Skip to content
SarvaKosh
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished600 pages

Page 80 of 600

Read in context
Page 80

४२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २५ ॥
पिछले [ प्रश्न ] हैं--( मन्त्रः ) मन्त्र [ गूढ विचार ] में । १ । ( कल्पः ) कल्प
[ संस्कारविधान ] में । २ । ( ब्राह्मणम् ) ब्राह्मण ग्रन्थ में । ३ । ( ऋग् ) ऋग्वेद में ।
४ । ( यजुः ) यजुर्वेद में । ५ । ( साम ) सामवेद में । ६ । ( कस्मात् ब्रह्मवादिनः
ओङ्कारम् ) किसलिये ब्रह्मवादी लोग ओङ्कार को ( आदितः कुर्वन्ति ) आरम्भ में
करते हैं, ( किं दैवतम् ) क्या देवता है । ७ । ( किं ज्योतिषम् ) क्या ज्योति है । ८ ।
( किं निरुक्तम् ) क्या निरुक्त है । ६ । ( किं स्थानम् ) क्या स्थान है । ( का प्रकृतिः )
क्या प्रकृति है । ११ । ( किं अध्यात्मम् ) क्या अध्यात्म [ आत्मज्ञान ] है । १२ । ( इति
षट्त्रिंशत् प्रश्नाः ) यह छत्तीस प्रश्न हैं, ( पूर्वोत्तराणां त्रयः वर्गाः द्वादशकाः )
पहिले और पिछले प्रश्नों के तीन वर्ग द्वादशक [ बारह बारह के समूह ] हैं । ( एतैः
ओङ्कारं व्याख्यास्यामः ) इन [ प्रश्नों ] से ओङ्कार की हम व्याख्या करेंगे ॥ २४ ॥
विशेषः--इन छत्तीस प्रश्नों के उत्तर आगे कण्डिका २६ से आरम्भ होंगे ।
कण्डिका २५ ॥
इन्द्रः प्रजापतिमपृच्छद् भगवन्नभिसूय पृच्छामीति, पृच्छ वत्सेत्यब्रवीत्
किमयमोङ्कारः कस्य पुत्रः किञ्चैतच्छन्दः किञ्चैतद्वर्णः किञ्चैतद् ब्रह्मा ब्रह्म
सम्पद्यते तस्माद् नै तद्ब्रह्मोङ्कारं पूर्वमालेभे स्वरितोदात्त एकाक्षर ओङ्कार
ऋग्वेदे, त्रैस्वर्योदात्त एकाक्षर ओङ्कारो यजुर्वेदे, दीर्घप्लुतोदात्त एकाक्षर ओङ्कारः
सामवेदे, ह्रस्वोदात्त एकाक्षर ओङ्कारोऽथर्ववेदे उदात्तोदात्तद्विपद अ उ इत्यर्द्ध-
चतस्रो मात्रा मकारे व्यञ्जनमित्याहुर्या सा प्रथमा मात्रा ब्रह्मदेवतया रक्ता वर्णेन
यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेद ब्राह्मं पदं, या सा द्वितीया मात्रा विष्णुदेवतया
कृष्णा वर्णेन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेद वैष्णवं पदं, या सा तृतीया मात्रेशान-
देवत्या कपिला वर्णेन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेदैशानं पद, या सार्द्धचतुर्थी
मात्रा सर्वदेवतया व्यक्तीभूना खं विचरति शुद्धस्फटिकसन्निभा वर्णेन यस्तां ध्यायते
नित्यं स गच्छेत्पदनामकमोङ्कारस्य चोत्पत्तिंविप्रो यो न जानाति तत्पुनरुपनयनं
तस्माद् ब्राह्मणवचनमादत्तंव्यं यथा लातव्यो गोत्रो ब्रह्मणः पुत्रो गायत्रं छन्दः
शुक्लो वर्णं पुंसो वत्सो रुद्रो देवता ओङ्कारो वेदानाम् ॥ २५ ॥
कण्डिका २५ ॥ आख्यायिका ओंङ्कार के विषय में इन्द्र के प्रश्न और
प्रजापति के उत्तर ॥
(इन्द्रः) इन्द्र [जीवात्मा] ने (प्रजापतिम् ) प्रजापति [इन्द्रिय आदि के पालने वाले
जीवात्मा अर्थात् अपने ] से ( अपृच्छत् ) पूछा - ( भगवन् ) हे भगवन् ! [ ऐश्वर्य वाले ]
( अभिसूय ) [ विद्या में ] सब ओर से स्नान करके ( पृच्छामि इति ) मैं पूछता हूँ ।
[ प्रजापति ने कहा ]--( व स पृच्छ ) बच्चा ! पूछ (इति) ऐसा [प्रजापति] (अब्रवीत्)
बोला-( किम् अयम् ओङ्कारः ) यह ओङ्कार क्या है-१, ( कस्य पुत्रः ) यह किस
२५-( इन्द्रः ) जीवात्मा ( प्रजापतिम् ) प्रजानामिन्द्रियादीनां पालकमा-
त्मानम् ( अभिसूय ) अभि + षुञ् अभिषवे-ल्यप् । विद्यायामभितः स्नात्वा ।