Skip to content
SarvaKosh
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished600 pages

Page 364 of 600

Read in context
Page 364

३२६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ९ ॥
तू देवपत्नियों की व्याख्या कर, हे सुब्रह्मण्य ! [ अच्छे प्रकार वेद में चतुर ] सुब्रह्मण्य को
बुला । ( तत् अपरेण गार्हपत्यं प्राङ्मुखः तिष्ठन् अनवान् आग्नीध्रः न देवपत्नीः
व्याचष्टे ) वहां दूसरे [ सुब्रह्मण्य ] के साथ गार्हपत्य अग्नि से पूर्व मुख बैठा हुआ सावधान
आग्नीध्र [ अग्नि प्रकाशक अध्वर्यु ] अब देवपत्नियों की व्याख्या करता है—( पृथिवी अग्नेः
पत्नी ) पृथिवी अग्नि [ तेजस्वी पुरुष ] की पत्नी [ पालनशक्ति ] है, ( वाक् वातस्य
पत्नी ) वाणी वात [ वायु समान वेग वाले पुरुष ] की पत्नी है, ( सेना इन्द्रस्य पत्नी )
सेना [ सेनादल ] इन्द्र [ परम ऐश्वर्यवान् पुरुष ] की पत्नी है, ( धेना बृहस्पतेः पत्नी )
धेना [ पीने योग्य अर्थात् स्वीकार करने योग्य नीति ] बृहस्पति [ बड़ी विद्याओं के स्वामी ]
की पत्नी है, ( पथ्या पूष्णः पत्नी ) पथ्या [ शास्त्रीय मार्ग बताने वाली विद्या ] पूषा
[ पोषण करने वाले पुरुष ] की पत्नी है, ( गायत्री वसूनां पत्नी ) गायत्री [ गाने योग्य
विद्या ] वसुओं [ निवास कराने वाले पुरुषों ] की पत्नी है, ( त्रिष्टुप् रुद्राणां पत्नी )
त्रिष्टुप् [ तीन कर्म, उपासना और ज्ञान से पूजी गई विद्या ] रुद्रों [ दुष्टों के रुलाने वाले
शूरों ] की पत्नी है ( जगती आदित्यानां पत्नी ) जगती [ प्राप्ति योग्य विद्या ]
आदित्यों [ अखण्डव्रती विद्वानों ] की पत्नी है, ( अनुष्टुप् मित्रस्य पत्नी ) अनुष्टुप्
[ निरन्तर स्तुति योग्य विद्या ] मित्र [ सर्वहितकारक पुरुष ] की पत्नी है, विराट् वरुणस्य
पत्नी ) विराट् [ विविध ऐश्वर्य वाली विद्या ] वरुण [ चुनने योग्य पुरुष ] की पत्नी है,
( पङ्क्तिः विष्णोः पत्नी ) पङ्क्ति [ विस्तृत विद्या ] विष्णु [ कामों में व्यापक पुरुष ]
की पत्नी है, ( दीक्षा सोमस्य राज्ञः पत्नी ) दीक्षा [ नियम पालन प्रतिज्ञा ] सोम राजा
[ प्रेरक प्रतापी पुरुष ] की पत्नी [ पालन शक्ति ] है [मिलान करो—अथ० ८ । ६ । १४]।
( भ्रातृव्यान् अति आरोहति. एनं भ्रातृव्याः न आरोहन्ति, उपरि भ्रातृव्यान्
आरोहति, यः एवं विद्वान् अग्नीध्रः देवपत्नीः व्याचष्टे) वह वैरियों को लांघकर चढ़ाई
करता है, इस पर बैरी लोग नहीं चढ़ाई करते हैं, वह ऊपर होकर वैरियों पर चढ़ाई
ण्य ) साध्वर्थे यत् । हे सुष्ठुवेदज्ञाने साधो ( अनवान् ) अन जीवने—अच् ।
प्राणवान् । सावधानः ( न ) सम्प्रति ( आग्नीध्रः ) अग्नि + ञिन्धी दीप्तौ—रक् ।
अग्निप्रदीपकः । ऋत्विक् ( पत्नी ) पत्युर्नो यज्ञसंयोगे ( पा० ४ । १ । ३३ )
पतिशब्दस्य इकारस्य नकारः, ङीप् । पालयित्री शक्तिः ( धेना ) धेट इच्छ
( उ० ३ । १९ ) धेट् पाने—नः, टाप् । वाक्-निघ० १ । ११ ( पथ्या ) धर्मपथ्यर्थ-
न्यायादनपेते ( पा० ४ । ४ । ९२ ) पथिन्-यत् । शास्त्रीयमार्गवती वेदवाणी
( गायत्री ) गै गाने-अत्रन्-ङीष् । गायत्री गायतेः स्तुतिकर्मणः—निरु० ७ । १२ ।
गानयोग्या ( त्रिष्टुप् ) त्रि + ष्टुभ पूजायाम्--क्विप् । स्तोभतिरर्चतिकर्मा--
निघ० ३ । १४ । त्रिभिः कर्मोपासनाज्ञानैः पूजिता ( जगती ) गमॢ गतौ--अति,
ङीप् । जगती गोनाम-निघ० २ । ११ । गम्यमाना प्राप्तव्या ( अनुष्टुप् ) अनु +
ष्टुभ पूजायाम्—क्विप् । वाक्-निघ० १ । ११ । निरन्तरस्तुत्या ( विराट् ) विवि-
धेश्वरी ( पङ्क्तिः ) पचि विस्तारे—क्तिन् । विस्तृता ( सोमस्य ) प्रेरकस्य
( राज्ञः ) ऐश्वर्ययुक्तस्य ( अति ) अतीत्य । उल्लङ्घ्य ( न ) निषेधे ॥