Skip to content
SarvaKosh
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished600 pages

Page 178 of 600

Read in context
Page 178

१४० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ५
भावार्थः—चार ऋत्विजों में ब्रह्मा चतुर्वेदी और यज्ञविधान दर्शक होता है तथा
शेष तीन एक एक वेद वाले होते हैं, इसलिए यजमान ब्रह्मा का ओरों से उच्च पद जाने
और उसका अधिक सत्कार करे ॥ ४ ॥
कण्डिका ५ ॥
देवाश्च ह वा असुराश्च संग्रामं समयतन्त, तत्रैतास्तिस्रो होत्रका जिह्मं
प्रतिपेदिरे, तासामिन्द्र उक्थानि सामानि लुलोप, तानि होत्रे प्रायच्छदाज्यं ह
वै होतुर्बभूव, प्रउगं पोतुर्वैश्र्वदेवं ह वै होतुर्बभूव, निष्केवल्यं नेष्टुर्मरुत्वतीयं ह
वै होतुर्बभूव, आग्निमारुतमाग्नीध्रस्य, तस्मादेतदभ्यस्ततरमिव शस्यते यदाग्नि-
मारुतं तस्मादेते संशंशुका इव भवन्ति यद्धोता पोता नेष्टाग्नीध्रो मुमोहे वसीत
तद् ब्रह्मेयस मिवास तासामद्धं प्रतिलुलोप प्रथमाहँणञ्च प्रथमपदञ्चैतद्दक्षिणाञ्च-
तत्परिशिषेदेदिति ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥
कण्डिका ५ ॥ तीन ऋत्विजों से यज्ञ करना ॥
( देवाः च ह वै असुराः च संग्रामं समयतन्त ) देवता और असुर लोग संग्राम
में जुटे [ विद्वान् और अविद्वान् ऋत्विज् लड़ने लगे ] । ( तत्र एताः तिस्रः होत्रकाः
जिह्मं प्रतिपेदिरे ) उस [ संग्राम ] में इन तीन होताओं ने कुटिलता विचारी । ( तासाम्
इन्द्रः उक्थानि सामानि लुलोप ) इन्द्र ने उन [ऋत्विजों] के उक्थ साम स्तोत्रों को तोड़
डाला । ( तानि होत्रे प्रायच्छत् ) उस [ इन्द्र ] ने उन [ स्तोत्रों ] को होता को दे दिया ।
(आज्यं ह वै होतुः बभूव) वही [ स्तोत्र ] आज्य [ घृत स्तोत्र ] होता का हुआ. ( पोतुः
प्रउगं होतुः वैश्वदेवं ह वै बभूव ) वही [ स्तोत्र ] पोता [ शोधने वाले ऋत्विज् ] का
प्रउग [ प्रयोजनीय स्तोत्र ] होता का ही वैश्वदेव [ स्तोत्र ] हुआ ( नेष्टुः निष्केवल्यं ह
वै होतुः मरुत्वतीयं बभूव आग्नीध्रस्य आग्निमारुतम् ) वही [स्तोत्र] नेष्टा [ नायक
ऋत्विज्] का निष्केवल्य स्तोत्र ही होता का मरुत्वतीय [स्तोत्र] हुआ, और आग्नीध्र [अग्नि
प्रकाशक ऋत्विज्] का आग्निमारुत [स्तोत्र हुआ], (तस्मात् एतत् अभ्यस्ततरम् इव शस्यते
यत् आग्निमारुतम्) इसलिये यह [स्तोत्र] अधिक बार ही बोला जाता है, जो आग्निमारुत है।
५-(होत्रकाः) होत्रा-कन्, टाप् स्त्रीलिङ्गः। होत्राः-गो० पू० २ । १६ ।
ऋत्विजः (जिह्मम्) जहातेः सम्प्रदाकारलोपश्च (उ० १ । १४१)। ओहाक् त्यागे-मन्।
कुटिलभावम्। मन्दत्वम् (प्रतिपेदिरे) प्रतिपादितवन्तः। आचरितवन्तः (सामानि)
सामवेदस्तोत्राणि ( लुलोप ) लुपॢ छेदने-लिट् । छिन्नवान् ( प्रउगम् ) उञ्छादीनां
च (पा० ६ । १ । १५४ ) प्र + युजिर् योगे-घञ् अगुणः कुत्वं यलोपः । प्रयोगाहं
स्तोत्रम् ( निष्केवल्यम् ) इन्द्रस्य शस्त्रं स्तोत्रम् ( नेष्टुः ) नप्तृनेष्टृत्वष्टृ० ( उ०
२ । ९५ ) णीञ् प्रापणे-तृन्, षुक् च । नयनकर्तुः । ऋत्विग्विशेषस्य ( मरुत्व-
तीयम् ) मध्वादिभ्यश्च ( पा० ४ । २ । ८६ ) । मरुत्-मतुप् मस्य वः । मरुत्वत्-
१. उक्थम् शब्द पातुतुर्दि० ( उ० २ । १७ ) से थक् प्रत्यय करके निष्पन्न होता है । उच्यते
परितो भाष्यते यत्तदुक्थम् ॥ सम्पा० ॥