Skip to content
SarvaKosh
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished600 pages

Page 242 of 600

Read in context
Page 242

२०४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २० ॥
एव अपरेषाम् अह्नां तत् स्विदितं परेषाम् इति ) इसी प्रकार से ही [ विषुवान् से ]
इधर वाले दिनों का वह पसीना [ निचोड़ ] है, जो इधर वालों का है । ( परेषां च
अपरेषां च एव इति ब्रूयात् ) और [ जो विषुवान् से ] उधर वाले [ दिनों ] का
[ पसीना ] है, वह इधर वालों का है—ऐसा कहना चाहिये । ( सः वै एषः संवत्सरः )
वही यह संवत्सर है ॥ १६ ॥
भावार्थः—विषुवान् अर्थात् मेष-तुला की संक्रान्ति पर तुल्य दिन रात्रि का समय
वर्ष में दो बार होता है, एक ग्रीष्म में दूसरा शीत में और दोनों छह मासों में ताप और
शीत तुल्य होता है, इससे संवत्सर यज्ञ चाहे किसी विषुवान् से आरम्भ किया जावे ॥१६॥
कण्डिका २० ॥
तदाहुः कथमुभयतो ज्योतिषोऽभिप्लवा अन्यतरो ज्योतिस्पृष्ठ्य इत्युभ-
यतो ज्योतिषो वा इमे लोका अग्निनेता आदित्येनामुत इत्येष ह वा एतेषां
ज्योतिर्यं एनं प्रमृदीव तपति देवचक्रे ह वा एते पृष्ठ्यं प्रतिष्ठिते पाप्मानं दृंहती
परिप्लवेते तद्य एवं विदुषां दीक्षितानां पापकं कीर्त्तयेदेत एवास्य तद्देवचक्रे शिर-
श्छन्दतो दशरात्रमुद्धिः १ पृष्ठचाभिप्लवौ चक्रे दशरात्रमुद्धिः पृष्ठचाभिप्लवौ चक्रे
तन्त्रं कुर्व्वितिति ह स्माह वास्युस्तयो स्तोत्राणि च शस्त्राणि च सञ्चारयेद्यः सञ्चा-
रयेत्तस्मादिमे पुरुषे प्राणा नाना सन्त एकोदयाच्छरीरमधिवसति यन्न सञ्चारयेत्
प्रमायुको ह यजमानः स्यादेष ह वै प्रमायुको योऽन्धो वा बधिरो वा न चाग्नि-
ष्टोमा मासि सम्पद्यन्ते न वै प्राणा प्राणैर्यज्ञस्तायत एकविंशतिरुक्थ्या एकोक्थ्यः
षोडश्यन्नं वा उक्थ्यं वीर्यं षोडशैव तया रूढ्वा स्वर्गं लोकमध्यारोहन्ति ॥ २० ॥
कण्डिका २० ॥ ज्योतिष्टोम आदि यज्ञों के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
( तत् आहुः कथं ज्योतिषः उभयतः अभिप्लवौ, अन्यतरः ज्योतिः पृष्ठचः
इति ) यह कहते हैं कि किस प्रकार ज्योति [ ज्योतिष्टोम ] के दोनों ओर [ आदि और
अन्त में ] दो अभिप्लव यज्ञ हैं, दोनों में कोई पृष्ठचं ज्योतिष्टोम होता है । ( ज्योतिषः
उभयतः वै इमे लोकाः अग्निनेता आदित्येन अमुतः इति ) [ उत्तर ] ज्योति [ सूर्य ]
के दोनों ओर ही ये लोक अग्नि से चलाये गये सूर्य द्वारा उस [ सूर्यलोक ] से हैं । ( एषः
ह वै एतेषां ज्योतिः यः एनं प्रमृदी इव तपति ) यही सूर्य इन [ लोकों ] के बीच में
है जो [ लोढ़ा से ] पीसने वाले के समान इस [ लोक ] को तपाता है । ( एते ह वै
देवचक्रे पृष्ठ्यं प्रतिष्ठिते दृंहती पाप्मानं परिप्लवेते ) यही दोनों देव [ सूर्य और
२०-( उभयतः ) उभयपार्श्वे । आद्यन्तयोः ( ज्योतिषः ) ज्योतिष्टोमस्य ।
सूर्यस्य ( अग्निनेता ) बहुवचनस्यैकवचनम् । अग्निने॑ता येषां ते अग्निनेतारः
( अमुतः ) तस्मात् । सूर्यलोकात् ( प्रमृदी ) प्र + मृद क्षोदे—क्विप् । इयाडिया-
जीकाराणामुपसंख्यानम् ( वा० पा० ७ । १ । ३९ ) प्रथमायाः ईकारादेशः ।
प्रमर्दकः । प्रपेष्टा ( इव ) यथा ( तपति ) तापयति ( देवचक्रे ) ज्योतिष्चक्रे
१. पू० सं० "ऽङ्गिम्" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥