गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ९ ॥ १४७
हो । ( तेभ्यः एतान् प्रश्नान् व्याचचक्षे ) उन [ उद्दालक ] को उस [ स्वैदायिन ] ने
यह प्रश्न बताये ॥ ८ ॥
भावार्थः-विद्वान् लोग विद्वानों से सत्कार पूर्वक प्रश्नोत्तर करके सत्य का
निर्णय करें ॥ ८ ॥
कण्डिका ९ ॥
यत्पुरस्तात् वेदेः प्रथमं बर्हिः स्तृणाति तस्मादिमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं
लोमशा जायन्ते १, यदपरमिव प्रस्तरमनुस्तृणाति तस्मादासामपरमिव श्मश्रूण्यु-
पक्ष्काण्यान्यानि लोमानि जायन्ते २, यत् प्राग्वर्हिषः प्रस्तरमनुप्रहरति तस्मादिमाः
प्रजाः शिरस्तः प्रथमं पलिता भवन्ति ३, यदन्ततः सर्वमेवानुप्रहरति तस्माद-
न्ततः सर्व एव पलिता भवन्ति ४, यत्प्रयाजा अपुरोऽनुवाक्यावन्तो भवन्ति
तस्मादिमाः प्रजा अदन्तिका जायन्ते ५, यद्धवींषि पुरोऽनुवाक्यावन्ति भवन्ति
तस्मादासामपरमित्र जायन्ते ६, यदनुयाजा अपुरोऽनुवाक्यावन्तो भवन्ति तस्मा-
दासां सप्तवर्षाष्टवर्षाणां प्रभिद्यन्ते ७, यत्पत्नीसंयाजाः पुरोऽनुवाक्यावन्तो भवन्ति
तस्मादासां पुनरेव जायन्ते ८, यत्समिष्टयजुरपुरोऽनुवाक्यावद्भवति तस्मादन्ततः
सर्व एव प्रभिद्यन्ते ९, यद्गायत्र्याऽनूच्य त्रिष्टुभा यजति तस्मादधरे दन्ताः पूर्वं
जायन्ते १०, पर उत्तरे ११, यदृचाऽनूच्य यजुषा यजति तस्मादधरे दन्ता अणीयांसः
ह्रसीयांसः १२, प्रथीयांसो वर्षीयांस उत्तरे १३, यदाघारौ दीर्घतरौ प्राञ्चावाघार-
यति तस्मादिमौ दंष्ट्रौ दीर्घतरौ १४, यत् संयाज्ये सञ्छन्दसी तस्मात् समे इव
जम्भे १५, यच्चतुर्थे प्रयाजे समानयति तस्मादिमे श्रोत्रे अन्ततः समे इव दीर्णे १६,
यज्जपं जपित्वाऽभिहिङ्कृणोति तस्मात् पुमांसः श्मश्रुवन्तो १७, ऽश्मश्रुव स्त्रियः
१८, यत् सामिधेनीः संतन्यन्नाह तस्मादासां सन्ततमिव शरीरं भवति १९, यत्
सामिधेन्यः काष्ठहविषो भवन्ति तस्मादासामस्थीनि दृढतराणीव भवन्ति २०,
यत् प्रयाजा आज्यहविषो भवन्ति तस्मादासां प्रथमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भ-
वति २१, यन्मध्ये हविषां दध्ना च पुरोडाशेन च प्रचरन्ति तस्मादासां मध्यमे
वयसि रेतः सिक्तं सम्भवति २२, यदनुयाजा आज्यहविषो भवन्ति तस्मादासा-
मुत्तमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति २३, यदुत्तमेऽनुयाजे सकृदपानिति तस्मा-
दिदं शिश्नमुच्चश एति २४, नीचीपद्यते २५, यन्नापानेत् शकृच्छूलं स्याद्यन्मुहुर-
पानेत् शकृत्त्यन्नं स्यात् तस्मात् सकृदपानिति नेत् शकृच्छूलं स्यात् शकृत्त्यन्नं
वेति २६ ॥ ६ ॥
कण्डिका ९ ॥ अमावस्या और पूर्णमासी के यज्ञविधान से
शरीर की अवस्था का वर्णन ॥
( यत् वेदेः पुरस्तात् प्रथमं बर्हिः स्तृणाति तस्मात् इमाः प्रजाः शिरस्तः
प्रथमं लोमशाः जायन्ते .१ ) [ स्वैदायिन के उत्तर प्रश्नों के लिये कण्डिका ७ देखो ]
जो वेदी के पूर्व में वह पहिले कुशासन बिछाता है, इसलिये यह प्रजायें शिर पर पहिले
लोम वाले होते हैं १। ( यत् अपरम् इव प्रस्तरम् अनुस्तृणाति तस्मात् आसाम्