर्म । सू० १० ।—यदि न वहति नदी तदा वक्ष्यमाण इदं कर्म ।
यददः संप्रयतीरिति नदीं हन्ति । वेतसशाखामभिमन्त्र्य नदीमवसिञ्चति । यदि
दूरं गता पुनः निवर्तते तदा इदं कर्म एके आचार्याः । “यददः संप्रयती”रित्यादि
सर्वमेकं कर्म मन्यन्ते । अन्ये भिन्नानि कर्माणि मन्यन्ते । अन्ये प्रसिञ्चन् कर्म हिर-
ण्यमण्डुककर्म योगकर्म मन्थनकर्म पाणिकर्म एतेषां विकल्पं मन्यन्ते । समुच्चयो
वा इति दारिलमतं समुच्चयः । समाप्तं अन्यप्रवाहे नदीकर्म ॥ सू० ११।१२ ॥
अथ अरणिसमारोपणकर्म । अरणीद्वयं प्रतापयति पाणी वाप्राता पयति ।
उत्थाय वा गृह्णाति । ततोऽनेन विधानेन पथि गच्छता दोषो न भवति । सू०
१३ ॥ अथावरोहणमुच्यते ॥ सू० १४।१५ । पुरुषस्य वीर्यकरणे विधिं वक्ष्यामः ।
कपिकच्छूमूलमोषधिवत् खात्वा<sup>...</sup>सुरवालकमोषधिवत् खात्वा दुग्धे श्रपयित्वा उप-
विष्टं धनुरुत्सङ्गे कृत्वा । दुग्धमभिमंत्र्य पाययति । सू० १६ । मयूखे मुसले वासीनो
यांत्वे”त्यृचा सुरवालकं दुग्धे क्वाथयति पीत्वा कीलके उपविश्य पिबति । कपिक-
च्छूं मुसले उपविश्य पिबति । सूकरवालकं मुसले उपविश्य पिबति न शिश्नस्य
स्थूलकरणमुच्यते । “यथासित”—इति सूक्तेन एकशाखाकर्मणिं सम्पात्याभिमन्त्र्य
अर्कसूत्रेण बध्नाति । सू० १७।१८ । “यावदङ्गीन” मित्यृचा कृष्णमृगचर्ममर्माण
बध्नाति ॥ “आ वृषायस्वे”ति सूक्तेन हरिणस्कन्धचर्ममंणिं कृत्वा कृष्णबालेन
बध्नाति ॥ वीर्य्यकरणं उत्थापनं स्थूलकरणं च भवति रेतोनाशे च ॥
कण्डिका ॥ ४१ ॥
सू० १ । अथ वृष्टिकर्मविधिं वक्ष्यामः ॥ सू० २।३ । त्रयोदशेऽहनि पाकयाज्ञिकं
तन्त्रं व्रतोपायनान्तं कृत्वा ततो “देवस्यत्वा सवितु”रित्यादि मरुद्भ्यो जुष्टं निर्व-
पामि। “मरुद्भ्यस्त्वा जुष्टं प्रोक्षामी”ति अनेन यजुषा तावत् समानं यावदाज्यभा-
गौ ततः क्षीरौदनं जुहोति ॥ “समुत्पतन्विति” सूक्तेन पञ्चभिर्ऋग्भिरेकामाहुतिं
ततः पञ्चभिर्ऋग्भिर्द्वितीयां षड्भिर्ऋग्भिस्तृतीयामाहुतिं जुहोति । ततः पार्वणाद्युत्तर-
तन्त्रं । पाकयाज्ञिकं तन्त्रमाज्यभागान्तं कृत्वा ततः “प्रभस्वेति” क्षीरौदनं एकामा
हुतिं जुहोति । “न भ्रंस्ततापे”त्यृचा द्वितीयामाहुतिं । युक्ताभ्यां तृतीयामाहुतिं ।
पार्वणाद्युत्तरतन्त्रं बर्हिहोंमे “मरुतो गच्छतु हविः स्वाहे”ति । सर्वेषु वृष्टिकर्मसु
कृष्णाया गोराज्यं कृष्णायाः गोः पयः कृष्णाव्रीहिशालयः वेतसः स्रुवः वैतसी समि-
दिन्धनं च । सू० । ३ । ४ । —काशदिविधुवकवेतसामेकत्र कृत्वा***तत उदक-
मध्ये पात्रं अधोमुखं निनयति । उदके विप्लावयति । सू० ६ । कुकुरशिरमभिमन्त्र्य
उदके विप्लावयति । मेषशिरमभिमंत्र्य उदके प्रक्षिपति मानुषकेशजरद् उपा-
नहौ वंशाग्रे प्रबध्य योधयेति जपन् । सू० ८ । अर्थोत्थापने विघ्नशमनविधि
वक्ष्यामः ॥ अर्थकामोद्यमं यदा करोति तदा इदं करोति ।द्रव्य हस्त्यश्वरत्न
हिरण्यधनधान्यादि एवं कामो यदोद्यमं वणिजादि करोति तदा इदं कर्म करोति ॥
यस्मिन्नारम्भा गृहादि न सिध्यन्ति तदा इदं कर्म ॥ सू० १० । —अथ द्यूतजयकर्म
उच्यते ॥ सू० ११। उत्तराषाढ नक्षत्रे संमिनोति पूरयति । सू० १३। त्रयोदश्याद्य-
स्तिस्रो दधिमधुनि वासयित्वाअक्षान् वा कपर्दकान् वा द्यूतक्रीडां कुर्यात् । सू०
१४ । —अथार्थोत्थापनोद्यमकरविघ्नशमनकर्म उच्यते मरुतो यजते पाकयज्ञविधानेन
यथा वरुणं मारुतं क्षीरौदनं मारुतश्रितमित्यादि भवति ॥ एवमाद्या ओषधीः संपात्य
अभिन्युब्जनं । विप्लावयति । श्वशिर एडकशिरः केशजरदुपानहौ युद्धउदपात्रकर्म
एतानि अभिवर्षणानि कर्माणि भवन्ति एकैकस्यसूक्तस्य । एके आचार्यामारुतस्थाने
मन्त्रोक्त देवतायागं कुर्यात् यथा वरुणं । अथोषधि होमसमानं वर्षकर्मणां । उदकघटं
सम्पात्याभिमंत्र्य तत आप्लावयति । अवसिञ्चति । विघ्नशमनकामः । समाप्तानि
अभिवर्षणावसेचनानि कर्माणि । सू० १५ । — वैश्वानरो रश्मि”रिति सूक्तेन “उदे-
हि वाजिनिति विंशत्या ऋग्भिश्च उद्यन्तमादित्यं स्नानं कृत्वोपतिष्ठते अर्थमुत्थापन-
कामः । सू० १७ । —वस्त्रं ददाति । विद्रावणादिविषये शमनकामः । समाप्तानि
विघ्नशमनकर्माणि । सू० १८ । —अथ गोवत्सद्वेषे विरोधसांमनस्यमुच्यते ।
सू० १९। —ततो वत्सं त्रिः परिभ्रामयित्वा पानार्थं मुञ्चति । सू० २० ।—गवां वत्सेन
सह विरोधि वत्सगोविरोधिसांमनस्यकर्म समाप्तं । गोवत्सस्य विरोधि सौमनस्यं ।
अकरणे गोः पूर्वां विनश्यति । अथ गोवत्सः । तदा राजा प्रजाः । सू० २१ ।—
अश्वशान्तिविधिं वक्ष्यामः । अश्वाः शान्तास्तेजस्विनो निरुपद्रवा वेगवन्त आरोग्या
भवन्ति ।
कण्डिका ॥ ४२ ॥
सू० १ । —अथ प्रवासाद्द्द्रव्योत्थापनमुच्यते । प्रवासे गत्वा चौरभयं उदक-
भयं गमनविघ्नं न भवति । हविपामुपधानं कुर्यात् । सू० ३ ।—यदि यानेन
याति तदा इदं कर्म । सू० ४ ।—वाणिजद्रव्यं चक्राश्वादिसर्वद्रव्यं...विक्रयार्थं
नयति । यदा द्रव्यं गृह्णाति तदा इदं कर्म । सू० ६ ।—अथाभ्यागतपुरुषाणां सांम-
नस्यं क्रियते । यदा विशिष्टो गृहे आगच्छति तदा इदं मैत्रीकर्म क्रियते । मित्रं-
त्वेषां दर्शनं आगतानां । यदा गृहे आगच्छति तदा इदं कुर्यात् । सू० ७ ।—
हस्त्यादियानं सम्पात्याभिमंत्र्य तस्मिन्थाने यस्य सांमनस्यं क्रियते...उपरि उपवि-
शंति । सर्वे यानस्योपरि चटन्ति ततः पश्चिमदिशि गत्वा पुनर्गृहे आगच्छन्ति ।
ततः ओदनमभिमंत्र्य सह भुञ्जन्ति मन्थं वा । समाप्तं सांमनस्यं । एकस्मिन् युद्धे
क्रियमाणे सहागतस्य कर्म इदं कर्म अन्यस्य च साधारणमित्यर्थः । यो युद्धे साहा-
य्यत्त्वं करोति तस्येदं कर्म । प्रथमं पादौ प्रक्षाल्य ततः कर्म चेति । क्षत्रिययोरिदं
कर्म मन्यन्ते केचित् । सू० ८ ।—अथ गृहे विरुद्धे सति सांमनस्यमुच्यते । कर्त्ता-
रण्ये गत्वा समिधो गृहीत्वा तूष्णीं गृहमागत्य...गृहेमनुष्याणां सांमनस्यं भवति
कलहिनिवारणं । सू० ९ ।—अथ मंत्रब्राह्मणयोर्द्रव्यमिच्छति तस्येदं कर्म प्रति-
गृहादि उच्यते । वेदपाठेन शास्त्रपाठेन अर्थोत्थापनमिच्छन्निदं करोति । समाप्तं
वेदेन अर्थोत्थापने विघ्नशमनं । सू० १२-१७ अथ परिमोक्षविधि वक्ष्यामः ।
गोदानिकतन्त्रमाज्यभागान्तं कृत्वा ततः शान्त्युदकं कृत्वोभिमंत्रयते । “अपोदिव्या”
इति चतसृभिः । ततोऽभ्यातानादि परिदानान्तं कृत्वा । केचित् परिदानान्ते
ततोऽभ्यातानं हुत्वा तत इदावत्सरायेति कल्पजैश्चतसृभिर्ऋग्भिर्राज्यं जुहुयात् ।
समिध आदधाति । वेदव्रतं कल्पव्रतं मृगारव्रतं विपासहिव्रतं यमव्रतं शिरो-
व्रतं अङ्गिरोव्रतं इत्येवमादिषु “इदावत्सराये”ति व्रतविसर्जनं व्रतश्रावणं च
करोति । यत्र क्वचित् व्रतं वैदिकं लौकिकं च तत्र सर्वत्र व्रतादानं व्रतविसर्जनं च
भवति विधानेन । शिरोव्रतादीनि नित्यानि—कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि काम्यानि स्मृति-
पुराणशास्त्रवेदविहितानि । तानि सर्वाणीत्येतेन विधानेन कर्त्तव्यानि । सू० १८—
परिमोक्षानन्तरं त्रिरात्रं क्षान्म्रतं चरेत् । सू० १९ ।—अथ पापलक्षणास्त्री तस्याः
५
३४ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य-
शान्तिरुच्यते । स्त्रीमुखं प्रत्यृचं प्रक्षालयति तस्या मुखं हस्तयोर्मशकशिग्रुकशिरको
अस्थानतिलकं ह्रस्वकेशादि पापलक्षणं सामुद्रिके स्त्रीलक्षणं व्याख्यातं । स्त्रियं पाप-
लक्षणामभिषिञ्चति दक्षिणात् केशादारभ्य यावदुत्तरपार्श्वं ततः पापलक्षणं विनश्यति
सू० २२ ।— अथ पापदर्शने शान्तिरुच्यते । दर्शनदोषो न भवति । पुरुषस्य
भाग्यकाले हरिणो यान्ति प्रदक्षिणाः अप्रदक्षिणेषु हरिणेषु अयं जपः पक्षिषु च ।
श्वानरुदिते काकरुदिते काकमैथुनेषु पुरुषस्य मैथुनेषु श्येनमैथुनदर्शने नग्नस्त्रीदर्शने
नग्नपुरुषस्य नपुंसकस्य दर्शने । यत्र क्वचिदपशकुनाः पतिताः तत्र सर्वत्र अयं जपः ।
श्रुतौ स्मृतौ पठिता अदृष्टव्यास्तेषां सर्वेषां दर्शने अद्भुतानां दर्शनेष्वयं जपः
कर्त्तव्यः । लोके यद्विरुद्धं अन्वीक्ष्य...अयं जपः । अपशकुनजपः समाप्तः । सू० २३-
अथ पुरुषहवे अकार्यकरणेन विघ्नशमनकर्म उच्यते ।
कण्डिका ॥ ५३ ॥
सू० १ ।— पुनर्विघ्नशमनमुच्यते । पिशङ्गवर्णसूत्रे बद्ध्वा...अरलूमणिं सम्पा-
त्याभिमन्त्र्य बध्नाति...विस्कन्ध विघ्नशमनोमणिः । स्पर्धमानस्य स्पर्धां विनश्यती-
त्यर्थः । वेणुदण्डादीन् सम्पात्य ततः सूक्तेन विमृज्य धारयति ।...चित्रदण्डे ध्वज-
दण्डे चिन्हदण्डे । लकुटादिदण्डं सर्वं सम्पात्य...धारयति तस्य सर्पशृङ्गि दंष्ट्रादि
विघ्नं न भवति । आयुधं सम्पात्याभिमन्त्र्य विमृज्य सूक्तेन धारयति । सर्वशस्त्र-
सम्पातिते मायादिकं मायाजालयुद्धे निवारणं संग्रामे इन्द्रजालनिवारणं युद्धे विघ्नं
न भवति शत्रुहवं निवारयति । शत्रवो गच्छन्ति । स्पर्धिमानं शत्रुं जयति हवं
विनाशयति । सू० २ ।—विघ्नं गृहीतं पुरुषं धूपयति । यस्यारम्भा न सिध्यन्ति ।
सू० ३ ।—अथ भूमिशुद्धिं गृहं करिष्यमाणस्तस्येदं करोति । अथवा नवे गृहे श्येन-
यागः कर्तव्यः विकल्प इति भाष्यकारः । प्रथमतो वा श्येनयागो नवे वा गृहे ।
सू० ४ ।—अथ गृहप्रवेश उच्यते । वास्तुसंस्कार उच्यते । सू० ५ ।—ततः
शान्त्युदकं करोति । मातलीं पूर्वं कृत्वा वास्तोष्पत्यादीनिचतुर्गुणीं महाशान्ति
शान्त्युदके आवपते । ततो मातलीं कृत्वा ततः शान्त्युदकं समाप्यते । तेन भूमिं
प्रोक्षयेत् । सू० ७ ।— अन्येषु स्थूणा गर्तेषु पार्श्वस्थितेषु प्रक्षिपति । सू० ८ ।—
नीयमानां शालामनुमन्त्रयते । सू० ११ ।-दृढां कारयति शालाभूमिं । सू० १३ ।-
द्वाभ्यां चरुं जुहोति । केचिदस्मिन्मन्त्रे यजूंषि यज्ञ इति । सू० १५ ।—वृद्धस्त्रियो-
गीतमङ्गल्यादि कुर्वन्ति ब्राह्मणाः पुण्याहानि पठन्ति श्राद्धं च केचित्पश्चात्कुर्वन्ति ।
यत्र गृहं मण्डपं वा कुटीं वा चित्रशालां वा मठस्थानं वा देवगृहं वा अन्यं वा
तृणमयं वा काष्ठमयं वा इष्टकामयं वा पाषाणमयं वा गृहादिकं करोति तत्रानेन
विधानेन वास्तुयागः कर्तव्यः । सू० १६ ।-अथ क्रव्यादोपहतगृहे क्षेत्रे वान्यत्र गोष्ठे
वा यत्र क्वचित्तत्र शान्तिरुच्यते । क्रव्याद्वा प्रविष्टे गृहे कुमारा म्रियन्ते वत्सान् वा
किशोरान् वा धननाशो यत्र भवति तद्गृहं ग्रामं नगरं वा क्रव्यादोपहतं जानीयात् ।
सू० १८ ।—पालाशसमिध आंदधाति । सू० १९ ।—कुमारवत्सगोमरणादि धन-
धान्यविनाशादि चिन्तितोद्वेगादि क्रव्यादचिन्हानि । क्रव्यादोपहतशान्तिः समाप्ता ।
सू० २० ।—अथ क्रव्याच्छमनविधानमुच्यते । लौकिके वाऽग्नौ गृहे वावसथ्ये वा
शान्तिकपौष्टिकार्थं मन्थने वा यत्र वा क्रव्यादोपहतिर्दृश्यते तत्र सर्वत्र कुर्यात् ।
सू० २१ । अथ वशाशमनविधानमुच्यते “ये अग्नय” इति दशर्चेन सूक्तेन वशा-
मभिमन्त्र्य ततो ब्राह्मणाय ददाति । यस्य गृहे वशा भवति जायते तद्गृहं दैवहतं
विजानीयात् ।
कण्डिका ॥ ४४ ॥
सू० १ ।—वशाशमनविधानमुच्यते । सू० ३ ।—शान्त्युदकं करोति अन्वा-
रब्धायै वशायै काष्ठेन तृणेन वा । सू० ५ ।—मातलयन्तेन शान्त्युदकेनाचामयति
च संप्रोक्षति च । सू० ६ ।—वशां कर्ता ऊर्ध्वस्थितः वास्तोष्पत्यादि चतुर्गणीं
महाशान्तिं उच्चैस्तृतीयसवने जपति वशाभिमुखः स्थितः । सू० १४ ।—समस्येति
मन्त्रेण भूमौ कृत्वा तत उपरि वशां पातयति । सू० १५ ।--निरुच्छ्वासं करोति मार-
यतीति । सू० १७ ।—यदशेत्यृचा कल्पजया आज्यं जुहोति । सू० १९ ।—इति
कर्त्ता ब्रूयात् । सू० २८ ।—शेषमुदकं पार्श्वदेशे निक्षिप्य ततोऽभ