गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी
Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)
Page 176 of 600
Read in context१३८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ४
के साथ यजमान स्वर्ग लोक के सहित निश्चलता पाता है। ( स्वर्गस्य लोकस्य अभ्रेषम्
अनु तस्य अर्द्धस्य योगक्षेमः अभ्रेषं न्येति. यस्मिन् अर्द्धे यजन्ते इति ब्राह्मणम् ) स्वर्ग
लोक की निश्चलता के साथ उस [ यजमान ] की ऋद्धि [ सम्पत्ति ] का योगक्षेम [ पाने
योग्य का पाना और पाये हुये का बचाना ] निश्चलता पाता है, जिस सम्पत्ति में वे यज्ञ
करते हैं, यह ब्राह्मण [ वेदज्ञान ] है ॥ ३ ॥
भावार्थः-यज्ञ में त्रुटि का प्रायश्चित्त कर देने से यज्ञ की सिद्धि और यजमान की
वृद्धि होती है ॥ ३ ॥
विशेषः-इस कण्डिका को मिलाओ-गो० पू० १ । १४ और ऐतरेय ब्राह्मण
५ । ३४ ॥
कण्डिका ४ ॥
तद्यदौदुम्बर्यान्नि म आसिष्ट, हिङ्ङ्कृणोन् मे प्रास्तावीन्म उदगासीत् मे
सुब्रह्मण्यामाह्वासीदित्युद्गात्रे दक्षिणा नीयन्ते, ग्रहान् मेऽग्रहीत् प्राचारीन्मेऽशु-
श्रुवन् मे संमनसस्कार्षीदयाक्षीन्मेऽवषट्कार्षीन्म इत्यध्वर्य्यवे, होतृसदन आसिष्ट,
अयाक्षीन्मेऽशांसीन्मेऽवषट्कार्षीन्म इति होत्रे, देवयजनं मेऽचीक्लृपद् ब्रह्मा सादं
मेऽसीषदद् ब्रह्मजपान्मेऽजपीत् पुरस्ताद्धोम-संस्थितहोमान्मेऽहौषीदयाक्षीन्मे-
ऽशांसीन्मेऽवषट्कार्षीन् म इति ब्रह्मणे भूयिष्ठेन मा ब्रह्मणाकार्षीदित्येतद्वै भूयिष्ठं
ब्रह्म यद्भृग्वङ्गिरसः, येऽङ्गिरसः स रसः येऽथर्वाणः, येऽथर्वाणस्तद्भेषजं, यद्भेषजं
तदमृतं, यदमृतं तद् ब्रह्म, स वा एष पूर्वेषामृत्विजामर्द्धभागस्यादर्द्धमितरेषामर्द्धं
ब्रह्मण इति ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥
कण्डिका ४ ॥ ऋत्विजों के कर्म जिनमें वे दक्षिणा पाते हैं ॥
( तत् यत् औदुम्बर्यां मे आसिष्ट, हिङ्कृणोत् मे, प्रास्तावीत् मे,
उदगासीत् मे, सुब्रह्मण्याम् आह्वासीत् इति उद्गात्रे दक्षिणाः नीयन्ते१ ) वह जो
[ उद्गाता ] औदुम्बरी [ गूलर के मचान ] पर मेरे [ यजमान के ] लिये बैठा, मेरे
लिये हिङ् शब्द किया, मेरे लिये स्तुति की, मेरे लिये सामगान किया, सुब्रह्मण्या [ भली
कारेण यज्ञसमाप्तिपर्यन्तम् ( भ्रेषम् ) अधःपतनम् ( नियच्छेत् ) यम उपरमे-
विधिलिङ् । नियमे कुर्यात् । अवरुन्धेत् । (त्राकोवाक्यस्य) क० २१ द्र० । पदसमूहस्य
( यन् ) गच्छन् ( अभ्रेषम् ) अचलनम् । दृढत्वम् । स्थिरताम् ।
४-( औदुम्बय्र्याम् ) पृभिदिव्यधि० ( उ० १ । २३ ) उड संहतौ संहनने
समूहे वा, सौत्रो धातु -कुः । संज्ञायां भृतृवृ० ( पा० ३ । २ । ४६ ) उडु +
वृतृ वरणे-खच् । मुम् च डस्य दः, वस्य बः । ततः अण् ङीप् । उदुम्बरकाष्ठ-
निर्मितायां खट्वायाम् ( मे ) मदर्थम् ( उदगासीत् ) अगायत् ( सुब्रह्मण्याम् ) तत्र
१. ऋत्विजों के विभिन्न कार्यों के प्रति कृतज्ञता व्यक्त करते हुए यजमान द्वारा दक्षिणा दी
जा रही है इसी का वर्णन यहाँ है, अर्थात् आप मेरे लिए दो शाखा वाले गूलर की डाल के
नीचे बैठे, सामवेद गान के समय हिङ्कार किया, आदि २ बहुत कष्ट उठाये ॥ सम्पा०॥