कौशिक गृह्यसूत्रम् (अथर्ववेद शौनक शाखा - संक्षिप्त टीका एवं पं. उदयनारायण सिंह हिन्दी अनुवाद)
Kausika Grihyasutram of Atharvaveda with Hindi Translation
by महर्षि कौशिक (अनुवादक: पण्डित उदयनारायण सिंह)
Page 201 of 361
Read in contextअथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रम् । १६९
दर्भौ निदधाति ॥१६॥ वृषणौ स्थ इत्यभिप्राण्यारण्यौ
॥१७॥ तयोरुपर्यधरारणिम् ॥१८॥ दक्षिणतो मूलान्
॥१९॥ पश्चात् प्रजननामुरुर्वश्यसीत्यायुरसीति ॥२०॥
मूलत उत्तरारणिमुपसन्धाय ॥२१॥ पृतनाजितमित्या-
ह्वय ॥२२॥ अभिदक्षिणं ज्येष्ठस्त्रिरभिमन्थत्योँ भूर्गायत्रं
छन्दोऽनुप्रजायस्व त्रैष्टुभं जागतमानुष्टुभमों भूर्भुवःस्व-
र्जनदोमिति ॥२३॥ अत ऊर्ध्वं यथाकामम् ॥२४॥१॥६९॥
मन्थामि त्वा जातवेदः सुजातं जातवेदसम् ॥ स
नो जीवेष्वा भज दीर्घमायुश्च धेहि नः॥ जातोऽजनिष्ठा
यशसा सहाग्ने प्रजां पशूंस्तेजो रयिमस्मासु धेहि ॥ आन-
न्दिनो मोदमानाः सुवीरा अनामयाः सर्वमायुर्गमेम ॥
उद्दीप्यस्व जातवेदोऽव सेदिं तृष्णां क्षुधं जहि ॥ अपा-
स्मत्तम उच्छत्वपहीतमुखो जह्यप दुर्हाद्दिंशो जहि॥ इहैवैधि
धनसनिरिह त्वा समिधीमहि । इहैधि पुष्टिवर्धन
इह त्वा समिधीमहीति ॥१॥ प्रथमया मन्थति ॥२॥
द्वितीयया जातमनुमन्त्रयते ॥ ३ ॥ तृतीययोद्दीपयति
अभिमार्जन करके पूर्वाग्र कुशाओं को घरे ॥१६॥ “वृषणौ स्थ०” दोनों
अरणियों को लावे और उनमें अधरारणि को दक्षिण की ओर मूल
करके घरे और पश्चात् “प्रजननामुरुर्वश्यसीत्यायुरसि०” से मूल उत्तर
करके उसके ऊपर धर कर ॥२१॥ “पृतनाजितं०” कह कर पुकारे
॥२२॥ सम्मुख दक्षिण में होकर ज्येष्ठ “ओंभूर्गायत्रं छन्दोऽनुप्रजायस्व
त्रैष्टुभं जागतमानुष्टुभं भूर्भुवःस्वर्जनर्दो०” इन् तीन ऋचाओं से मन्थन
करे ॥२३॥ इसके पश्चात् अपनी इच्छानुसार मन्थन कर अग्नि उत्पा-
दन करे ॥२४॥।१।॥६९॥ यह उनहत्तरवि कण्डिका समाप्त हुई ।
“मन्थामि त्वा०” इत्यादि ॥१॥ प्रथमा ऋचा से मन्थन करे ।
द्वितीया से उत्पन्नाग्नि को अनुमंत्रण करे और तृतीया से अग्नि को
२२