२५६ सटीक कामसूत्रे [५ अधिकरणे,

ताभिः सह विष्टिकर्मसु कोष्ठागारप्रवेशे द्रव्याणां निष्क्रमण-
प्रवेशनयोर्भवनप्रतिसंस्कारे क्षेत्रकर्मणि कर्पासोर्णाऽतसीशणवल्क-
लादाने सूत्रप्रतिग्रहे द्रव्याणां क्रयविक्रयविनिमयेषु तेषु तेषु च
कर्मसु संप्रयोगः ॥ ६ ॥

ताभिरिति। चर्षणीभिः सह संप्रयोग इति, वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः, अत्रोपायमाह—विष्टिकर्मस्विति। भक्तमात्रेण यानि पेषणकुट्टनरन्धनादीनि कार्याणि तानि विष्टिकर्माणि, कोष्ठागारप्रवेशे तत्रत्यं कर्म कर्तुं-प्रविष्टाभिः, द्रव्याणां धान्यादीनां कोष्ठागारात्निष्क्रमणे तत्र च प्रवेशे तत्र कर्म कर्तुं प्रविष्टाभिः, क्रियमाणे भवनप्रतिसंस्कारे गृहमण्डने क्षेत्रकर्मणि बीजानां रक्षणोत्पादनादौ, कर्पासस्योर्णाया अतसीशणवल्कलस्य च भाण्डागारात्सूत्रकर्तनाय दाने, सूत्रस्य च कर्तितस्य प्रतिग्रहे स्वीकारे कर्तनिकाभिः, द्रव्याणामिति। धान्यादीनां, क्रयविक्रयविनिमयेष्विति। क्रेतुं विक्रेतुं वा प्रविष्टाभिः, तेषु तेषु चेति। राजकुलप्रवेशहेतुषु ॥ ६ ॥

तथा व्रजयोषिद्भिः सह गवाध्यक्षस्य ॥ ७ ॥

गोपीभिर्गवाध्यक्षस्य दधिमथनादिकर्मसु ॥ ७ ॥

विधवाऽनाथाप्रव्रजिताभिः सह सूत्राध्यक्षस्य ॥ ८ ॥

स ह्यधिष्ठाय राजकीयसूत्राणि विधवाऽऽदिभिः कर्तनिकाभिः कर्तयति ॥ ८ ॥

मर्मज्ञत्वाद्रात्रावटने चाटन्तीभिर्नागरस्य ॥ ९ ॥

नगरे नियुक्तस्य दाण्डपाशिकस्य स्त्रीमर्मज्ञत्वाद्रात्रावटने चोदिताभिः ॥ ९ ॥

क्रयविक्रये पण्याध्यक्षस्य ॥ १० ॥

राजकीयपण्यानि क्रेतुं विक्रेतुं च नियुक्तस्य क्रेतृविक्रेतृस्त्रीभिः, संप्रयोग इति सर्वत्र योज्यम् ॥ १० ॥

मुख्यानधिकृत्य प्रच्छन्नानाह--

अष्टमीचन्द्रकौमुदीसुवसन्तकादिषु पत्तननगरखर्वटयोषितामीश्वरभवने सहान्तःपुरिकाभिः प्रायेण क्रीडा ॥ ११ ॥

अष्टमीति। कौमुदी कोजागरः, नगरखर्वटौ व्याख्यातौ, पत्तनादिकमुपलक्षणार्थं द्रोणमुखस्य, ईश्वरभवन इति। यस्य नगरादि भुज्यते तस्य भवने, आन्तःपुरिकाः = अन्तःपुरस्त्रियः ॥ ११ ॥

५ अध्याये ] ईश्‍वरकामितप्रकरणम्। २५७

तत्र चापानकान्ते नगरस्त्रियो यथापरिचयमन्तःपुरिकाणां-
पृथक्पृथग्भोगावासकान्प्रविश्य कथाभिरासित्वा पूजिताः प्रपीता-
श्चोपप्रदोषं निष्क्राम्येयुः ॥ १२ ॥

तत्रेति। क्रीडायाम्, आपानकान्त इति। आन्तःपुरिकाभिः सर्वाभिः-
सह पेयं पीत्वा, तदन्ते विशेषविधिमाह—नगरस्त्रिय इति। अत्रापि
नगरखर्वटद्रोणमुखस्त्रियश्च, भोगावासकानिति। परिभोगप्रदेशान्,
कथाभिरासित्वेति। आन्तःपुरिकाभिः सह कथाभिः स्थित्वा, पूजिता-
आन्तःपुरिकाभिः, प्रपीता इति। प्रपीतमासां विद्यत इति मत्वर्थेऽकारः,
उपप्रदोषं=प्रदोषसमीपे, निष्क्राम्येयुर्दिनं राजभवनेऽतिवाह्य ॥ १२ ॥

तत्र प्रणिहिता राजदासी प्रयोज्यायाः पूर्वंसंसृष्टा तां तत्र
संभाषेत ॥ १३ ॥

तत्रेति। अष्टमीचन्द्रादिषु, प्रणिहिता राज्ञा प्रयुक्ता, प्रयोज्याया इति।
यामभिगन्तुमिच्छेत्, पूर्वसंसृष्टेति। पूर्वमेव या गृहं यात्वा संसर्गं कृत-
वती, तामिति। प्रयोज्यां राजभवने प्रविष्टां, भाषेत कुशलपूर्वकम् ॥ १३॥

रामणीयकदर्शने च योजयेत् ॥ १४ ॥

रामणीयकदर्शने च योजयेत्, चित्तहरणार्थम् ॥ १४ ॥

प्रागेव स्वभवनस्थां ब्रूयात् ॥ १५ ॥

प्रागेवेति। राजभवनप्रवेशात्, स्वभवनस्थां ब्रूयादौत्सुक्यवार-
णार्थम् ॥ १५ ॥

अमुष्यां क्रीडायां तव राजभवनस्थानानि रामणीयक़ानि
दर्शयिष्यामीति काले च योजयेत् ॥ १६ ॥

अमुष्यामिति। येयमेष्यति, काले प्रज्ञाते च योजयेत् ॥ १६ ॥
रामणीयकशेचनान्याह—

बहिः प्रबाळकुट्टिमं ते दर्शयिष्यामि मणिभूमिकां वृक्षवाटिकां
मृद्वीकामण्डपं समुद्रगृहप्रासादान्गूढभित्तिसंचारांश्चित्रकर्माणि क्री-
डामृगान्यन्त्राणि शकुनान्व्याघ्रसिंहपञ्जरादीनि च यानि पुरस्ता-
दर्णितानि स्युः ॥ १७ ॥

बहिरिति। प्रबालकुट्टिमं मणिभूमिकां स्फटिकाद्याकारां कृतकु-
ट्टिमां भूमिं, वृक्षवाटिकां=पुष्पफलसमृद्धां, मृद्वीकामण्डपं=द्राक्षाम-
ण्डपं, समुद्रगृहप्रासादानिति। धारागृहान् प्रासादांश्च, गूढभित्तिसञ्चा-
३३ का० सू०

२५८ सटीके कामसूत्रे [ ५ अधिकरणे

रानिति । गूढं भित्तिमध्यगतत्वाद् जलसञ्चारो येषु समुद्रगृहेषु, प्रासा-
देष्वपि निष्कासनप्रवेशनलक्षणसञ्चारानिति योज्यं, यन्त्राणि सजी-
वानि निर्जीवानि घटितान्यन्यानि च यानि कौतुकानि, क्रीडार्थी ये
मृगाः, शकुनकांत्सादीन् , व्याघ्रपञ्जरान्व्याघ्राधिष्ठितान् , कस्याश्चि-
देव क चित्कौतुकमुत्पद्यत इत्यनेकोपदर्शनम् ॥ १७ ॥

एकान्ते च तद्गतमीश्वरानुरागं श्रावयेत् ॥ १८ ॥

एकान्त इति । ईश्वरः कृतसङ्केतस्तिष्ठति, तद्गतमिति । त्वय्यनुर-
क्त ईश्वर इति ॥ १८ ॥

संप्रयोगे चातुर्यं चाभिवर्णयेत् ॥ १९ ॥

संप्रयोगेऽपि स्वेश्वरेण सत्यायतिं प्रभावं वर्णयेद्, येनापरिभूता
वत्स्यसि ॥ १९ ॥

अमन्त्रश्रावं च प्रतिपन्नां योजयेत् ॥ २० ॥

अमन्त्रश्रावं च वर्णयेद् , आवाभ्यामन्यो न कश्चिज्जानातीति, प्रति-
पन्नां संप्रयोगं, योजयेदीश्वरेण ॥ २० ॥

अप्रतिपद्यमानायां विधिमाह—

अप्रतिपद्यमानां तु स्वयमेवेश्वर आगत्योपचारैः सान्त्वितां
रञ्जयित्वा संभूय च सानुरागं विसृजेत् ॥ २१ ॥

अप्रतिपद्यमानां त्विति । उपचारैरिति । स्रगादिभिः पानादिभिश्च
स्फीतैः सान्त्वितामभिमुखीकृताम्, उपचारैः स्त्रियो ह्रियन्त इत्यतिप्र-
तीतमेतद् , रञ्जयित्वा; तदनुकूलेन रतेन, सम्भूय चेति । दास्या नगर
स्त्रीभिः संयोज्य विसृजेत् , सानुरागमिति क्रियाविशेषणं, यथा जानाति
मय्यनुरक्त ईश्वर इति ॥ २१ ॥

प्रयोज्यायाश्च पत्युरनुग्रहोचितस्य दारान्नित्यमन्तःपुरमौ-
चित्यात्प्रवेशयेत् , तत्र प्रणिहिता राजदासीति समानं पूर्वेण ॥२२॥

अनुग्रहोचितस्येति । ईश्वरस्य यः प्रसादवित्तकः, स च प्रयोज्यायाः-
पतिः तस्य दाराः, नित्यमिति । प्रत्यहमन्तःपुरं प्रविशन्ति, औचित्या-
दिति । अनुग्रहोचितत्वादेव प्रवेशोऽपि तस्या उचित एवेति, तत्रेति ।
प्रविष्टायां प्रयोज्यायां, प्रणिहिता राजदासीत्यनेन पूर्वोक्तेन समानम्,
प्रयोगद्वयेऽप्यत्र प्रयोज्यानुप्रवेशस्य सुकरत्वाद्, दास्येव प्रयुक्ता ॥ २२ ॥

आन्तः पुरिका वा प्रयोज्या सह स्वचेटिकासंप्रेषणेन प्रीतिं-
कुर्यात् , प्रसूतप्रीतिं च सापदेशं दर्शने नियोजयेत् , प्रविष्टां पूजितां
पीतवतीं प्रणिहिता राजदासीति समानं पूर्वेण ॥ २३ ॥

५ अध्याये ] ईश्वरकामितप्रकरणम् । २५९

आन्तःपुरिका चेति । या का चिदीश्वरप्रयुक्ता चेटिकासंप्रेषणेन प्रीतिं कुर्यादात्मनो विश्वासासंभवात्, प्रसृतप्रीतिं च प्रयोज्यां सापदेशं किंचित्कार्यमपदिश्य; तयैव चेट्या दर्शनेऽपि नियोजयेद्, यथा मां द्रष्टुमागच्छेदिति ॥ २३ ॥

यस्मिन्वा विज्ञाने प्रयोज्या विख्याता स्यात्तद्दर्शनार्थमान्तःपुरिका सोपचारं तामाह्वयेत्, प्रविष्टा प्रणिहिता राजदासीति समानं पूर्वेण ॥ २४ ॥

यस्मिन्वेति । गीततन्त्रीवाद्यादिविज्ञाने, विख्यातां=प्रवीणां, सोपचारमिति । वस्त्रादिदानपूर्वकमाह्वयेद्, अत्र च प्रवेशस्यासंभवाद् आन्तःपुरिका द्वितीया प्रयुक्ता ॥ २४ ॥

उद्भूतानर्थस्य भीतस्य वा भार्या भिक्षुकी ब्रूयादसावान्तःपुरिका राजनि सिद्धा गृहीतवाक्या मम वचनं श‍ृणोति, स्वभावतश्च कृपाशीला तामनेनोपायेनाधिगमिष्याम्यहमेव ते प्रवेशं कारयिष्यामि, सा च ते भर्तुर्महान्तमनर्थं निवर्तयिष्यतीति प्रतिपन्नां द्विखिरिति प्रवेशयेद्, आन्तःपुरिका चास्या अभयं दद्यादभयश्रवणाच्च संप्रहृष्टां प्रणिहिता राजदासीति समानं पूर्वेण ॥ २५ ॥

उद्भूतानर्थस्येति । अर्थप्रतिघाति यत्कार्यं तदुत्पन्नं यस्य, भीतस्य चेति । यो राजकुलाद्भीतस्तस्य जायां भिक्षुकी राजप्रणिहिता ब्रूयाद्, अस्मिन्प्रयोगे तृतीयाऽपरा प्रयुक्ता, साऽप्येवंविधं कार्यं बुद्ध्वा; प्रयोज्यामान्तःपुरिकायां योजयति, राजनि सिद्धा प्रसादवित्तिका, गृहीतवाक्येति । सा यदाह तद्राजा करोति, मम वचनं शृणोतीत्यात्मनो गृहीतवाक्यतामाह-स्वभावतः कृपाशीलेति । उत्कोचाभावं दर्शयति, तामनेनेति । तदानीं बुद्धिविकल्पितेनोपायेन, कथं मम ? प्रवेश इति चेदाह—अहमेवेति । अनर्थमित्युपलक्षणार्थम्, भयं च निवर्तयिष्यति, द्विखिरिति । प्रवेशयेत्पश्चाज्जातपरिचया स्वयमेव प्रवेक्ष्यति, अभयमस्यै दद्याद्, अभयं निवेदितवत्यै संप्रहृष्टामनुद्विग्नां सम्भाषेत ॥ २५ ॥

एतया वृत्त्यर्थिनां, महामात्राभितप्तानां, बलाद्विगृहीतानां, व्यवहारे दुर्बलानां, स्वभोगेनारसंतुष्टानां, राजनि प्रीतिकामानं, राजभजनेषु व्यक्तिमिच्छतां, सजातैर्बाध्यमानानां, सजातान्बाधितुकामानां, सूचकानाम्, अन्येषां कार्यवशिनां, जाया व्याख्याताः॥२६॥

२६० सटीके कामसूत्रे [५ अधिकरणे,

एतयेति। उद्भूतानर्थभीतजायया, वृत्यर्थिनां = जीवनार्थिनाम्, महामात्राभितप्तानां = महामात्रैः प्रभवद्भिः पीडितानाम्, बलाद्विगृहीतानां राजवल्लभैर्व्यवहारे दुर्बलानां न्यायबलाभावात्, स्वभोगेन तावन्मात्रेणासन्तुष्टानांमधिकमिच्छतां, राजनि प्रीतिकामानं क्वचित्परिचयं मम मा कार्षीदिति, बाह्यजनेषु, व्यक्तिं = प्रसिद्धिम्, इच्छतां, राज्ञः प्रसाद्योऽयमिति, सजातैः = दायादैः, सूचकानाम् = उद्घोषकाणां, कार्यवशिनामिति। कार्यार्थिनां, जाया व्याख्याताः, अत्रापि भिक्षुकी ब्रूयादिति योज्यम्, एते प्रच्छन्नयोगा अत्याजितस्वकुलासु स्त्रीषु ॥ २६ ॥

अन्येन वा सह संसृष्टां सङ्ग्राह्य; प्रयोज्यां दास्यमुपनीतां क्रमेणान्तःपुरं प्रवेशयेत् ॥ २७ ॥

अन्येनेति। येन केन चित्संसृष्टां कृतसंसर्गा, संग्राहेति। नागरकेण संग्रहविधिना ग्राहयित्वा, दास्यमुपनीतामिति। प्रकाशविनष्टाया वेश्याविशेषत्वाद्, तां सामान्यस्त्रियं क्रमेणान्तःपुरं प्रवेशयेद्, न झटिति समनन्तरमेव मा भूदेतत्कृतः प्रयोग इति ॥ २७ ॥

प्रणिधिना चायातिमस्याः सन्दूष्य राजनि विद्विष्ट इति कलत्रावग्रहोपायेनैनामन्तःपुरं प्रवेशयेदिति प्रच्छन्नयोगाः, एते राजपुत्रेषु प्रायेण ॥ २८ ॥

प्रणिधिना = चारेण, सन्दूष्य सद्भूतेनैव दोषेण, अन्यथा-अदुष्टदूषणमधर्माय भवति, एवं चास्य कलत्रावग्रहो न दोषाय, एतद्योगद्वयं त्याजितस्वकुलासु, एते राजपुत्रेषु प्रायेण न तु राज्ञः, तस्य मण्डले प्रतिष्ठितत्वात्कादाचित्काः स्युः ॥ २८ ॥

ननु परभवनप्रवेशेनापि प्रच्छन्नयोगाः सम्भवन्ति, यदा दूत्या प्रयोज्यां सङ्केत्य प्रच्छन्नः प्रविशति, न च तदानीं चरितं महाजनेन दृश्यतेऽनुविद्यीयते चेत्यत्राह—

न त्वेव परभवनमीश्वरः प्रविशेत् ॥ २९ ॥

प्रविशेत्प्रच्छन्नोऽपीत्यर्थः ॥ २९ ॥

अत्र पूर्ववृत्तं दोषं दर्शयति —

आभीरं हि कोट्टराजं परभवनगतं भ्रातृप्रयुक्तो रजको जघान, काशिराजं जयत्सेनमश्वाध्यक्ष इति ॥ ३० ॥

आभीरं हीति। गूर्जराते कोट्टं नाम स्थानं, तस्य राजानमाभीरनामानं, परभवनगतमिति। श्रेष्ठिवसुमित्रस्य भार्यामधिगन्तुं तद्भवनगतं-

५ अध्याये ] ईश्वरकामितप्रकरणम् । २६१

रजको राज्यार्हेण तद्भ्रात्रा प्रयुक्तो जघान, काशिराजं चेति । काशीस्थं-
राजानं जयत्सेनमश्वाध्यक्षस्तद्भार्यामधिगन्तुं तद्भवनगतं जघान ॥३०॥

प्रकाशकास्तु योगा राज्ञः प्रायेण द्रष्टव्या यदाह—

प्रकाशकामितानि तु देशप्रवृत्तियोगात् ॥ ३१ ॥

देशप्रवृत्तियोगादिति । यो यस्मिन्देशे समाचारः पूर्वैः स्थापितस्त-
द्योगादिति, अतो दृश्यमानान्यपि कामितानि महाजनेन नानुविधी-
यन्ते, राज्ञामेव तत्राधिकारात् ॥ ३१ ॥

प्रत्ता जनपदकन्या दशमेऽहनि किंचिदौपायनिकमुपगृह्य
प्रविशन्त्यन्तःपुरमपभुक्ता एव विसृज्यन्त इत्यान्ध्राणाम् ॥ ३२ ॥

प्रत्ता इति । ऊढा औपायनिकमुपायप्रयोजनं वस्त्रादि, उपभुक्ता राज्ञा
संप्रयुक्ताः, विसृज्यन्ते त्यक्ष्यन्ते, इत्यान्ध्राणां प्रवृत्तिः ॥ ३२ ॥

महामात्रेश्वराणामन्तःपुराणि निशि सेवार्थं राजानमुपग-
च्छन्ति वात्सगुल्मकानाम् ॥ ३३ ॥

महामात्राणां य ईश्वरा मुख्यास्तेषामन्तःपुराणि स्त्रियः, सेवार्थ-
मिति । सेवां कर्तुं, वात्सगुल्मकानामिति । दक्षिणापथे सोदर्यौ राजपुत्रौ
वत्सगुल्मौ ताभ्यामध्यासितो देशो वत्सगुल्मक इति प्रतीतः, तत्र
भवानामिदं प्रवृत्तिः ॥ ३३ ॥

रूपवतीर्जनपदघोषितः प्रीत्यपदेशेन मासं मासार्धं वा वास-
यन्त्यन्तःपुरिका वैदर्भाणाम् ॥ ३४ ॥

रूपवतीरिति । प्रशंसायां मतुप् , प्रीत्यपदेशेनेति । परस्परस्नेहभावः-
प्रीतिस्तस्यापदेशः, संप्रयोगस्तु प्रयोजनं, वासयन्ति, अन्तःपुर एवान्तः-
पुरिकाः स्त्रियः, वैदर्भाणामिति । कालाञ्जराद्दक्षिणेन विदर्भो नामदेशः,
तत्र भवानाम् ॥ ३४ ॥

दर्शनीयाः स्वभार्याः प्रीतिदायमेव महामात्रराजेभ्यो ददत्य-
परान्तकानाम् ॥ ३५ ॥

प्रीतिदायमिति । प्रीत्या यत् स्वत्वनिवृत्त्या दीयते ॥ ३५ ॥

राजक्रीडार्थं नगरस्त्रियो जनपदस्त्रियश्च सङ्घ एकशश्च राज-
कुलं प्रविशन्ति सौराष्ट्रकाणामिति ॥ ३६ ॥

राजक्रीडार्थमिति । प्रवेशस्य निमित्तं, संप्रयोगस्तु प्रयोजनं, नग-
रं यत्र राजधानी तत्र स्त्रियो नगरस्त्रियः, ततो बाह्या जनपदस्त्रियः,

२६२ सटीक कामसूत्रे [ ५ अधिकरणे,

संघश इति। संभूय, एकश इति। एकैकशश्च सौराष्ट्रकाणामिति ॥३६॥
उक्तमनुक्तं चोपसंहरन्नाह—

श्लोकावत्र भवतः—
एते चान्ये च बहवः प्रयोगाः पारदारिकाः।
देशे देशे प्रवर्तन्ते राजभिः संप्रवर्तिताः ॥ ३७ ॥

एते चेति। अन्ये चैवं प्रकाराः, पारदारिकाः = परदारप्रयोजनाः, एते देशे देशे प्रवर्तन्ते, पूर्वराजभिः संप्रवर्तितत्वात् ॥ ३७ ॥
अत्र प्रांतष्टेयमाह—

न त्वेवैतत् प्रयुञ्जीत राजा लोकहिते रतः।
निगृहीतारीषड्वर्गस्तथा विजयते महीम् ॥ ३८ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे पारदारिके पञ्चमेऽधिकरण ईश्वरकामितं पञ्चमोऽध्यायः।

न त्वेवैतदिति। एतदिति, ईश्वरकामितम्, प्रवर्त्ततामिति, न प्रयुञ्जीत, लोकहिते रतः, यस्तु नैवं; स महीपतिर्न विजयते, अनिगृहीतारीषड्वर्गत्वाद्, विजयस्य कारणं कामक्रोधलोभमानमदहर्षजय इति ॥३८॥
ईश्वरकामितं सप्तचत्वारिंशं प्रकरणम् ॥

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां पारदारिके पञ्चमेऽधिकरण ईश्वरकामितं पञ्चमोऽध्यायः।

---

षष्ठोऽध्यायः।

यथेश्वराणां परभवनप्रवेशो नास्ति तथाऽऽन्तःपुरिकाणां, नागरकाणां चान्तःपुरवेशः, इत्यान्तःपुरिकाणां नागरकाणां चोभयथाऽप्यन्तःपुरिकावृत्तमुच्यते, तत्र पूर्वमधिकृत्याह—

नान्तःपुराणां रक्षणयोगात्पुरुषसंदर्शनं विद्यते पत्युश्चैकत्वादनेकसाधारणत्वाच्चातृप्तिस्तस्मात्तानि योगत एव परस्परं रञ्जयेयुः ॥ १ ॥

नान्तःपुराणामिति। तात्स्थ्यादाप्तःपुरिकाणामित्यर्थः, तासां पतिरस्यैवैति चेदाह—पत्युश्चैकत्वादिति। एकोऽपि तृप्तिं कुर्यादिति चेदाह—अनेकसाधारणत्वाच्चेति। स हि तासां साधारणः कथं ? तृप्तिं कुर्याद्, योगतः, परस्परमिति। या रतिमन्तरस्यां कुर्यात्तस्य(मन्येति ॥ १ ॥

६ अध्याये ] आन्तःपुरिकाप्रकरणम् । २६३

प्रयोगमाह—

धात्रेयिकां सखीं दासीं वा पुरुषवदलंकृत्याकृतिसंयुक्तैः कन्दमूलफलावयवैरुपद्रव्यैर्वाऽऽत्माभिप्रायं निवर्तयेयुः ॥ २ ॥

धात्रेयिकामिति । पुरुषवदलंकृत्येति । तत्र हि पुरुषवद् बुद्ध्याऽति मात्रे भावे तृप्तिरतिशयितवती भवति, आकृतिसंयुक्तैरिति । पुरुषेन्द्रिय-संस्थानवद्भिः, कन्दमूलफलावयवैरिति । तत्र कन्दा आलुककदल्यादीनाम्, मूलं तालकेतकीनाम्, फलमलाबुककर्कटिकाऽऽदीनाम्, एतानि संशोध्य ग्राह्याणीति, अवयवग्रहणे फलं दर्शयति—आत्माभिप्रायमिति । रागभावं, निवर्तयेयुः, केवलं श्रद्धाविनोदनं तथाविधकामस्याप्राधान्यात् ॥ २ ॥

पुरुषप्रतिमा अव्यक्तलिङ्गाश्चाधिशयीरन् ॥ ३ ॥

पुरुषप्रतिमाः पुरुषदेहान्, अव्यक्तलिङ्गा अजातश्मश्रुत्वात्स्त्रीरूपाभासानित्यर्थः ॥ ३ ॥

एकोऽपि पतिः तृप्तिं कुर्याद्यः कामार्तासु कृपाशीलः, यथा प्राच्यानामित्याह—

राजानश्च कृपाशीला विनाऽपि भावयोगादायोजितोपद्रव्यायावदर्थमेकया रात्र्या बह्वीभिरपि गच्छन्ति, यस्यां तु प्रीतिर्वासकऋतुर्वा तत्राभिप्रायतः प्रवर्तन्त इति प्राच्योपचाराः ॥ ४ ॥

राजान इति । विनाऽपि भावयोगादिति । अजातसंप्रयोगेच्छा अपि, आयोजितोपद्रव्या इति । कट्यामाबद्धकृत्रिमसाधनाः, यावदर्थं = यावत्तृप्तिं, बह्वीभिरपि स्त्रीभिः सह गच्छन्ति संप्रयोगमित्यर्थः, विशेषमाह—यस्यां त्विति । प्रीतिः=सहजः स्नेहः, वासकः=परिपाट्या शयनम्, ऋतुः=अपत्यार्थं, तत्र = तस्याम्, अभिप्रायतो भावेनेत्यर्थः, अयमन्तःपुरविषये योग उक्तः ॥ ४ ॥

स्त्रीयोगेणैव पुरुषाणामप्यलब्धवृत्तीनां वियोनिषु विजातिषु स्त्रीप्रतिमासु केवलोपमर्दनाच्चाभिप्रायनिवृत्तिर्व्याख्याता ॥ ५ ॥

स्त्रीयोगेणैवेति । यथा स्त्रीणां क्व चित्पुरुषबुद्धिमुत्पाद्याभिप्रायनिवृत्तिरेवं पुरुषाणामपि केषां चिदित्याह—अलब्धवृत्तीनामिति । ये स्त्रियं न प्राप्नुवन्ति, वियोनिषु = बालोरुकक्षादिषु, विजातिषु = एडीबडवाऽऽदिषु, स्त्रीप्रतिमासु = स्त्रीप्रतिकृतिषु, समुत्कीर्णस्त्रीलिङ्गादिषु, केवलोपमर्दनाच्चेति । सिंहाक्रान्तेन करेण वा साधनस्य मन्थनादेव केवलान्,

२६४ सटीके कामसूत्रे [ ५ अधिकरणे,

यथोक्तम्—

'भुवि विन्यस्तहस्ताभ्यामवष्टभ्योत्कटासनः।
बाहुमध्ये विमृद्गीयात्सिंहान्तेष्वयं विधिः' ॥

अस्थानेषु शुक्रविसृष्टिविधर्म इति चेत्, स्वप्नाभिमाने कथं ? तत्र प्रायश्चित्तविधानादिति चेदिहापि विहितत्वात् ॥ ५ ॥

बहिर्विषयमाह—

योषावेषांश्च नागरकान्प्रायेणान्तःपुरिकापरिचारिकाभिः सह प्रवेशयन्ति ॥ ६ ॥

योषावेषानिति । स्त्रीवेशान्, परिचारिकाभिरिति। प्रदोषे परिचरितुमन्तःपुरं प्रविशन्तीभिः ॥ ६ ॥

तेषामुपावर्तने धात्रेयिकाश्चाभ्यन्तरसंसृष्टाः, आयतिं दर्शयन्त्यः प्रयतेरन् ॥ ७ ॥

तेषामिति। नागरकाणामुपावर्तनेऽभिमुखीकरणे प्रयतेरन्, आभ्यन्तरसंसृष्टा इति। तासु नागरकाणां यथार्थबुद्धिः, न बाह्यासु, आयतिमिति। आगामि फलमेवं भविष्यतीति ॥ ७ ॥

सुखप्रवेशितामपसारभूमिं, विशालतां वेश्मनः, प्रमादं रक्षिणामनित्यतां परिजनस्य, वर्णयेयुः ॥ ८ ॥

अपसारभूमिं अपक्रमणमार्गं, विशालामिति । विस्तीर्णत्वान्न ज्ञायते क किं वर्तत इति, प्रमादम् = असावधानताम्, अनित्यतामिति । राजपरिजनो न नित्यं संनिहित इति ॥ ८ ॥

न चासद्भूतेनार्थेन प्रवेशयितुं जनमावर्तयेयुर्दोषात् ॥ ९ ॥

असद्भूतेनेति । विना भावेन, सुप्रवेशितां विना च, जनमिति । नागरकम्, आवर्तयेयुरभिमुखीकुर्युः, दोषादिति । विना भावमदुष्टदूषणे, आत्मनः सुप्रवेशिताद्यभावे च जनस्यापकारः ॥ ९ ॥

द्वितीयं वृत्तमधिकृत्याह—

नागरकस्तु सुप्रापामप्यन्तःपुरमपायभूयिष्ठत्वान्न प्रविशेदिति वात्स्यायनः ॥ १० ॥

अपायभूयिष्ठत्वादिति । बहूनां विनाशकारणानां संनिधानात् ॥१०॥

अत्र विशेषमाह—

सापसारं तु प्रमदवनावगाढं विभक्तदीर्घकक्षमलपप्रमत्तरक्षकं-

६ अध्याये ] आन्तःपुरिकावृत्तप्रकरणम् । २६३

प्रोषितराजकं कारणानि समीक्ष्य बहुश आहूयमानोऽर्थबुद्ध्या कक्षाप्रवेशं च दृष्ट्वा ताभिरेव विहितोपायः प्रविशेत् ॥ ११ ॥

प्रमदवनं=क्रीडावनं, तेनावगाढं गहनं, कक्षाः = प्रकोष्ठकानि, प्रोषितराजकं राज्ञोऽन्यत्र गतत्वात् , कारणान्यभिगमनस्य, बहुश आहूयमानोऽर्थबुद्ध्या, कक्षाप्रवेशं दृष्ट्वा; अनेन मार्गेण मया प्रवेष्टव्यमिति, ताभिरिति। या उपावर्तयन्ते, विहितोपाय इति। एवं वेषोऽस्मिन्काले, गृहीत्वा चेममिति ॥ ११ ॥

शक्तिविषये च प्रतिदिनं निष्क्राम्येत् ॥ १२ ॥

शक्तिविषये चेति। येन प्रतिदिनं निष्क्रमितुं शक्तिस्तस्मिन्सति ॥ १२ ॥ इदमुपावर्तनस्य वृत्तं, यस्तु स्वयमुपावर्तते तस्य वृत्तमाह-

बहिश्च रक्षिभिरन्यदेव कारणमपदिश्य संसृज्येत ॥ १३ ॥

बाह्या ये रक्षिणस्तैः सह, अन्यदेवेति। अमुकसम्बन्धेन मम त्वं भ्राता भगिनीपतिर्वेति, संसृज्येत = प्रीतिं कुर्याद्, येन तेषां तन्निवारणे शैथिल्यं स्यात् ॥ १३ ॥

अन्तश्चारिण्यां च परिचारिकायां विदिताथार्यायां सक्तमात्मानं रूपयेत्, तदलाभाच्च शोकम् ॥ १४ ॥

विदिताथार्यायामिति। मध्यनुरक्त इति, विदिताथार्यायां, सक्तं निरूपयेत्प्रकाशयेदाकारसंवर णार्थम्, एवं च दार्थ्यार्थमाह - तदलाभादिति। परिचारिकाया अप्राप्तेः शोकं निरूपयेदित्येव ॥ १४ ॥

अन्तःप्रवेशिनीभिश्च दूतीकल्पं सकळमाचरेत् ॥ १५ ॥

अन्तःप्रवेशिनीभिश्चेति। बाह्याभिरन्तःपुरप्रवेशनशीलाभिः स्त्रीभिः कारणभूताभिः, दूतीकल्पं = दूतीविधानं यथोक्तम् ॥ १५ ॥

राजप्रणिधींश्च बुध्येत ॥ १६ ॥

राजप्रणिधींश्चेति। राजचरान् बुध्येतात्मसंरक्षणार्थं, यत्र यस्मिन्प्रदेशे दूरस्थाया एव दर्शनयोगः ॥ १६ ॥

दूत्यास्त्वसञ्चारे यत्र गृहीताकारायाः प्रयोज्याया दर्शनयोगस्तत्रावस्थानम् ॥ १७ ॥

गृहीताकाराया इति। अन्यथा सत्यपि दर्शनयोगेऽवस्थानं निष्फलमेव स्यात् ॥ १७ ॥

तस्मिन्नपि तु रक्षिषु परिचारिकाव्यपदेशः ॥ १८ ॥

तस्मिन्नपि तु प्रदेशे स्थितेन रक्षिषु परिचारिकाव्यपदेशः कार्यः, यस्यामात्मा सक्तो निरूपितः ॥ १८ ॥

३४ का० सू०

२६६ सटीक कामसूत्रे [ ५ अधिकरणे,

चक्षुरनुबध्नत्यामिङ्गिताकारनिवेदनम् ॥ १९ ॥

चक्षुरनुबध्नत्यामिति। पुनः पुनः पश्यन्त्यां प्रयोज्यायाम्, इङ्गिताकारनिवेदनं भावसूचनार्थम् ॥ १९ ॥

यत्र संपातोऽस्यास्तत्र चित्रकर्मणस्तद्युक्तस्य व्यर्थानां गीतवस्तुकानां क्रीडनकानां कृतचिह्नानामापीडकस्याङ्गुलीयकस्य च निधानम् ॥२०॥

सम्पात इति। यत्रोद्देशे सम्यग्गमनं, तद्युक्तस्येति। प्रयोज्यायुक्तस्य, सानुरागमात्मानं फलके भित्तौ वा विलिख्य निदध्यात्, द्यर्थानामिति। यानि प्रयोज्याविषयमनुरागं सूचयन्ति, गीतवस्तूनां खण्डगाथावर्णादीनां पत्रस्थानां, क्रीडनकानां पुत्रिकाकन्दुकादीनां कृतचिह्नानाम्, आपीडकस्य नखदशनपदाङ्कितस्य, अङ्गुलीयकस्य स्वनामाङ्कितस्य ॥२०॥

प्रत्युत्तरं च तया दत्तं प्रपश्येत्, ततः प्रवेशने यतेत ॥२१॥

प्रत्युत्तरं चेति। तयाऽन्यया वा दत्तं प्रकर्षेण पश्येत्, तत इति। ल्यब्लोपे पञ्चमी, सानुरागं प्रत्युत्तरं दृष्ट्वेत्यर्थः, यत्नः क्रमणम् ॥ २१ ॥

प्रवेशोपायमाह—

यत्र चास्या नियतं गमनमिति विद्यात्तत्र प्रच्छन्नस्य प्रागेवावस्थानम् ॥ २२ ॥

यत्रेति। उद्यानादौ, प्रच्छन्नस्य गूढस्यावस्थानं प्राङ् नायिकागमनात्, तदानीं गमनं तु लक्षितं भवति ॥ २२ ॥

रक्षिपुरुषरूपो वा तदनुज्ञातो वेलायां प्रविशेत् ॥ २४ ॥

रक्षिपुरुषरूपो चेति। रक्षिपुरुषव्यञ्जनः, तदनुज्ञातो रक्षिणाऽनुमतो वेलायां रात्रौ ॥ २३ ॥

आस्तरणप्रावरणवेष्टितस्य वा प्रवेशनिर्हारौ ॥ २३ ॥

आस्तरणं = कुथातूलकादि, आवरणं = कम्बलादि, तद्वेष्टितस्य तस्य स्त्रिया पुरुषेण वा गृहीतस्य, निर्हारः = निष्क्रमणम् ॥ २४ ॥

पुटापुटैर्योगैर्वा नष्टच्छायारूपः ॥ २५ ॥

पुटापुटैरिति। मञ्जूषायां सपिधानायां प्रक्षिप्तस्य योगैरन्तर्धानयोगैराम्नायागतैः ॥ २५ ॥

तत्रायं प्रयोगो नकुलहृदयं चोरकतुम्बीफलानि सर्पाक्षीणि चान्तर्धूमेन पचेत्, ततोऽनेन समभागेनोदकेन पेषयेदनेनाभ्यक्तनयनो नष्टच्छायारूपश्चरति ॥ २६ ॥

६ अध्याये ] आन्तःपुरिकावृत्तप्रकरणम् । २६७

नष्टच्छायारूपश्चरतीति । कश्चिद्रूपमेव तिरस्करोति न च्छायां, यैरुभयमपि न दृश्यते ॥ २६ ॥

रात्रिकौमुदीषु च दीपिकासंवाधे सुरङ्गया वा ॥ २७ ॥

रात्रिकौमुदीषु चेति । सुखरात्रिकासु वा, दीपिकासंबाधे गृहीतदीपिकानां चेटिकानां समूहे, तद्वेषधारिणः, सुरङ्गया वा, अन्तःपुरोद्भिन्नया, प्रवेशनिर्हारौ सर्वत्र योज्यौ ॥ २७ ॥

प्रवेशनिर्हारयोरेतद्वक्ष्यमाणमुपायान्तरमाह—
भवन्ति चात्र श्लोकाः —

'द्रव्याणामपि निर्हारे यानकानां प्रवेशने ।
आपानकोत्सवार्थेऽपि चेटिकानां च संभ्रमे ॥ २८ ॥

द्रव्याणामिति । सारदार्वादीनां, यानकानां = युग्यादीनां, कर्मकरैर्निर्हारे प्रवेशने च तन्मध्यवर्तिनोऽपि प्रवेशनं निष्क्रमणं चेति, सर्वत्र योज्यम्, आपानकमुत्सवः, चार्थेऽपिः, चेटिकानां च, संभ्रमे = इतस्ततोगमने ॥ २८ ॥

व्यत्यासे वेश्मनां चैव रक्षिणां च विपर्यये ।
उद्यानयात्रागमने यात्रातश्च प्रवेशने ॥ २९ ॥

व्यत्यास इति । आन्तःपुरिकाणां वेश्मपरिचये कर्मकरवेशस्य, रक्षिणां विपर्यये द्वारान्तरगमने, तथा हि-न ज्ञायते क आत्मीयः कः-पर इति, यात्रातश्चेति । चकारादुद्यानतश्च ॥ २९ ॥

दीर्घकालोदयां यात्रां प्रोषिते चापि राजनि ।
प्रवेशने भवेत्प्रायो यूनां निष्क्रमणं तथा ॥ ३० ॥

दीर्घकालोदयामिति । दीर्घकाल उदयः फलं यस्याः, शत्रुर्न यानमात्रसाध्यो भवतीत्यर्थः । ॥ ३० ॥

ननु या नैवंविधा आन्तःपुरिकास्ताभिर्मन्त्रो भिद्येतेत्याह—

परस्परस्य कार्याणि ज्ञात्वा चान्तःपुरालयाः ।
एककार्यास्ततः कुर्युः शेषाणामपि भेदनम् ॥ ३१ ॥

परस्परस्येति । कार्याणि रहस्यानि, आन्तःपुरिकाः, एककार्या इति । एकस्या यत्कार्यं तत्सम्भूयास्माभिर्निष्पाद्यमिति, कृतसङ्गानां, शेषाणां भेदनं कुर्युर्यथा ता अपि समानधर्मिण्यः स्युः ॥ ३१ ॥

किं फलमिति चेदाह—

दूषयित्वा ततोऽन्योन्यमेककार्यार्पणे स्थिरः ।
अभेद्यतां गतः सद्यो यथेष्टं फलमश्नुते ॥ ३२ ॥

२६८ सटीक कामसूत्रे [ ५ अधिकरणे,

दूषयित्वेति। एककार्यार्पण इति। एकं चारित्रखण्डनाख्यं कार्यं परस्परस्यार्पयति य आन्तःपुरिकासंघः, अभेद्यतां गतो मन्त्रभेदाभावादेवं च स्थिरः ॥ ३२ ॥

इदमान्तःपुरिकावृत्तं प्रच्छन्नमुक्तम्, प्रकाशं तु देशप्रवृत्त्या, यदाह—

तत्र राजकुलचारिण्य एव लक्षण्यान्पुरुषानन्तःपुरं प्रवेशयन्ति नातिसुरक्षत्वादपरान्तिकानाम् ॥ ३३ ॥

तत्रेति। राजकुलचारिण्यो या राजकुले चरन्ति स्त्रियः, लक्षण्यानिति। ये स्त्र्यादिलक्षणे साधवस्तज्ज्ञास्तानित्यर्थः, नातिसुरक्षत्वादिति। नात्यन्तं स्वा राजकीयास्तत्र रक्षन्ति ॥ ३३ ॥

क्षत्रियसंज्ञकैरन्तःपुररक्षिभिरेवार्थं साधयन्त्याभीरकाणाम् ॥ ३४॥

क्षत्रियसंज्ञकैरिति। नान्यै रक्षिभिः, तेषां तत्राभ्यन्तरप्रवेशाद्, अर्थमिति। सम्प्रयोगं साधयन्ति राजकुलचारिण्य इत्येव ॥ ३४ ॥

प्रेष्याभिः सह तद्वेषान्नागरकपुत्रान्प्रवेशयन्ति वात्सगुल्मकानाम् ॥ ३५ ॥

प्रेष्याभिरिति। दासीभिः, तद्वेषान् = दासीवेषान्, प्रवेशयन्ति, राजकुलचारिण्य इति वर्तते ॥ ३५ ॥

स्वैरेव पुत्रैरन्तःपुराणि कामचारैर्जननीवर्जमुपयुज्यन्ते वैदर्भकाणाम् ॥ ३६ ॥

स्वैरिति। राजापेक्षया, कामचारैरिति। अनिषिद्धसञ्चारैः, जननीवर्जमिति। मुख्यमातरं मुक्त्वा, उपयुज्यन्ते = अभिगम्यन्ते ॥ ३६ ॥

तथा प्रवेशिभिरेव ज्ञातिसंबन्धिभिर्नान्यैरुपयुज्यन्ते स्त्रैराजकानाम् ॥ ३७ ॥

तथा प्रवेशिभिरिति। राजपुत्रवत् प्रवेशिभिः, ज्ञातिसम्बन्धिभिः, नान्यैरुपभुज्यन्ते, स्त्रैराजकानामिति। स्त्रीराजः = स्त्रीपुरी, तत्र भवानाम् ॥ ३७ ॥

ब्राह्मणैर्मित्रैर्भृत्यैर्दासचेटैश्च गौडानाम् ॥ ३८ ॥

मित्रैर्भृत्यैरिति। मित्रैश्च भृत्यैश्च, दासचेटैरिति। दासा गृहजातास्ततोऽन्ये चेटाः, गौडानामिति। गौडाः कामरूपकाः प्राच्यविशेषाः ॥३८॥

परिस्कन्दाः कर्मकराश्चान्तःपुरेष्वनिषिद्धा अन्येऽपि तद्रूपाश्च सैन्धवानाम् ॥ ३९ ॥

परिस्कन्दाः = प्रतीहाराः, कर्मकराः = शयनासनचमरादिकर्मकराः,

६ अध्याये ] दाररक्षकप्रकरणम् । २६९

अन्येऽपि तद्रूपा येऽनिषिद्धसंचाराः, उपयुज्यन्त इत्यर्थकत्वाद्द्विभक्तिवि-
परिणामेन संबन्धः, सैन्धवानामिति । सिन्धुनामा नदस्तस्य पश्चिमेन
सिन्धुदेशस्तत्र भवानाम् ॥ ३९ ॥

अर्थेन रक्षिणमुपगृह्य साहसिकाः संहताः प्रविशन्ति हैमवता-
नाम् ॥ ४० ॥

अर्थेनोपगृह्य रक्षिणां लुब्धत्वात्, साहसिका निर्भया नान्ये, संहताः
एकीभूय, हैमवतानामिति । हिमवद्द्रोणीभवानाम् ॥ ४० ॥

पुष्पदाननियोगान्नगरब्राह्मणा राजविदितमन्तःपुराणि गच्छ-
न्ति पटान्तरितश्चैषामालापः, तेन प्रसङ्गेन व्यतिकरो भवति
वङ्गाङ्गकलिङ्गकानाम् ॥ ४१ ॥

नगरब्राह्मणा इति । तत्रैव नगरे ये ब्राह्मणास्ते पुष्पाणि दातुमन्तःपुरं-
गच्छन्ति, राजविदितमिति । राजप्रज्ञातम् , पटान्तरितश्चैषामालापो-
न ताभिः साक्षाद् दृश्यमानाभिरिति देशस्थितिः, तेनेति । पुष्पदानप्र-
सङ्गेन, व्यतिकरः = संप्रयोगः, वङ्गाः तिरुहितात् पूर्वेण, अङ्गा महानद्याः-
पूर्वेण, कलिङ्गा गौडविषयाद्दक्षिणेन ॥ ४१ ॥

संहत्य नव दशेत्येकैकं युवानं प्रच्छादयन्ति प्राच्यानामित्येवं-
परस्त्रियः प्रकुर्वीत ॥ ४२ ॥
इत्यान्तःपुरिकावृत्तम् ॥

संहत्य नव दशेतीति । अत्रेतिशब्दः प्रकारे, एकैकं युवानं व्यवायक्ष-
मं प्रच्छादयन्ति न यथा दृश्यते, एवमित्युक्तेन पारदारिकेण विधिना प्र-
कुर्वीताभिगच्छेत् ॥ ४२ ॥

इत्यान्तःपुरिकावृत्तमष्टचत्वारिंशं प्रकरणम् ॥

यथा परस्त्रियमेभिरुपायैरभिगच्छेत्तथा तद्दारानपरोऽपीति, दार-
रक्षकमुच्यते, दाररक्षा प्रयोजनमस्येति, यदाह—

एभ्य एव च कारणेभ्यः स्वदारान्रक्षेत् ॥ ४३ ॥

एभ्य एवेति । कारणेभ्य इति । निमित्तेभ्यः, तत्र व्यावत्र्तनकारणब-
र्धनेन तदुच्छेदनकारणेभ्यो रक्षेत्, तथा सिद्धपुरुषेभ्यः, यैश्च द्वारदे-
शावस्थानादिभिः कारणैरभियोगमात्रसाध्यत्वं, यानि च परिचयकार-
णानि, अभियोगदूतीकर्माणि, ईश्वरकामितोपाय आन्तःपुरिकावृत्तं च
तेभ्यो रक्षेत्, तत्रायं प्रथमो रक्षणोपायो यद्रक्षानिवेशनम् ॥ ४३ ॥

यदाह—

कामोपधाशुद्धान्रक्षिणोऽन्तःपुरे स्थापयेदित्याचार्याः ॥४४॥

२७०	सटीके कामसूत्रे	[ ५ अधिकरणे,

कामोपधेति । कामविषये या परीक्षा तया शुद्धान् ॥ ४४ ॥

ते हि भयेन चार्थेन चान्यं प्रयोजयेयुस्तस्मात्कामभयार्थोपधाशुद्धानिति गोणिकापुत्रः ॥ ४५ ॥

ते हीति । यद्यपि स्वयं कामोपधाशुद्धा नाभिगच्छन्ति, तथाऽपि भयेन लोभेन वाऽन्यं प्रयोजयेयुस्तदशुद्धिसंभवात्तस्मात् कामभयार्थोपधाशुद्धान् स्थापयेदिति गोणिकापुत्रः ॥ ४५ ॥

अद्रोहो धर्मस्तमपि भयाज्जह्यादतो धर्मभयोपधाशुद्धानिति वात्स्यायनः ॥ ४६ ॥

धर्मभयोपधाशुद्धानिति । वात्स्यायन एवं मन्यते धर्मोपधाशुद्धो न परदारानभिगच्छति, नार्थलोभात्स्वामिद्रोहमाचरति, भयात्तु धर्मं परित्यजेदिति ॥ ४६ ॥

स्वदारेषु परीक्षणमपि रक्षणोपाय इति के चिदित्याह—

परवाक्याभिधायिनीभिश्च गूढाकाराभिः प्रमदाभिरात्मदारानुपदध्याच्छौचाशौचपरिज्ञानार्थमिति बाभ्रवीयाः ॥ ४७ ॥

परवाक्येति । अमुकस्त्वय्यनुरक्तः स एवमाह-मम प्राणा धार्यन्तामिति । गूढाकाराभिरिति । यथा सा न जानाति पत्या प्रयुक्तेति, तयोपद्ध्यात्परीक्षेत, तथा ह्यप्रतिपन्नायाः शौचं, प्रतिपन्नायाश्चाशौचं ज्ञातं भवति ॥ ४७ ॥

दुष्टानां युवतिषु सिद्धत्वान्नाकस्माददुष्टदूषणमाचरेदिति वात्स्यायनः ॥ ४८ ॥

दुष्टानामिति । विनाशकारणानामित्यर्थः, एवं मन्यते विनाशकारणेषु सत्स्वसत्सु वा परीक्षावान्स्यात्, तत्र पूर्वस्मिन्पक्षे दुष्टानां युवतिषु प्रत्यक्षेण सिद्धत्वात् किं परीक्षया, द्वितीयेऽप्यकस्मात् कारणेन विना, नादुष्टानाभविद्यमानविनाशकारणानां दूषणमाचरेद्, शुद्धशोधनस्य दोषवत्त्वाद्, यथाक्तम्—

न शोधनमदुष्टस्य विशेषेणाभसश्चरेत् ।
कदा विद्धि प्रदुष्टस्य नाधिगम्येत भेषजम् ॥ ४८ ॥

तस्माद्विनाशकारणान्येव निरूप्यानि, येभ्यो व्यावर्तनेनोपदध्यादित्याह—

अतिगोष्ठी, निरङ्कुशत्वं, भर्तुः स्वैरता, पुरुषैः सहानियन्त्रणता, प्रवासेऽवस्थानं, विदेशे निवासः, स्वतन्त्र्युपवातः, स्वैरिणीसंसर्गः, पत्युरीर्ष्याळुता, चेति स्त्रीणां विनाशकारणानि ॥ ४९ ॥

६ अध्याये ] दाररक्षकप्रकरणम् । २७१

अतिगोष्ठी = स्त्रीभिः सह सदा गोष्ठी, भर्तुःस्वैरता = भर्त्रा स्वातन्त्र्येण व्यवहारिता, पुरुषैः यैः कैश्चिदनियन्त्रणता = नियन्त्रणाभावः, प्रवासेऽवस्थानं = भर्तरि प्रोषिते यदेकोकिन्याऽवस्थातव्यं, विदेशे वासः = स्वस्थानादन्यस्मिन् स्थाने वासः, स्ववृत्त्युपघातः = स्वशरीरस्थित्युपघातो ग्रासाच्छादनवैकल्याद्, स्वैरिण्याः = पुंश्चल्याः संसर्गः, पत्युरीर्ष्यालुतेति । पत्यावीर्ष्यासम्भव इति विनाशकारणानि, एषु सत्सु परदाराभिमर्शयोगसम्भवात् ॥ ४९ ॥

अधिकरणार्थमुपसंहरन्नाह—

संदृश्य शास्त्रतो योगान् पारदारिकलक्षितान् ।
न याति छलनां कश्चित्स्वदारान्प्रति शास्त्रवित् ॥ ५० ॥

पारदारिकलक्षितानिति । पारदारिकेऽधिकरणे ये प्रोक्तास्तैर्लक्षितान्, शास्त्रविदिति । अन्यथा कथमेताः शास्त्रतः पश्येत् ॥ ५० ॥

पाक्षिकत्वाच्च योगानामपायानां च दर्शनात् ।
धर्मार्थयोश्च वैलोम्यान्नाचरेत्पारदारिकम् ॥ ५१ ॥

पाक्षिकत्वादिति । यदाऽन्यकारणानि पश्येद्, अपायानां च शरीरोपघातादीनां, वैलोम्यादिति । विपक्षत्वात्, परदारप्रयोजनप्रयोगन्नाचरेदिति ॥ ५१ ॥

तर्हि किमर्थं ? तदधिकरणमुक्तमिति चेदाह—

तदेतद्दारगुप्त्यर्थमारब्धं श्रेयसे नृणाम् ।
प्रजानां दूषणायैव न विज्ञेयो ह्ययं विधिः ॥ ५२ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे पारदारिके पञ्चमेऽधिकरणे आन्तःपुरिकं दाररक्षकं षष्ठोऽध्यायः।

तदेतदिति । श्रेयस इति । अन्यथा खण्डितचारित्रायां सर्वधर्मविलोयः स्यात्, प्रजानामिति । न हि तदर्थं मुख्यं विधानमित्यर्थः ।

इति दाररक्षकमेकोनपञ्चाशत्तमं प्रकरणम् ।

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां पारदारिके पञ्चमेऽधिकरणे आन्तःपुरिकं दाररक्षकं षष्ठोऽध्यायः।

---

समाप्तं चेदं पारदारिकं नाम पञ्चममधिकरणम् ।

वैशिकं नाम षष्ठमधिकरणम् ।

प्रथमोऽध्यायः ।

तिसृभिर्नायिकाभिः समागमोपाय उक्तो वेश्याभिः सह वक्तव्यस्तदर्थं वैशिकमधिकरणमुच्यते, तत्र सहायादिनिरूपणव्यापारपूर्वकत्वादुत्तरव्यापारस्य सहायगम्यागम्यगमनकारणचिन्तोच्यते, पुंवैश्ययोस्तुल्येऽपि रतिफले वेश्याया एव प्रयोक्तृतया तत्राधिकारः, न पुंसः तत्प्रतिबद्धत्वाजीविकायास्तदाह—

वेश्यानां पुरुषाधिगमे रतिर्वृत्तिश्च सर्गात् ॥ १ ॥

वेश्यानामिति । पुरुषस्याधिगमे प्राप्तौ सतीति शेषः, रतिर्विस्सृष्टिसुखं, वृत्तिर्जीविका, अर्थोपादानात्, सर्गादिति । सृष्टेः, एषैव हि सृष्टिर्यत्कामोऽर्थाधिगमश्च वेश्यानां, कामोऽर्थनाशश्च पुंसामिति ॥ १ ॥

रतितः प्रवर्तनं स्वाभाविकं, कृत्रिमअर्थार्थम् ॥ २ ॥

रतित इति । तत्र द्वयोः फलयोर्यदा रतिमभिसंधाय प्रवर्तनं तदा स्वाभाविकं, तत्र रागस्य सहजत्वाद्, यदा त्वर्थमभिसंधाय तदा कृत्रिमं,- रागाभावात् ॥ २ ॥

तदपि स्वाभाविकवद्रूपयेत् ॥ ३ ॥

तदपीति । तदपि कृत्रिमं स्वाभाविकवद्रूपयेत्प्रकाशयेत्कान्तानुवृत्त्या ॥ ३ ॥

किमर्थं तत्राह—

कामपरासु हि पुंसां विश्वासयोगात् ॥ ४ ॥

कामेति । स्नेहेन मयि वर्तत इति पुंसां विश्वासयोगः = सक्तियागः, न त्वर्थपरासु ॥ ४ ॥

कामपरतां च ख्यापयन्ती नार्थरूपतामपि ख्यापयेदित्याह—

अलुब्धतां च ख्यापयेत्तस्य निदर्शनार्थम् ॥ ५ ॥

अलुब्धतामिति । तस्य निदर्शनार्थमिति । स्वाभाविकत्वस्य ख्यापनार्थम् ॥ ५ ॥

एवं च सति सक्ताद्वित्तोत्थानमपि स्वाभाविकं सिद्धं भवति, तत्रापि विनोपायेन नाददीतेत्याह—

न चानुपायेनाथान्सिाधयेदायतिसंरक्षणार्थम् ॥ ६ ॥

१ अध्याये] सहायगम्यागम्यगमनकारणचिन्ताप्रकरणम् । २७३

न चेति । आयतीति । आयतिः प्रभावः ॥ ६ ॥

तत्र सहायचिन्तामाह--

नित्यमलंकारयोगिनी राजमार्गावलोकिनी दृश्यमाना न चातिविवृता तिष्ठेत् पण्यसधर्मत्वात् ॥ ७ ॥

नित्यमिति। सदाऽलंकृता स्यादन्यथाऽऽयतिहानिः, निरुज्ज्वलत्वाद्, राजमार्गावलोकिनी स्याद् गम्यैर्यथा दृश्येत तथा, तत्रापि दृश्यमाना नातिविवृता नाति प्रकटा स्यात् , पण्यसधर्मत्वादिति । अतिप्रकटं-पण्यमपि न श्लाघनीयं भवति ॥ ७ ॥

यैर्नायकमावर्जयेदन्याभ्यश्चावच्छिन्द्यादात्मनश्चानर्थं प्रतिकु-र्यादर्थं च साधयेन्न च गम्यैः परिभूयेत तान्सहायान्कुर्यात् ॥ ८ ॥

यैरिति । आवर्जयेदभिमुखीकुर्याद्, अन्याभ्यश्च स्त्रीभ्योऽवच्छि-न्द्यात्संसृष्टमाकर्षयेद्, आत्मनश्चानर्थं राजकुलादन्यस्माद्वोत्पन्नं प्रतिकु-र्याद्, अर्थं च प्राप्तं साधयेद्, न च गम्यैः कामुकैः परिभूयेत, याना-श्रित्य तान सहायान्कुर्याद्यथोक्तकार्यसाधकानित्यर्थः ॥ ८ ॥

ते त्वारक्षकपुरुषा धर्माधिकरणस्था दैवज्ञा विक्रान्ताः शूराः समानविद्याः कलाग्राहिणः पीठमर्दविटविदूषकमालाकारगान्धिकशौण्डिकरजननापितभिक्षुकास्ते च ते च कार्ययोगात् ॥ ९ ॥

आरक्षकाः=नागरकादयः, धर्माधिकरणस्थाः=प्राड्विवाकादयः, उभयेऽप्यनर्थघातिनोऽर्थसाधकाः, दैवज्ञाः=ज्योतिर्गणकाः, ये शुभाशुभं क-थयन्तीति तया संयोगे ते वृद्धिर्भविष्यतीति गम्यं प्रोत्साह्य योजयन्ति, विक्रान्ताः=शरीरनिरपेक्षाः साहसिक्राः, ततोऽन्ये शूराः, उभयेऽनर्थं घ्न-न्त्यर्थं च साधयन्ति, समानविद्या इति। ते स्निह्यन्तोऽस्यास्त्वर्थं साधय-न्ति, कलेति। ये नायिकातः कलां गृह्णन्ति ते तद्विज्ञतां प्रकाशयन्तो ग-म्यान्योजयन्ति, पीठमर्दादयः स्वकर्मभिरर्थकृतः परभवनप्रवेशाद्गम्यं यो-जयन्ति, ते च ते च कार्ययोगादिति । कश्चिदेव किञ्चित्कार्यं साधयतीति, तद्वशादन्येऽपि स्युः, सहायाः प्रियहिताभ्यामनुवर्तनीयाः, न त्वभिगम्याः, तदभिगमने स्वार्थमेवैते कुर्युर्न तदर्थम् ॥ ९ ॥

गम्यचिन्तामाह--

केवलार्थास्त्वमी गम्याः स्वतन्त्रः, पूर्वे वयसि वर्तमानः, वित्तवा-न, अपरोक्षवृत्तिः, अधिकरणवान्, अकृच्छ्राधिगतवित्तः, संघर्षवान्, सन्ततायः, सुभगमानी, श्लाघनकः, षण्डकश्च, पुंशब्दार्थी, समा-

३५ का० सू०

२७४	सटीके कामसूत्रे	[ ६ अधिकरणे

नस्पर्धी, स्वभावतस्त्यागी, राजनि महामात्रे वा सिद्धः, दैवप्रमाणः, वित्तावमानी, गुरूणां शासनातिगः, सजातानां लक्ष्यभूतः, सवित्तः, एकपुत्रः, लिङ्गी, प्रच्छन्नकामः, शूरः, वैद्यश्चेति ॥ १० ॥

गमनाहा गम्याः, अर्हे कृत्यप्रत्ययः, ते द्विविधाः-केवलाथीः केवलः प्रीतिरहितोऽर्थो येभ्य इति, प्रीतियशोऽर्थाश्च र्तियशसी अर्थः प्रयोजनं येभ्योऽर्थस्त्वानुषङ्गिकः, स्वतन्त्रो गुरुष्वपरायत्तः, पूर्वे वयसि वर्त्तमानो न वृद्धः, वित्तवान् न दरिद्रः, अपरोक्षेति । अपरोक्षा प्रत्यक्षा न देशान्तरवृत्तिर्जीवनं यस्य, परोक्षवृत्तेस्तु यदा ततः किञ्चिदेष्यति तदा दास्यतीति कदर्थितं दानं स्याद्, अधिकरणवानध्यक्षो योऽर्थाधिकारेऽधिकृतः सोऽर्थदः, अकृच्छ्रेति । येन क्लेशं विनाऽन्वयाधिगतं निधिलाभाद्वा राजप्रसादाद्वाऽवाप्तं धनं सोऽकृच्छ्रेण ददाति, अन्यथा कृच्छ्रप्रदः स्यात्, संघर्षवानिति । स्पर्धावानन्येन गम्येन बहु ददाति, सन्ततायः शौल्लिको वार्धुषिकश्च, सुभगाभिमानीति । दुर्भगोऽपि यः सुभगमात्मानमभिमन्यते दुर्भगत्वादात्मनोऽप्रकटयितुं नायिकामन्यतो व्यावत्र्त्तयन् बहु ददाति, श्लाघनिकः स्वश्लाघाकर्तुर्बहुप्रदः, षण्डको नपुंसकः स पुंस्त्वख्यापनार्थं बहु ददाति, पुंशब्दार्थी मां लोकः पुमानित्यभिदध्यादित्यपेक्षी याच्यमानो ददाति, समानस्पर्धीति । यौ कुलविद्यावित्तवयोभिः समानौ तयोरन्यतरं स्पर्धते वेश्या सेयमनेन समानेनाधिका कृता, अहमपि यां काञ्चिदधिकतरां करोमीति, स आधिक्यमिच्छन्नाश्वेवाधिकव्ययेन गम्यः, संघर्षिता चैकस्मिन् विषये द्रष्टव्या, स्वभावतस्त्यागी सोऽवश्यं ददाति दातृस्वभावत्वात्, सिद्धो ग्राह्यवचनः स यदि स्वयं न ददाति राजानममात्यं वाऽभिधाय दापयति ममेयं प्रीतेति, दैवप्रमाणो भाग्यक्षयेण क्षीयते नोपभोगेन संपदिति मन्यमानो बहु ददाति, वित्तावमानीति । कुलसमं द्रव्यमित्यवमन्यमानो ददाति, गुरूणामिति । तदधीनस्य पराधीनत्वादबहुदातृत्वं गुरुवचनमतिक्रम्य यः प्रवर्त्तते सोऽपकार्यमपि कृत्वा ददाति, सजातानामिति । दायादानामेकस्मिन् गृहे वर्त्तमानानां यो लक्ष्यभूतः प्रधानभूतः स दाता नान्यः, एकपुत्र इति । बहु प्रयच्छन्नपि न पितृभ्यां स निवार्यते माऽन्यत्र यासीदिति, लिङ्गी = प्रव्रजितः, प्रच्छन्नकामी प्रकटं न कामयते लोको मा ज्ञासीदिति स कामेन बाध्यमानो बहु ददाति, शूरो यः सहायभावेनोपचरितो वित्तवांश्च स हि नार्थगृध्नुः, वैद्यस्य दातृत्वाभावेऽपि व्याधितायाश्चिकित्साकारित्वाद्दातृत्वमेव ॥१०॥

१ अध्याये ] सहायगम्यागम्यगमनकारणचिन्ताप्रकरणम् । २७५

प्रीतियशोऽर्थास्तु गुणतोऽधिगम्याः ॥ ११ ॥

प्रीतीति । यतो गुणवद्भ्य एव प्रीतियशश्च भवति ॥ ११ ॥

यच्चोक्तमुभयोरपि गुणागुणान्वैशिके वक्ष्याम इति तानाह-तत्र नायकमधिकृत्याह--

महाकुलीनः, विद्वान्, सर्वसमयज्ञः, कविः, आख्यानकुशलः, वाग्मी, प्रगल्भः, विविधशिल्पज्ञः, वृद्धदर्शी, स्थूललक्षः, महोत्साहः, दृढभक्तिः, अनसूयकः, त्यागी, मित्रवत्सलः, घटागोष्ठीप्रेक्षणकसमाजसमस्यक्रीडनशीलः, नीरुजः, अव्यङ्गशरीरः, प्राणवान्,-मद्यपः, वृषः, मैत्रः, स्त्रीणां प्रणेता लालयिता च, न चासां वशगः, स्वतन्त्रवृत्तिः, अनिष्ठुरः, अनीर्ष्यालुः, अनवशङ्की, चेति नायकगुणाः ॥ १२ ॥

महेति । महत् कुलं यस्य तस्यापत्यं, विद्वान्=आन्वीक्षिक्यादिज्ञः, आख्यानकुशलः=कथाकुशलः, वाग्मी=वक्ता, सर्वेति । पाषण्डादिसमय-परिज्ञाता, कविः=संस्कृतादिकाव्यकृत्, प्रगल्भः=प्रतिभावान्, शिल्पं=लेख्यादि, वृद्धदर्शी=विद्यावयोवृद्धानामुपासकः, स्थूललक्षः=महेच्छः, महोत्साह इति । यो महतोत्साहेन युक्तः, महत्त्वं च गुणान्तरयोगाद्, यथोक्तं-'शौर्यममर्षता शीघ्रता दाक्ष्यं चोत्साहगुणा' इति, दृढभक्तिः-न हरिद्राराग इव प्रीतिर्यस्य, अनसूयुः=क्षमावान्, त्यागी=दाता, मित्रवत्सलः, मित्रेष्वत्यन्तप्रीतिमाधत्ते, घटाऽऽदिशीलः, घटाऽऽदयः शीलयति सः, घटागोष्ठ्यौ व्याख्याते, प्रेक्षणकं=नटादिदर्शनं, समाजः=पानगोष्ठी, समस्यक्रीडा=संभूय क्रीडा, नीरुजः=अरोगप्रकृतिः, अव्यङ्गम्=अहीनम्, प्राणः=बलम्, अमद्यपः=ब्राह्मणः, अर्थाल्लभ्यते, वृषः=व्यवायक्षमः, मैत्रः=करुणावान्, स्त्रीणां प्रणेता प्रणेतृत्वमुपदेशेन तासां समुदाचारेषु स्थापनं, लालनं तासां शरीरस्थितिवैकल्यसंवरणं, न चासामिति। स्त्रीणां वशगो-वश्यः, स्वतन्त्रवृत्तिः, स्वतन्त्रकृत्येषु न परायतः, अनीर्ष्यालुः=ईर्ष्यारहितः, अनवशङ्की=निःशङ्कमारम्भावान्, नायकगुणा इति । गुणिद्वारेण गुणाभिधानमत्र प्रकरणाद्यत्तत्वाद्, गम्यगुणा इति वक्तव्ये नायकग्रहणं-सामान्यसंज्ञाप्रतिपत्त्यर्थं; ततश्च पूर्वोक्तं गुणागुणान् वैशिके वक्ष्याम-इति तद्व्याख्यातं भवति, स एव नायको गुणान्तरयोगात् कन्यापुनर्भू-परदारवेश्याऽपेक्षया यथाक्रमं वरो जारः सिद्धो गम्यश्चेति संज्ञाऽन्तराणि लभते ॥ १२ ॥