गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी
Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)
Page 293 of 600
Read in contextगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २४ ॥ २५५
अलग चार प्रकार से वेदों में युक्त सहायक ऋत्विज् लोग षोडशी [सोलह ऋत्विज् रखने
वाले परमात्मा—श्लो० ८—१?] की सब ओर से स्तुति करते हैं, बुद्धिमान्, दीक्षा पाये
हुए, सत्य धारण करने वाले, रक्षा किये हुये होता लोग यज्ञ को सब ओर पहुँचाते
हैं। १२। (दक्षिणतः जनत् इति एतां ब्राह्मणस्य ओम् व्याहर्ति जपन् विदुः तं सप्तदशं
सदस्यं पुरा कीर्तयन्ति १३) दक्षिण की ओर जनत् [सबका जनक परमात्मा है]
इस ब्रह्मज्ञान का विचार कराने वाली ओम् व्याहृति को जपता हुआ विद्वान् [ऋत्विज्]
उस सत्रहवें सदस्य [सभा में योग्य यजमान] को पहिले बखानता है। १३। (दीक्षि-
तानाम् अष्टादशी दीक्षिता इह यज्ञे श्रद्दधाना युक्ता पत्नी [अस्ति] एकोनविंशः
शमिता, विंशः सुन्वन् गृहपतिः एव यज्ञे बभूव १४) दीक्षित पुरुषों में अठारहवीं
दीक्षा पाई हुई, सत्य धारण करती हुई, योग्य पत्नी [यजमान की स्त्री] इस यज्ञ में [होती
है], उन्नीसवां शमिता [शान्ति करने वाला ऋत्विज्] और बीसवां सोमरस निचोड़ता
हुआ गृहपति [गृह कार्य सुधारने वाला पुरुष] यज्ञ में होता है। १४। (एकत्रिंशतिः
एव अङ्गिरः एषां संस्थायां वह, वेदैः अभिष्टुतः लोकः नानावेशापराजित १५)
इक्कीसवां ही तू, हे अङ्गिरा! [वेदवेत्ता पुरुष] इन [वेदों] की व्यवस्था में ले चल,
वेदों [वैदिक कर्मों] से सर्वथा स्तुति किया गया मनुष्य अनेक कपट रूप वालों से बिना
हराया गया होता है। १५॥ २४॥
भावार्थः—यह कण्डिका श्लोकबद्व है। श्रद्धालु, वेदविहित कर्मों में निपुण ऋत्विज्
और यजमान आदि सब लोग मिल कर यज्ञ को भली भांति सिद्ध करते हैं॥ २४ ॥
कण्डिका २५॥
सप्त सुत्याः सप्त च पाकयज्ञाः हविर्यज्ञाः सप्त तथैकविंशतिः। सर्वे ते यज्ञा
अङ्गिरसोऽपियन्ति नूतना यानृषयो सृजन्ति ये च सृष्टाः पुराणैः । १ । एतेषु
वेदेष्वपि चैकमेवापव्रजमृतविजां सम्भरन्ति। कूटस्त्रिपात् सचते १तामशस्तिं विष्ठ-
न्धमेनं विधृतं प्रजासु । २ । निवर्त्तन्ते दक्षिणा नीयमानाः सुते सोमे वितते
यज्ञतन्त्रे । मोघाशिषो यन्त्यनिवर्त्तमाना अनिष्टयज्ञा न तरन्ति लोकान् । ३ ।
द्वादशवर्षं ब्रह्मचर्य्यं पृथग्वेदेषु तत् स्मृतम् । एवं व्यवस्थिता वेदाः सर्वं एव
स्वकर्मसु । ४ । सन्ति चैषां समानाः मन्त्राः कल्पाश्च ब्राह्मणानि च । व्यवस्था-
षिणः ) कृत्यभ्यामीषन् (उ० ४।२६) मनु अवबोधने—ईषन्, टाप् । मनीषा
प्रज्ञाऽस्यास्ति—इनिः । मेधाविनः–निघ० ३ । १५ । (ब्राह्मणस्य ) ब्रह्मज्ञानस्य
वितर्कयित्रीं विचारयित्रीम् (सदस्यम् ) सदसि साधुं यजमानम् (कीर्तयन्ति)
प्रसिद्धीकुर्वन्ति ( पुरा) प्रथमम् (विदुः ) विद ज्ञाने–कुः । विद्वान् (दीक्षिता)
दीक्षित-टाप् । प्राप्तदीक्षा ( शमिता) शान्तिकर्ता ( सुन्वन् ) सोमं निष्पादयन्
( एकविंशतिः ) एकविंशः (संस्थायाम् ) व्यवस्थायाम् (नानावेशापराजितः )
विविधकपटरूपिभिः अपराजितः अनभिभूतः ॥
१. पू. सं. 'अशस्तम्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥