गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी
Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)
Page 253 of 600
Read in contextजहां ठहरें वहां स्नान करें, वैसे ही वह [ महाव्रत ] है—उन [ याजकों ] का तीर्थ ही
उदयनीय अतिरात्र है; [ क्योंकि ] तीर्थ से ही पार होते हैं सो जैसे समुद्र को तीर्थ
[ नौका ] से पार करें, वैसे ही वह [ महाव्रत ] है। ६। ( अथ ह श्वेतकेतुः आरुणेयः
आह स्म, संवत्सरस्य अनु अहं दीक्षे इति ) फिर ही श्वेतकेतु [ श्वेत पताका वाला ]
अरुण का पुत्र बोला—संवत्सर के अनुकूल हो कर मैं दीक्षा लूं। ( तस्य ह पिता मुखम्
उदीक्ष्य उवाच आयुष्मान् त्वं सुत संवत्सरस्य गाधप्रतिष्ठे वेत्थ इति ) उसका
पिता मुख देख कर बोला—बड़ी आयु वाला तू हे पुत्र ! संवत्सर [ यज्ञ ] की गाधप्रतिष्ठा
[ गहराई और मर्यादा ] जानता है। ( वेद इति ) [ पुत्र बोला ] मैं जानता हूँ।
( एतत् ह स्म एतत् विद्वान् आह इति ब्राह्मणम् ) यही निश्चय करके, यही विद्वान्
कहता है—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ २ ॥
कण्डिका ३ ॥
पुरुषो वाव संवत्सरस्तस्य पादावेव प्रायणीयोऽतिरात्रः पादाभ्यां हि प्रयन्ति
तयोर्यच्छुक्लं तदह्नो रूपं यत् कृष्णं तद्रात्रेर्नखानि नक्षत्राणां रूपं लोमान्योषधिव-
नस्पतीनामूरू चतुर्विंशमहरूरोऽभिपॢवं पृष्ठचं पृष्ठचः शिर एव त्रिवृत् त्रिवृतं
ह्येव शिरो भवति त्वगस्थिमज्जामस्तिष्कं ग्रीवाः पञ्चदशश्चतुर्दश ह्येवैतस्यां कराणि
भवन्ति वीर्यं पञ्चदशं तस्मादियमाभिरूवीभिः सतीभिर्गुरुं भारं हरति तस्माद्
ग्रीवाः पञ्चदश उरः सप्तदशौष्ठावन्त्ये यत्र वौष्ठावन्त्य उरः सप्तदशं तस्मादुरः
सप्तदश उदरमेकविंशो त्रिंशतिर्ह्यवैतस्यान्तर उदरे उत्तापानि भवन्त्युदरमेकविंशं
तस्मादुदरमेकविंशः पार्श्वे त्रिणवस्त्रयोदशान्याः पर्शवोऽन्याः पार्श्वे त्रिणवस्तस्मात्
पार्श्वे त्रिणवोऽनूकं त्रयस्त्रिंशो द्वात्रिंशतिर्ह्यवैतस्यां पृष्टी कुण्डी उलानि भवन्त्यनूकं
त्रयस्त्रिंशस्तस्मादनूकं त्रयस्त्रिंशस्तस्यायमेव दक्षिणो बाहुरभिजित्तस्येमे दक्षिणे
त्रयः प्राणाः स्वरसामान आत्मा विषुवांस्तस्येमे सव्ये त्रयः प्राणा अर्वाक् स्वर-
सामानस्तस्यायं सव्यो बाहुर्विश्वजिदुक्तौ पृष्ठचाभिपॢवौ यावर्वाञ्चौ प्राणौ तौ
गवायूषी अङ्गानि दशरात्रो मुखं महाव्रतं तस्य हस्तावेवोदयनीयोऽतिरात्रो हस्ताभ्यां
ह्युद्यन्ति य एवं वेद १स वा एष संवत्सरः ॥ ३ ॥
कण्डिका ३ ॥ मनुष्य शरीर के दृष्टान्त से संवत्सर यज्ञ का वृत्तान्त ॥
( पुरुषः वाव संवत्सरः ) मनुष्य ही संवत्सर यज्ञ है। ( तस्य पादौ एव
प्रायणीयः अतिरात्रः ) उस [ मनुष्य ] के दोनों पांव प्रायणीय अतिरात्र [ संवत्सर के
अङ्ग ] हैं। ( पादाभ्यां हि प्रयन्ति ) दोनों पावों से ही आगे को चलते हैं। ( तयोः
यत् शुक्लं तत् अह्नः रूपं यत् कृष्णं तत् रात्रेः ) उन दोनों [ पावों ] में जो श्वेतपन
है वह [ यज्ञ के लिये ] दिन का रूप और जो कालापन है वह रात्रि का है। ( नखानि
( अनु ) अनुकूलो भूत्वा ( उदीक्ष्य ) उत्कर्षेण दृष्ट्वा ( वेत्थ ) जानासि ॥
१. अयं पाठः न सर्वत्र दृश्यते ॥ सम्पा० ॥