कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)
Kamasutram of Vatsyayana with Hindi Commentary
by महर्षि वात्स्यायन / यशोधर इन्द्रपाद
About this granth
The Kamasutra (कामसूत्रम्) of Vatsyayana is the classical Sanskrit treatise on kama, the pursuit of pleasure, treated as one of the three aims of life alongside dharma and artha. It is divided into seven adhikaranas, thirty-six adhyayas and sixty-four prakaranas, and its picture of the cultivated townsman, the sixty-four arts, courtship, marriage and household life makes it a major source for the social history of ancient India.
The contents list the seven books in order: general principles, sexual union, acquiring a wife, the wife's duties, other men's wives, courtesans, and occult practices.
This is No. 29 of the Kashi Sanskrit Series (Haridas Sanskrit Granthamala), printed by the Chowkhamba Sanskrit Series Office, Benares, in 1929 and edited by Gosvami Damodar Shastri. It gives the sutras with the complete Sanskrit commentary Jayamangala of Yashodhara, and a note on the second edition that refers to the earlier Nirnaya Sagar Press edition from Bombay. The copy comes from the Central Archaeological Library, New Delhi.
Text and commentary are in Sanskrit only; there is no Hindi translation.
२ अध्याये ] नष्टरागप्रत्यानयनप्रकरणम् । ३४१
व्यधनविधिमाह—
युवा तु शस्त्रेण छेदयित्वा यावद्रुधिरस्यागमनं तावदुदके तिष्ठेत् ॥ १६॥
युवा तु शस्त्रेणेति। भेदियित्वेत्यनेन कुशलेन बहिश्चर्माकृष्यान्यत्र स्थापयित्वा शिरां त्यक्त्वा तिर्यग् छेदयेद् यथोभयतश्छिद्रम्भवति, उदके तिष्ठेद्रुधिरस्तम्भनार्थम् ॥ १६ ॥
वैशद्यार्थं च तस्यां रात्रौ निर्बन्धाद् व्यवायः ॥ १७ ॥
वैशद्यार्थमिति। छिद्रस्यासङ्कोचार्थं, निर्बन्धाद् व्यवाय इति। बहून् वारान् मैथुनं कार्यं, ममत्वे हि तत्प्रतीकारस्य पीडाऽभावात् ॥ १७ ॥
ततः कषायैरेकदिनान्तरितं शोधनम् ॥ १८ ॥
ततः कषायैरिति। पञ्चकषायशोधनं प्रक्षालनं व्रणस्य ॥ १८ ॥
वेतसकुटजशङ्कुभिः क्रमेण बर्द्धमानस्य वर्धनैर्बन्धनम् ॥ १९ ॥
वेतसादिशङ्कुभिः कीलकादिभिः क्रमेण बर्द्धनन्तेषां क्रमेण बर्द्धमानत्वात् ॥ १९ ॥
यष्टीमधुकेन मधुयुक्तेन शोधनम् ॥ २० ॥
यष्टीमधुकेन मधुयुक्तेन प्रलेपनं शोधनं शुद्धं हि व्रणं रोहति ॥२०॥
ततः सीसकपत्रकर्णिकया बर्धयेत् ॥ २१ ॥
तत इति। उत्तरकालं, सीसकपत्रकर्णिकयेति। सीसकस्य बर्द्धनहेतुत्वात्, तत्पत्रन्तु तालपत्रवत्संवेष्टितं क्षिप्रं बर्द्धयेत् ॥ २१ ॥
म्रक्षयेद्बल्लातकतैलेन ॥ २२ ॥
इति व्यधनयोगाः ।
म्रक्षयेद् भल्लातकतैलेन प्रवेशनार्थम् ॥ २२ ॥
तस्मिन्ननेकाकृतिविकल्पान्यपद्रव्याणि योजयेत् ॥ २३ ॥
तस्मिन्निति। बहुच्छिद्रे, अनेकाकृतिविकल्पानीति। अनेकसंस्थानेन कल्पितानि ॥ २३ ॥
वृत्तमेकतो वृत्तमुदूखलकं कुसुमकं कण्टकितं कङ्कास्थि गज-
करकमष्टमण्डलकं भ्रमरकं शृङ्गाटकमन्यानि वोपायतः कर्मतश्च
बहुकर्मसहता चैषां मृदुकर्कशता यथासात्म्यमिति ॥ २४ ॥
इति नष्टरागप्रत्यानयनं द्विषष्टितमं प्रकरणम् ।
वृत्तमिति। वर्तुलं मध्येऽस्य द्रोणिका कार्या यत्र चर्मपाशस्तिष्ठति, एकतो वृत्तमिति। अन्यतो दीर्घमष्टमीचन्द्रसदृशन्द्रोणिका तथैव, उदूखलकमुलूखलाकृति मध्ये निम्नं यत्र पाशस्तिष्ठति, कुसुमकं पद्मकलिकाकृति
३४२ सटीक कामसूत्रे [ ७ अधिकरणे,
मध्येऽस्य द्रोणिका, कण्टकितं कारविल्लसंस्थानन्द्रोणिका तथैव, द्वयोरप्यायामेन योजनं, कङ्कास्थिसमं चतुरस्रन्द्रोणिका तथैव, गजकराकृति तस्य ग्रीवाशिरोऽन्तान्तरभागेन द्रोणिका, अष्टमण्डलक-मणाश्रि तस्योध्वाधःकोणेन द्रोणिका, भ्रमरकंशकटाकृति पार्श्वतः कीलिकायोगाच्च चलचक्रमायामेन द्रोणिका, द्वयोरपि कोणेन प्रवेशनाम्, अन्यानि च योजयेत्, तत्राप्युपायतो य उपायतारते प्रतिपद्यन्ते, कर्मतश्चेति । यानि चर्मपाशेन संयोज्य कर्माणि निरपायांव्यापार्यन्ते, यथासात्म्यमिति । मृदुमध्यातिमात्रेण सम्बाधस्य कार्कश्यंबुद्ध्वा तदनुरूपं कार्कश्यं विधेयं मार्दवं च येषां मसृणता विद्यते ॥ २४ ॥
इति नष्टरागप्रत्यानयनन्द्विषत्प्रितं प्रकरणम् ।
यथाऽपद्रव्यसंयोगाल्लिङ्गं कर्मण्यं तथाऽऽकारस्य वर्द्धनमपीति वृद्धिविधय उच्यन्ते—
एवं वृक्षजानां जन्तूनां शूकैरुपहितं लिङ्गं दशरात्रं तैलेन
मृदितं पुनरुपतूंहितं पुनः प्रमृदितमिति जातशोफं खट्वायामधोमुखस्तदन्तरे लम्बयेत् ॥ २५ ॥
एवमिति। वृक्षजातानामन्येषामनुपयोगित्वाद्, जन्तूनामिति। कन्दलिकानां, शूकैर्लोमभिः, उपतूंहितमिति। संदंशिकाया जन्तून् गृहीत्वा शूकैः पार्श्वेषु लिङ्गं ताडयेत्, तूंह हिंसायामिति धातुपाठात्, तैलमृदितमाकृष्य, जातशोफमिति। जातश्वयथु, शुल्वान्तरेणेति खट्वाववक्रान्तरेण लम्बयेद् दैर्घ्यार्थम् ॥ २५ ॥
तत्र शीतैः कषायैः कृतवेदनानिग्रहं सोपक्रमेण निष्पादयेत् ॥ २६ ॥
तत्रेति। ईप्सिते प्रमाणे जाते शीतैः पञ्चकषायैः, कृतवेदनानिग्रहमिति। परिषिच्य परिषिच्यापनीतवेदनम्, अन्यथा शोफो बर्द्धते वेदना चेति॥२६॥
स यावज्जीवं शूकजो नाम शोफो विटानाम् ॥ २७ ॥
स इति। स पूर्वोक्तः शूकजा नाम शोफो यावज्जीवं चिरस्थायी विटानां भवति ॥ २७ ॥
अश्वगन्धाशवरकन्दजलशूकबृहतीफलमाहिषनवनीतहस्तिकर्णवज्ज्रवल्लीरसैरेकैकैन परिमर्दनं मासिकं वर्धनम् ॥ २८ ॥
शबरकन्दकं = शबरमूलं, जलशूकं लोकप्रतीतं, हस्तिकर्णं - बृहत्पत्रम्, अटव्यां भवति, वज्रवल्लो = अस्थिसंहारः, मसिकमिति बर्द्धितं मासे तिष्ठति ॥ २८ ॥
एतैरेव कषायैः पक्वेन तैलेन परिमर्दनं षाण्मास्यम् ॥ २९ ॥
इति वृद्धियोगास्त्रिषष्टितमं प्रकरणम् ।
२ अध्याये ] वृद्धिविधिचित्रयोगप्रकरणम् । ३४३
एतैरेवेति । अश्वगन्धादिभिः कषायैरिति । कल्कीकृतैः, तैलेन परिमर्दनं षाण्मास्यमिति । वर्धनमिति योज्यम् ॥ २९ ॥
दाडिमत्रापुषबीजानि बालुकाबृहतीफलरसश्चेति मृद्वग्निना पक्वेन तैलेन परिमर्दनं परिषेको वा ॥ ३० ॥
दाडिमत्रापुषबीजानीति । बालुकेति । एडवालुका, बृहती बृहत्येव कङ्कूबृहती हस्तिनस्तुम्बा, अनयोः फलरसः परिमर्दनं परिषेको वा वर्धनं षाण्मास्यमिति योज्यम् ॥ ३० ॥
तांस्तांश्च योगानाप्तेभ्यो बुध्येतेति वर्धनयोगाः ॥ ३१ ॥
तांस्तांश्च योगानिति । वर्द्धनस्य योगाः, वृद्धिविधयः ॥ ३१ ॥
इति वृद्धियोगास्त्रिषष्टितमं प्रकरणम् ।
उक्तव्यतिरिक्तकार्यसाधनार्थं प्रकीर्णकन्यायेन चित्रा योगा उच्यन्ते-
अथ स्नुहीकण्टकचूर्णैः पुनर्नवावानरपुरीषलाङ्गलिकामूलमिश्रैर्यामवकिरेत्सा नान्यं कामयेत ॥ ३२ ॥
अथेति । प्रकरणाधिकारार्थं, स्नुहीति । वज्री ग्राह्या, अवकिरेदिति । शिरस्यवचूर्णयेद्, नान्यं कामयेत, तस्या अनेन रक्षितत्वात् ॥ ३२ ॥
तथा सोमलतावल्गुजाभृङ्गलहोपजिह्विकाचूर्णैर्व्याधिघातकजम्बूफलनिर्यासेन घनीकृतेन च लिप्तसम्बाधां गच्छतो रागो नश्यति ३३
सोमेति । सोमलता, अवल्गुजं = बाकुचीबीजं, भृङ्गः = भृङ्गराजः, लोहं = लोहचूर्णम्, उपजिह्विका या वल्मीकं चिनोति । व्याधिघातकः = सुवर्णशेफालिका, तस्याः पत्रत्वङ्निर्यासः, जम्बूफलं तस्य च निर्यासः फाणितीकृतेन, तैस्सह कल्कीकृतेन रागो नश्यति संस्पर्शमात्रेण लिङ्गं नोत्तष्ठतीत्यर्थः ॥ ३३ ॥
गोपालिकाबहुपादिकाजिह्विकाचूर्णैर्माहिषतक्रयुक्तैः स्नातां गच्छतो रागो नश्यति ॥ ३४ ॥
बहुपादिका = रुण्डिका या वर्षासु भवति, स्नातां गच्छतो रागो नश्यति ३४
नीपाम्रातकजम्बुकुसुमयुक्तमनुलेपनं दौर्भाग्यकरं, स्रजश्च ॥३५॥
स्रजश्चेति । कुसुमयुक्ताः पिनद्धा दौर्भाग्यकृतः ॥ ३५ ॥
कोकिलाक्षमलेपो हस्तिन्याः संहृतमेकरात्रे करोति ॥ ३६ ॥
कोकिलाक्षः श्वेतः, संहृतमिति । सङ्कोचम् ॥ ३६ ॥
पद्मोत्पलकदम्बसर्जकसुगन्धचूर्णानि मधुना पिष्टानि लेपोमृग्या विशालीकरणम् ॥ ३७ ॥
३४४ सटीक कामसूत्रे [ ७ अधिकरणे,
पङ्कोत्पलेति। कदम्बमिति, ब्रजकदम्बं, सर्जकसुगन्धौ वीरणस्थाने वर्षासु जायते, विशालीकरणमेकरात्रे ॥ ३७ ॥
स्नुहीसोमार्कक्षारैरवल्गुजाफलैर्भावितान्यामलकानि केशानां श्वेतीकरणम् ॥ ३८ ॥
स्नुहीसोमार्कक्षारैरिति । दग्ध्वा परिस्राव्य च जलं ग्राह्यम्, अवल्गुजाफलैश्च क्षारैः ॥ ३८ ॥
मदयन्तिकाकुटजकाञ्जनिकागिरिकर्णिकाश्लक्ष्णपर्णीमूलैः-स्नानं केशानां प्रत्यानयनम् ॥ ३९ ॥
मदयन्तिका प्रसिद्धा, कुटजको यस्येन्द्रयवाः फलानि, अञ्जनिका कृष्णकुसुमा प्रतीता, गिरिकर्णिका प्रतीता, श्लक्ष्णपर्णी काश्मीरी, केशानामिति । श्वेतीकृतानां प्रत्यानयनं पुनः कृष्णीकरणमित्यर्थः ॥३९॥
एतैरेव सुपकेन तैलेनाभ्यङ्गात्कृष्णीकरणात् क्रमेणास्य प्रत्यानयनम् ४०
एतैरेवेति । कषायकल्कीकृतैः, क्रमेणेति । दिवसक्रमेण स्वयमेव निवर्तते कार्ष्ण्यम् ॥ ४० ॥
श्वेताश्वस्य मुष्कस्वेदैः सप्तकृत्वो भावितेनालक्तकेन रक्तोऽधरः श्वेतो भवति ॥ ४१ ॥
श्वेतेति । मुष्कस्वेदेनेति । वृषणप्रस्वेदेन ॥ ४१ ॥
मदयन्तिकादीन्येव प्रत्यानयनम् ॥ ४२ ॥
मदयन्तिकेति । स्पष्टम् ॥ ४२ ॥
बहुपादिकाकुष्ठतगरतालीसदैवदारुवज्रकन्दकैरुपलिप्तं वंशं वादयतो या शब्दं शृणोति सा वश्या भवति ॥ ४३ ॥
बह्विति । उपलिप्तमिति । औषधजलेन बहिरन्तश्च बहुशः क्षालितोपलिप्तो भवति ॥ ४३ ॥
धत्तूरफलयुक्तोऽभ्यवहार उन्मादकः ॥ ४४ ॥
धत्तूरति । अभ्यवहार इति । यदशनं पानं वा ॥ ४४ ॥
गुडो, जीर्णितश्च प्रत्यानयनम् ॥ ४५ ॥
गुडो भक्षितः प्रत्यानयनम्, अभ्यवहारो वा यदा जीर्णो भवति तदा स्वच्छता ॥ ४५ ॥
हरितालमनःशिलाभक्षिणो मयूरस्य पुरीषेण लिप्तहस्तो यद् द्रव्यं स्पृशति तन्न दृश्यते ॥ ४६ ॥
हरितामालमनःशिलाभक्षिण इति । उपवासं कारितस्य मासेन देयम्॥४६॥
अङ्गारतृणभस्मना तैलेन विमिश्रमुदकं क्षीरवर्णं भवति ॥४७॥
२ अध्याये ] चित्रयोगप्रकरणम् । ३४५
२ अध्याये ] चित्रयोगप्रकरणम् । ३४५
अङ्गारेति । तृणं लोकप्रतीतम् ॥ ४७ ॥
हरीतकाम्रातकयोः श्रवणप्रियङ्गुकाभिश्च पिष्टाभिर्लिप्तानि लो-
हमण्डानि ताम्रीभवन्ति ॥ ४८ ॥
हरीतकाम्रेति । यस्य चटचट इति प्रतीतिः, आम्रातकः प्रसिद्धः, तयोः पत्रमित्यर्थः, श्रवणप्रियङ्गुका ज्योतिष्मतीति तत्फलैः सह पिष्ट्वा ॥ ४८ ॥
श्रवणप्रियङ्गुकातैलेन दुकूलसर्पनिर्मोकेण वर्त्या दीपं प्रज्वा-
ल्य पार्श्वे दीर्घीकृतानि काष्ठानि सर्पवद् दृश्यन्ते ॥ ४९ ॥
श्रवणेति । दुकूलं शुद्धं गृहीत्वा सर्पनिर्मोकेण सह वर्तिका कार्या, दीपे प्रज्वलिते सति सर्पवद् दृश्यन्ते तदाकारमात्रदर्शनाद् विस्मापनमेतत् ४६
श्वेतायाः श्वेतवत्साया गोः क्षीरस्य पानं यशस्यमायुष्यम् ॥ ५० ॥
श्वेतेति । क्षीरपानं धन्यं पवित्रत्वाद् यशस आयुषे च हितं भवति सर्वदा सेव्यमित्युपदेशः ॥ ५० ॥
ब्राह्मणानां प्रशस्तानामाशिषः ॥ ५१ ॥
ब्राह्मणानामिति । तथाऽऽशिषश्च प्रसन्नेभ्यो मृग्याः ॥ ५१ ॥
इति चित्रा योगाश्चतुःषष्टितमं प्रकरणम् ।
एवं संक्षेपविस्तराभ्यां शास्त्रं प्रणीय ग्राह्यतां प्रतिपादयितुमाह—
पूर्वशास्त्राणि संहृत्य प्रयोगाननुसृत्य च ।
कामसूत्रमिदं यत्नात्संक्षेपेण निवेदितम् ॥ ५२ ॥
पूर्वशास्त्राणीति । संदृश्येति । शब्दतोऽर्थतश्च दृष्ट्वा, तेषां प्रमाणत्वात्, प्रयोगाननुसृत्य च प्रयोगतश्च ज्ञात्वेत्यर्थः, संक्षेपेणेति । स्वशास्त्रस्य प्रयो- जनं निवेदितं = कथितम् ॥ ५२ ॥
ननु च संप्रयोगाङ्गं शास्त्रमिदं, संप्रयोगश्च रागहेतुः, तं च रागमेवा- नर्थहेतुं दीपयत्येतदित्याह—
धर्ममर्थं च कामं च प्रत्ययं लोकमेव च ।
पश्यत्येतस्य तत्त्वज्ञो न च रागात्प्रवर्तते ॥ ५३ ॥
धर्ममिति । एतस्येति । शास्त्रस्य यस्तत्त्वज्ञः स नियतं धर्मादीन् पश्यति, तांश्च पश्यन् न रागादनर्थहेतुकात् प्रवर्तते, प्रत्ययं = विश्वासं,- लोकमिति । शिष्टमशिष्टं चेति ॥ ५३ ॥
यद्येवं किमिति धर्मविरुद्धा औपरिष्टकादयोऽत्र विहिता इत्याह—
अधिकारवशादुक्ता ये चित्रा रागवर्द्धनाः ।
तदनन्तरमत्रैव ते यत्नाद्विनिवारिताः ॥ ५४ ॥
अधिकारवशादिति । प्रकरणवशाद्, रागवर्धना इति । रागहेतवः, तद-
४४ का० सु०
३४६ सटीके कामसूत्रे [ ७ अधिकरणे,
नन्तरमिति । विधानान्तरं, प्रयत्नान्निर्धारितदेशपुरुषापेक्षया निषिद्धाः॥५४॥
तदेव स्फुटयन्नाह—
न शास्त्रमस्तीत्येतेन प्रयोगो हि समीक्ष्यते ।
शास्त्रार्थान् व्यापिनो विद्यात्प्रयोगांस्त्वेकदेशिकान् ॥ ५५ ॥
न शास्त्रमस्तीति । व्याख्यातं चैतत्प्राक् ॥ ५५ ॥
यतश्च शास्त्रात् प्राधान्येन संक्षिप्य निबद्धं येन च तदुभयं दर्शयन्नाह—
बाभ्रवीयांश्च सूत्रार्थानगमय्य विमृश्य च ।
वात्स्यायनश्चकारेदं कामसूत्रं यथाविधि ॥ ५६ ॥
बाभ्रवीयांश्चेति । आगमय्य गुरुभ्यः, विमृश्य च स्वबुद्ध्या ॥ ५६ ॥
ययाऽवस्थया यदर्थं च विहितं तद्दर्शयन्नाह—
तदेतद् ब्रह्मचर्येण परेण च समाधिना ।
विहितं लोकयात्रार्थं न रागार्थोऽस्य संविधिः ॥ ५७ ॥
तदेतदिति । परेण च समाधिना समाहितेन, लोकयात्रार्थमिति । चातुर्वर्ण्ये गृहस्थव्यवहारार्थं न पुन रागार्थोऽस्य संविधिः ॥ ५७ ॥
कथं न रागार्थो भवतीत्याह—
रक्षन्धर्मार्थकामानां स्थितिं स्वां लोकवर्तिनीम् ।
अस्य शास्त्रस्य तत्त्वज्ञो भवत्येव जितेन्द्रियः ॥ ५८ ॥
रक्षन्निति । अस्य शास्त्रस्य यस्तत्त्वं वेत्ति सोऽवश्यं धर्मादीन् परस्परस्यानुपघातेन रक्षन्, लोकवर्तिनीमिति । इहलोकपरलोकमार्गशोभनाशोभनात् ॥ ५८ ॥
तदेतत्कुशलो विद्वान्धर्मार्थाववलोकयन् ।
नातिरागात्मकः कामी प्रयुञ्जानः प्रसिध्यति ॥ ५९ ॥
इति वात्स्यायनीये कामसूत्रे औपनिषदिके सप्तमेऽधिकरणे नष्टरागप्रत्यानयनं वृद्धियोगाश्चित्रयोगा द्वितीयोऽध्यायः ॥
समाप्तमौपनिषदिकं सप्तममधिकरणम् । समाप्तं वात्स्यायनसूत्रम् ।
तदेतत्कुशल इति । एतस्मिन् शास्त्रे कुशलो विद्वान् ज्ञानवान्, धर्मार्थाविति । धर्मार्थोभयं यथा कामेन न बाध्यते, कामीति । गृहस्थः, प्रयुञ्जान इति । शास्त्रार्थं, प्रसिद्ध्यति लोकेषु प्रमाणपुरुषो भवति नातिरागात्मकत्वादिति ॥
इति चित्रयोगाश्चतुःषष्टितमं प्रकरणम् ।
इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायामौपनिषदिके सप्तमेऽधिकरणे नष्टरागप्रत्यानयने वृद्धियोगाश्चित्रयोगा द्वितीयोऽध्यायः ।
समाप्तं सव्याख्यानं कामशास्त्रम् ।