गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी
Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)
Page 346 of 600
Read in context३०८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ३
प्तूस्थ तानूनप्त्रत्वम् ) जो उन्होंने तनू [शरीरों] को बलवान् किया, वह तनूनप्ता [शरीरों
के रक्षक] का तानूनप्त्रत्व [ शरीरों का रक्षकपन] है । (ततः देवाः असुराः परा-
अभवन् ) उससे देवताओं ने असुरों को हरा दिया। (तस्मात् यः तानूनप्तॄणां प्रथमः
द्रुह्यति, सः आर्तिम् आच्छति) इसलिये जो शरीर रक्षकों का प्रधान अनिष्ट चीतता
है, वह सब ओर से पीड़ा पाता है। (यत् तानूनप्त्रं समवद्यति भ्रातृव्याभिभूत्यै भवति,
आत्मना अस्य अप्रियः भ्रातृव्यः परा भवति) जो पुरुष शरीरों के रक्षक वीर को
बलवान् करता है, वह शत्रुओं के हराने के लिये समर्थ होता है, और आत्मबल से उसका
कुप्रिय शत्रु हार जाता है ॥ २ ॥
भावार्थ :- मनुष्य शारीरिक आत्मिक और सामाजिक पुष्टि से सेना की यथावत्
व्यूहरचना करके शत्रुओं को हरावे और ध्यान रखें कि उनका प्रधान सेनापति सर्वथा उनका
शुभचिन्तक होवे ॥ २ ॥
विशेष:-इस कण्डिका को अथ० १६ । १३ । १-११ से मिलाओ, उसका एक
मन्त्र यहाँ दिया जाता है-
इन्द्र एषां नेता बृहस्पतिर्दक्षिणा यज्ञः पुर एतु सोमः । देवसेनानामभि-
भञ्जतीनां जयन्तीनां मरुतो यन्तु मध्ये ॥ अथ० १९ । १३ । ९, ऋग्० १० । १०३ ।
८, यजु० १७ । ४० साम उ० ९ । ३ । ३ । (इन्द्रः) इन्द्र [महाप्रतापी मुख्य सेनापति]
(एषाम्) इन [वीरों] का (नेता) नेता [होवे], (बृहस्पतिः) बृहस्पति [बड़े
अधिकारों वाला सेनानायक] (दक्षिणा) दाहिनी ओर और (यज्ञः) पूजनीय (सोमः)
सोम [प्रेरक, उत्साहक सेनाधिकारी] (पुरः) आगे (एतु) चले। (मरुतः) मरुद्गण
[शूरवीर पुरुष] (अभिभञ्जनीनाम्) कुचल डालती हुयी, (जयन्तीनाम्) विजयिनी
(देवसेनानाम्) विजय चाहने वालों की सेनाओं के (मध्ये) बीच में (यन्तु) चलें ॥
कण्डिका ३ ॥
पञ्चकृत्वोऽवद्यति, पाङ्क्तो यज्ञः, पञ्चधा हि ते ताः समवाद्यन्त । आपतये
त्वा गृह्णामीत्याह, प्राणो वा आपत्तिः, प्राणमेव तेन प्रीणाति । परिपतये त्वेत्याह
मनो वै परिपतिः मन एव तेन प्रीणाति । तनूनप्त्रे इत्याह, तन्वो हि ते ताः सम-
वाद्यन्त । शाक्वरायत्याह, शक्तथं हि ते ताः समवाद्यन्त । शक्मन ओजिष्ठायेत्याह,
ओजिष्ठं हि ते तदात्मनः समवाद्यन्त । अनाधृष्टमित्याह, अनाधृष्टं ह्येतत् । अना-
धृष्यमित्याह, अनाधृष्यं ह्येतत् । देवानामोज इत्याह, देवाना१३ ह्येतदोजः । अभि-
शस्तिपा इत्याह, अभिशस्तिपा ह्येतत् । अनभिशस्ते ऽन्यमित्याह, अनभिशस्तेन१३
स्वार्थे-अण् । तनूनप्तुः । शरीरस्य न पातयितुः । देहरक्षकस्य (तानूनप्त्रत्वम्)
शरीररक्षकत्वम् (असुराः) असुरान् (प्रथमः) प्रधानः (आर्तिम्) पीडाम्
(आर्च्छति) आ + ऋच्छ गतौ । समन्तात् प्राप्नोति (तानूनप्त्रम्) तनूनप्तारम्
(समवद्यति) सम्यक् पराक्रमिणं करोति ॥