गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

५१२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ७ ॥
इन्द्र सहित तीसरा सवन है, इन ही करके जागत [ जगत् का उपकारक ] सवन है।
(धराणि ह वै अस्य एतानि उक्थानि भवन्ति, यत् नाभानेदिष्ठः, बालखिल्यः
वृषाकपिः, एवयामरुत्) धारण योग्य ही इस [ सवन ] के यह उक्थ हैं, जो नाभानेदिष्ठ
[ इदमित्था रौद्रं गूर्तवचा, और ये यज्ञेन दक्षिण्या समक्ता..... ऋ० १० । ६१ तथा ६२,
यह नाभानेदिष्ठ [ वेद सम्बन्ध में अति समीप ऋषि वाले दो सूक्त ], बालखिल्य [ अभि
प्रवः सुराधस..... आदि, ऋ० ८ । ४६ । ५६ यह बालखिल्य [ स्वीकार योग्य के ग्रहण करने
वाले नाम के ग्यारह सूक्त ], वृषाकपि [ वि हि सोतोरसृक्षत... ऋ० १० । ८६, यह
वृषाकपि [ बलवान् चेष्टा कराने वाले ऋषि वाला सूक्त ] और एवयामरुत् [ प्र वो महे
मतयो यन्तु..... ऋ० ५ । ८७ ] यह एवयामरुत् [ पाने योग्य का प्राप्त कराने वाला शत्रु-
नाशक ऋषि का सूक्त ] है। (तस्मात् तानि सार्द्धम् एव उपेयुः) इस लिये इन
को एक साथ ही वे प्राप्त करें। (इदं रेतः सार्द्धं सिक्तं समृद्धम्, एकधा प्रजनयाम
इति) यह वीर्य एक साथ सींचा हुआ सफल होता है, [ इस लिये ] एक प्रकार से [ एक
साथ ] हम उत्पन्न करें। (ये ह वै एतानि न अनूपेयुः यथा रेतः सिक्तं विलुम्पेत,
कुमारं वा जातं अङ्गजशः विभजेत्, तादृक् तत्) जो [ ऋत्विज् लोग ] इन [ उक्थों ]
को न लगातार प्राप्त करें, जैसे वीर्य सींचा हुआ छिन्न भिन्न हो जावे [ तब ] वह कुमार
[ गर्भस्थ बालक ] अथवा उत्पन्न हुये बालक को अङ्ग अङ्ग से खण्डित कर देवे, वैसे ही वह
[ यज्ञ कर्म खण्डित ] होता है। (तस्मात् तानि सार्द्धम् एव उपेयुः) इस लिये उन
भवति (अवरुद्धाः) रक्षिताः (धराणि) धारणीयानि । सहचराणि (नाभानेदिष्ठः)
नहो भश्च (उ० ४ । १२५) णह बन्धने-इञ्, हस्य भः । सुपां सुलुक्० (पा० ७ ।
१ । ३६) नाभि-डा । अन्तिक-इष्ठन् । अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ (पा० ५ । ३ ।
६३) नेदादेशः । नाभौ वेदसम्बन्धे नेदिष्ठोऽतिसमीपः । ऋषिविशेषः । नाभा-
दिष्ठेन दृष्टम् उक्थम् (वालखिल्यः) वृञ् वरणे-घञ्, रस्य लः + खल कणश-
आदाने-क्यप् । वलं पत्रं वृणोतेः-निरु० ११ । ३१ । वरणीयस्य स्वीकरणी-
यस्य ग्राहयिता । वालखिल्यसंज्ञकानि सूक्तानि (वृषाकपिः) कनिन् युवृषितक्षि०
(उ० १ । १५.) वृष सेचने पराक्रमे च--कनिन्, यद्वा इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः (पा०
३ । १ । १३५) इति कप्रत्ययः । कुण्ठिकम्प्योर्नलोपश्च (उ० ४ । १४४) कपि
चलने-इप्रत्ययः । अन्येषामपि दृश्यते (पा० ६ । ३ । १३०) इति दीर्घः । वृषा-
कपिः पदनाम-निघ० ५ । ६ । अथ यद् रश्मिभिरभिकम्पयन्नेति तद्वृषाक-
पिर्भवति वृषाकम्पनः-निरु० १९ । २७, हरविष्णू वृषाकपी-अमरः ९३ ।
१३० । वृषाकपिः = विष्णुः शिवः, अग्निः, इन्द्रः, सूर्यः, - इति शब्दकल्पद्रुमः ।
वृषा बलवान्, कपिः कम्पयिता चेष्टयिता इन्द्रो जीवात्मा । ऋषिविशेषः । वृषा-
कपिदृष्टसूक्तम् (एवयामरुत्) इण्शीभ्यां वन् (उ० १ । १५२) इण् गतौ-वन्

• या प्रापणे-कः, आर्षो दीर्घः । मृग्रोस्तितः (उ० १ । ६४) मृङ् प्राणत्यागे-उतिः ।
  एवयः प्रापणीयस्य प्रापकश्चासो मरुत् शत्रूणां मायिता च । ऋषिविशेषः । एव-
  यामरुत्संज्ञकेन दृष्टं सूक्तम् (उपेयुः) उप-ईयुः । प्राप्नुयुः (प्रजनयाम) उत्पाद-