गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १ ४६१
को मैत्रावरुण ऋत्विज् उलटे क्रम से एक एक को दिन दिन बोलता है—[ अर्थात् ] एवा
त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्र—इस [ सम्पात ] को पहिले दिन में, यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टि—
इसको दूसरे में, कथा महामवृधत् कस्य होतुः—इसको तीसरे में ।
( त्रीन् एव सम्पातान् ब्राह्मणाच्छंसी विपर्यासम् एकैकम् अहरहः शंसति,
इन्द्रः पूर्भिदातिरद्दासमर्कैः—इति प्रथमे अहनि, य एक इद्वव्यश्चर्षणीनाम्—इति
द्वितीये, यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भीमः—इति तृतीये ) तीन ही सम्पातों को ब्राह्मणा-
च्छंसी उलटे क्रम से एक एक को दिन दिन बोलता है—[ अर्थात् ] इन्द्रः पूर्भिदातिरद्
दासमर्कैः—इसको पहिले दिन में, यः एक इद्व्यश्चर्षणीनाम्—यह दूसरे में, यस्तिग्म-
शृङ्गो वृषभो न भीमः—यह तीसरे में । ( त्रीन् एव सम्पातान् अच्छावाकः विपर्य्यासम्
एकं ह्यम् अहरहः शंसति, इमाम् षु प्रभृतिं सातये धाः—इति प्रथमे अहनि, इच्छन्ति
त्वा सोम्यासः सखायः —इति द्वितीये, शासद् वह्निर्दु हितुर्नप्त्यं गात्--इति
तृतीये ) तीन ही सम्पातों को अच्छावाक उलटे क्रम से एक एक को दिन दिन बोलता है—
इमामू षु प्रभृतिं सातये धाः—यह पहिले दिन में, इच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखायः—यह
दूसरे में, शासद् वह्निर्दु हितुर्नप्त्यं गात्—यह तीसरे में । ( तानि त्रीणि वै एतानि नव
च अहरहः शंस्यानि ) वे तीन [ वामदेव वाले ] और यह नो [ विश्वामित्र, वसिष्ठ
और भरद्वाज वाले सूक्त ] दिन दिन बोलने चाहियें । ( तानि द्वादश भवन्ति ) वे बारह
होते हैं । ( द्वादशह वै मासाः संवत्सरः, संवत्सरः प्रजापतिः, प्रजापतिः यज्ञः, तत्
प्रजापतिं संवत्सरं यज्ञम् आप्नोति ) बारह ही महीने संवत्सर हैं, संवत्सर प्रजापति है
और प्रजापति यज्ञ है, इसलिए प्रजापति, संवत्सर और यज्ञ को वह [यजमान] पाता है।
( तस्मिन् प्रजापतौ संवत्सरे यज्ञे अहरहः प्रतितिष्ठन्तः यन्ति, प्रतितिष्ठन्ते ) उस
प्रजापति, संवत्सर और यज्ञ में दिन दिन दृढ़ बैठे हुए वे चलते हैं और प्रतिष्ठा पाते हैं।
( इदं सर्वम् अनु प्रतितिष्ठति ) इस सब [ कर्म ] के पीछे पीछे मनुष्य प्रतिष्ठा पाता
है । ( प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद ) प्रजा के साथ और पशुओं के साथ
वह प्रतिष्ठा [ बड़ाई ] पाता है जो ऐसा विद्वान् है । (तानि अन्तरेण आवापम् आवपेरन्,
अन्यूङ्खाः विराजः चतुर्थे अहनि, वैमदीः च पङ्क्तीः पञ्चमे, पारुच्छेपीः षष्ठे ) उन
( असृजत ) प्रकटीकृतवान् ( ईक्षांचक्रे ) विचारितवान् ( वा ) वै । एव ( तत्-
प्रतिमान् ) तैः सदृशान् ( सृजेयम् ) प्रकटीकरवाणि ( कनीनः ) गो० उ० ४ ।
१ । दीप्तिमान् ( उद् ऐरत ) ईर गतौ-लङ् । ते उदीरितवन्तः । उच्चारितवन्तः
( उ ) एव ( ब्रह्माणि ) वेदज्ञानानि ( श्रवस्या ) श्रवसे यशसे हितानि ( तष्टा )
सूक्ष्मीकरणशीलः ( दीधय ) प्रकाशय ( मनीषाम् ) प्रज्ञाम् ( चर्षणीनाम् )
कृपेरादेश्च चः ( उ० २ । १०४ ) कृष विलेखने-अनिः, कस्य चः । मनुष्याणाम्
—निघ० २ । ३ ( सोम्यासः ) सोममर्हंति यः ( पा० ४ । ४ । १३७ ) सोम-यः ।
तत्त्वरसयोग्याः ( समपतन् ) सम्यक् प्राप्तवन्तः ( विपर्य्यासम् ) वि + परि + असु
क्षेपे-घञ् । यथा भवति तथा विपर्य्यासिन । विपरीतक्रमेण ( आवापम् ) आ
उप्यते स्थाप्यते । डुवप बीजतन्तुसन्ताने--घञ् । प्रक्षेपणीयम् ( आवपेरन् )