गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी
Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)
DevanagariSanskritpublished600 pages
Page 208 of 600
Read in contextPage 208१७० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १८ ॥
अङ्गविशेषः (क्लोमाः ) क्लुङ् गतो—मन् । फुप्फुसावयवाः । हृदयपार्श्वस्थमांस-
१७० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १८ ॥
के द्वारा देवता [ विद्वान् लोग ] स्वर्गलोक में पूजे जाते हैं । (बृहत्या स्वर्गे लोके प्रति-
तिष्ठन्ति, प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठन्ति ये एवं विभजन्ते) बृहती [ वेदवाणी ] के द्वारा
स्वर्गलोक में वे ठहरते हैं और प्रजा के साथ और पशुओं के साथ प्रतिष्ठा पाते हैं जो
इस प्रकार बांट करते हैं । ( अथ यत् अतः अन्यथाशीलिकः वा पापकृतः वा हुतादः
वा अन्यजनाः वा अपि मथ्नीरन् एवम् एव एषां पशुः विमथितः अस्वर्ग्यः भवति )
फिर जो इससे विरुद्ध शील वाले, अथवा पाप करने वाले, अथवा हवि खाने वाले, अथवा
दूसरे मनुष्य ही मथें [ सूक्ष्म विचार करें ] . इस प्रकार से इन सबका पशु [ पशुरूप वेद-
ज्ञान ] विरुद्ध मथा हुआ और अस्वर्ग्य [ नरक समान ] होता है । ( देवता यः ह वै श्रुतः
ऋषिः पशोः इमं विभागं विदाञ्चकार, ताम् उ ह बाभ्रव्याय गिरिजाय, अन्यः
मनुष्येभ्यः प्रोवाच, ततः अयम् अर्वाङ् मनुष्येषु आसीत् इति ब्राह्मणम् ) उस देवता
[ विद्वान् ] ने जिस श्रुत [ वेदशास्त्र जानने वाले ] ऋषि ने पशु के इस विभाग को जाना
था, उस [ विभाग ] को बभ्रु [ पालनकर्ता ] के सन्तान गिरिज [ ऋषि ] को [ बताया ]
और दूसरे [ गिरिज ऋषि ] ने मनुष्यों को बताया, उससे यह [ विभाग ] अर्वाचीन
मनुष्यों में हुआ है—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ १८ ॥
भावार्थः—यहां उपकारी गौ के ३६ अवयव मान कर ३६ अक्षर वाले बृहती छन्द से
उपमा दिखाई है । बृहती वाणी को भी कहते हैं, इसलिये बृहती छन्द समस्त वेदवाणी
का उपलक्षण है—अर्थात् मनुष्यों को चाहिये कि वेदवाणी के सब अङ्गों और उपाङ्गों को
बड़ी सूक्ष्म दृष्टि से विचार कर आनन्द पावैं ॥ १८ ॥
विशेषः—इस कण्डिका का मिलान ( तुलना ) ऐतरेय ब्राह्मण ७ । १ से करो ॥
कण्डिका १९ ॥
अथातो दीक्षाः । कस्यस्विद्धेतोर्दीक्षित इत्याचक्षते, श्रेष्ठां धियं क्षियतीति,
तं वा एतं १धीक्षितं सन्तं दीक्षित इत्याचक्षते, परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा
भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः, १ । कस्यस्विद्धेतोर्दीक्षितोऽप्रत्युत्थायिको भवत्यनभिवादुकः
प्रत्युत्थेयोऽभिवाद्यो ये प्रत्युत्थेयाभिवाद्यास्त एनमाविष्टा भवन्ति २, अथर्वाङ्गि-
रसस्तस्य किमाथर्वणमिति, यदात्मन्येव जुह्वति न परस्मिन्नेवं ह्याथर्वणानाम२दन-
समानामात्मन्येव जुह्वति न परस्मिन् ३, अथास्य किमाङ्गिरसमिति, यदात्मनश्च
अङ्गविशेषः (क्लोमाः ) क्लुङ् गतो—मन् । फुप्फुसावयवाः । हृदयपार्श्वस्थमांस-
खण्डाः (शमयितुः ) शमु उपशमे—तृन् । शान्तिकरस्य ( सुत्याम् ) सोमाभिषव-
क्रियाम् (बृहती ) षट्त्रिंशदक्षरच्छन्दोभेदः । वाक् । वेदवाणी (यजन्ते ) इज्यन्ते ।
पूज्यन्ते । ( अन्यथाशीलिकः ) शीलम् ( पा० ४ । ४ । ६१) अन्यथाशील—ठक् ।
विरुद्धस्वभावयुक्ताः । एकवचनमार्षम् ( पापकृतः ) पापकर्मकर्तारः ( हुतादः )
अदोऽन्नघ्ने ( पा० ३ । २ । ६८) हुत + अद भक्षणे—विट् । हुतभक्षकाः ( मथ्नीरन् )
मन्थ विलोडने—लिङ् । विलोडयेयुः ( विमथितः ) विरुद्धविलोड़ितः ( श्रुतः )
तत्त्वज्ञः । ऋषिविशेषः ( बाभ्रव्याय ) बभ्रुसंतानाय ( अर्वाङ् ) अर्वाचीनेषु ॥
१. पृ० सं० 'दीक्षितं' इति पाठः ॥ २. पृ०सं० ओदन इति पाठः ॥ सम्पा० ॥