गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी
Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)
Page 170 of 600
Read in context१३२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १ ॥
उष्णिक्ककुभौ छन्दसी ओम् इति अथर्वणां, जनत् इति अङ्गिरसां शुक्रम् ) वही
ब्रह्मा का काम जानता है, चन्द्रमा ही ब्रह्मा है, जल ही चारों वेदों का स्थान है, और
विविध प्रकाश वाला चन्द्रमा देवता , उष्णिक् ककुभ दो छन्द हैं, ओम् [ यह
व्याहृति = सर्वरक्षक परमात्मा ] निश्चल ज्ञान वालों का और जनत [ यह व्याहृति =
सर्वजनक परमेश्वर ] पूर्ण ज्ञान वालों का वीर्य है । ( तस्मात् तम् एव ब्रह्माणम्
वृणीष्व इति एतस्य लोकस्य जितये १, एतस्य लोकस्य विजितये २, एतस्य
लोकस्य संजितये ३ एतस्य लोकस्य अवरुद्धये ४, एतस्य लोकस्य वृद्ध्यै ५,
एतस्य लोकस्य समृद्धये ६, एतस्य लोकस्य उदात्तये ७, एतस्य लोकस्य व्याप्तये
८, एतस्य लोकस्य पर्याप्तये ९, एतस्य लोकस्य समाप्तये १० ) इसलिये उसको
ही ब्रह्मा चुने, इस संसार के जय के लिये १, इस संसार के विविध जय के लिये २, इस
संसार के पूरे जय के लिये ३, इस संसार की रोक [ रक्षा ] के लिये ४, इस संसार की
विविध बढ़ती के लिये ५, इस संसार की पूरी बढ़ती के लिये ६, इस संसार के उठान के
लिये ७, इस संसार के फैलाव के लिये ८, इस संसार की पूर्णता के लिये ९, इस संसार
की सिद्धि के लिये १० । ( अथ चेत्—एवंविदं ब्रह्माणं न वृणुते दक्षिणतः एव एषां
यज्ञः रिच्यते ) जो ऐसे जानकार को ब्रह्मा नहीं चुनता है, दक्षिण दिशा में इनका
[ ऋत्विजों ] का यज्ञ बिछुड़ जाता है ॥ २४ ॥
भावार्थः—परमेश्वर आप ही यज्ञ रूप संसार में सब ऋत्विजों का काम करके
संसार का उपकार करता है ॥ २४ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराज प्रथितमहागुणमहिमश्रीसयाजीरावगायकवाड-
धिष्ठितबड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु
लब्धदक्षिणेन श्री पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण
कृते गोपथब्राह्मणभाष्ये पूर्वभागे द्वितीयप्रपाठकः समाप्तः ॥
अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे श्रावणमासे कृष्णचतुर्थ्यां तिथौ १९८० [ अशी-
त्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् ।
अथ तृतीयः प्रपाठकः ॥
कण्डिका १ ॥
ओम् दक्षिणाप्रवणा भूमिर्दक्षिणत आपो वहन्ति तस्माद्यन्नास्तद्भूमेरुन्नत-
तरमिव भवति यत्र भृग्वङ्गिरसो विष्ठास्तद्यथा आप इमांल्लोकानभिवहन्त्येवमेव
भृग्वङ्गिरसः सर्वान् देवानभिवहन्त्येवमेवैषा व्याहृतिः सर्वान् वेदानभिवहत्यो३-
मिति ऋचामो३मिति यजुषामो३मिति साम्नामो३मिति सर्वस्याहाभिवादस्तं
दिशि ( भृग्वङ्गिरसाम् ) परिपक्वज्ञानवतां चतुर्वेदानाम् ( वैद्युतः ) विद्युत—
अण् । विविधप्रकाशयुक्तः ( ओम् ) सर्वरक्षकः ( जनत् ) सर्वजनकः ( दक्षिणतः )
दक्षिणस्यां दिशि ॥