Skip to content
SarvaKosh
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished600 pages

Page 192 of 600

Read in context
Page 192

१५४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १२ ॥
अका॑र्षीः ३१) कौन देवता वाली दूसरी [ स्रुचा ] को धोकर पित्र्य [ पितृतीर्थ अर्थात्
तर्जनी और अंगूठे के बीच ] में यज्ञोपवीत करके दक्षिण ओर में पितरों [ बड़े बूढ़े
विद्वानों ] के लिये तूने स्वधा [ अन्न ] किया है ३१, (किंदेवत्यं प्रथमं प्राशीः ३२)
कौन देवता वाली पहिली [ हवि ] को तूने खाया है ३२, (किंदेवत्यं द्वितीयम् ३३)
कौन देवता वाली दूसरी [ हवि को तूने खाया है] ३३, (किंदेवत्यं सर्वम् एव अन्ततः
आप्राशीः ३४) कौन देवता वाली सब ही [ हवि ] को तूने खा लिया है ३४,
(किंदेवत्यम् उदकम् अप्रक्षालितया स्रुचा न्यनैषीः ३५) कौन देवता वाले जल को
बिना धुली हुई स्रुचा से तूने गिराया है ३५, (किंदेवत्यं प्रक्षालितया ३६) कौन देवता
वाले [ जल ] को धुली हुई [ स्रुचा ] से [ गिराया है] ३६, (किंदेवत्यं उदकम् अपरेण
स्रुचा आहवनीयम् न्यनॆषीः ३७) कौन देवता वाले जल को दूसरे स्रुचा से आहवनीय
अग्नि पर तूने गिराया है ३७, (किंदेवत्यं स्रुवं स्रुचं च प्रत्यताप्सीः ३८) कौन देवता
वाले स्रुवा [ खैर की लकड़ी का बना हुआ हाथ भर का यज्ञ पात्र ] और स्रुचा को तूने
तपाया है ३८, (किंदेवत्यं स्रुग्दण्डं रात्रौ अवामार्क्षीः ३९) कौन देवता वाले स्रुचा के
दण्ड को रात्रि में तूने धोकर रख दिया है ३६. (किंदेवत्यं प्रातः उदमाक्षीः इति ४०)
कौन देवता वाले [ स्रुचा के दण्ड को ] प्रातःकाल तूने धोकर उठाया है ४०, ( एतत् चेत्
वेत्थ, गोतम, हुतम्, यदि न वेत्थ ते अहुतम् इति ब्राह्मणम् ) इसको जो तू
जानता है, हे गोतम ! [ उद्दालक ! तेरा ] अग्निहोत्र है, और जो तू नहीं जानता है, तेरा
निषिद्ध अग्निहोत्र है, यह ब्राह्मण है ॥ ११ ॥
भावार्थः-- स्पष्ट है ॥ ११ ॥
कण्डिका १२ ॥
स होवाच, रौद्रं मे गवीडायां १, मानवमुपहूतायां २, वायव्यमुपसृष्टायां
३, वैराजं वत्समुन्त्रीयमानं ४, जागतमुन्त्रीतम् ५, आश्विनं दुह्यमानं ६, सौम्यं
दुग्धं ७, बार्हस्पत्यं प्रक्रम्यमाणं ८, द्यावापृथिव्यं ह्रियमाणम् ९, आग्नेयमधिश्रिय-
माणं १०. वैश्वानरीयमधिश्रितं ११, वैष्णवमभ्यवज्वाल्यमानं १२, मारुतमभ्य-
वज्वालितं १३, पौष्णं समुद्वान्तं १४, वारुणं विष्यन्दं १५, सारस्वत मद्भिः प्रत्या-
नीतं १६, त्वाष्ट्रमुद्वास्यमानं १७, धात्रमुद्वासितं १८, वैश्वदेवमुन्त्रीयमानं १९,
सावित्रमुन्त्रीतं २०, बार्हस्पत्यं प्रक्रम्यमाणं २१, द्यावापृथिव्यं ह्रियमाणम् २२,
ऐन्द्रमुपसाद्यमानं २३, बलायोपसन्नम् २४, आग्नेयी समिद् २५, यां प्रथमामाहु-
तिमहौषं मामेव तत् स्वर्गे लोकेऽधां २६, यद्गार्हपत्यमवेक्षिषमस्य लोकस्य
सन्तत्यै २७. प्राजापत्योत्तराहुतिः, तस्मात् पूर्णतरा मनसैव सा २८, यदध्रुत्वा
(निर्माक्षीः) निर्+मृजूष् शुद्धौ-लुङ्. नितरां शोधितवानसि (पित्र्युपवीतम् =
पित्र्योपवीतम् ) पित्र्यं पितृतीर्थं तर्जन्यङ्गुष्ठयोर्मध्ये स्थितं यज्ञोपवीतम् ।
( दक्षिणतः ) दक्षिणस्यां दिशि (पितृभ्यः) पितृतुल्यमाननीयेभ्यो विद्वद्भ्यः
(प्राशीः) अश भोजने-लुङ् । भक्षितवानसि (अप्रक्षालितया ) अशोधितया
(प्रत्यताप्सीः) प्रत्यक्षेण तप्तवानसि (वेत्थ) विद ज्ञाने-लट् । जानासि
( हुतम् ) अग्निहोत्रम् (अहुतम् ) निषिद्धाग्निहोत्रम् ॥