गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २४ १२६
भवन्ति ) और न इसके स्वाध्याय [ वेदों के पढ़ने ] के आशीर्वाद और न यज्ञ में पाये
आशीर्वाद स्वर्ग में पहुँचाने वाले होते हैं।
(तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम्) वह भी इस ऋचा करके कहा गया है—
(अग्निं दूतं वृणीमहे होतारं विश्ववेदसम् । अस्य यज्ञस्य सुक्रतुम् ) । अथ २० ।
१०१ । १, ऋ० १ । १२ । १, साम० उ० २ । १ । तृच ६, तथा पू० १ । १ । ३ ।
(दूतम्) पदार्थों के पहुँचाने वाले, (होतारम् ) वेग आदि देने वाले, (विश्ववेदसम् )
सब धनों के प्राप्त कराने वाले (अस्य) इस [ प्रसिद्ध ] (यज्ञस्य ) यज्ञ [ संयोग वियोग
व्यापार ] के ( सुक्रतुम् ) सुधारने वाले (अग्निम् ) अग्नि [ आग, बिजुली, सूर्य ] को
(वृणीमहे ) हम स्वीकार करते हैं—( इति ब्राह्मणम् ) यह ब्राह्मण मत है ॥ २३ ॥
भावार्थ:—ब्रह्मज्ञानी पुरुष गर्भाधान आदि संस्कारों को अग्निहोत्र के साथ करके
जीवन सुफल करें ॥ २३ ॥
कण्डिका २४ ॥
अथ ह प्रजापतिः सोमेन यक्ष्यमाणो वेदानुवाच, कं वो होतारं वृणीयां,
कमध्वर्युं, कमुद्गातारं, कं ब्रह्माणमिति । त ऊचुर्ऋग्विदमेव होतारं वृणीष्व,
यजुर्विदमध्वर्युं, सामविदमुद्गातारमथर्वाङ्गिरोविदं ब्रह्माणं, तथा हास्य यज्ञ-
श्चतुषु॑ लोकेषु चतुर्षु॑ देवेषु चतुर्षु॑ वेदेषु चतसृषु होत्रासु चतुष्पाद् यज्ञः प्रति-
ष्ठति, प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद, तस्मादृग्विदमेव होतारं वृणीष्व,
स हि हौत्रं वेदाग्निर्वै होता, पृथिवी वा ऋचामायतनमग्निर्देवता गायत्रं छन्दः
भूरिति शुक्रं तस्मात्तमेव होतारं वृणीष्वेत्येतस्य लोकस्य जितय एतस्य लोकस्य
विजितय एतस्य लोकस्य सञ्जितय एतस्य लोकस्यावरुद्धय एतस्य लोकस्य
वृद्धय एतस्य लोकस्य समृद्धय एतस्य लोकस्योदात्तय एतस्य लोकस्य व्याप्तय
एतस्य लोकस्य पर्याप्तय एतस्यं लोकस्य समाप्तये, अथ चेन्नैवंविदं होतारं
वृणुते, पुरस्तादेवैषां यज्ञो रिच्यते । यजुर्विदमेवाध्वर्युं वृणीष्व स ह्याध्वर्यवं
वेद, वायुर्वा अध्वर्युंरन्तरिक्षं वै यजुषामायतनं वायुर्देवता त्रैष्टुभं छन्दो भुव
इति शुक्रं तस्मात्तमेवाध्वर्युं वृणीष्वेत्येतस्य लोकस्येत्येवाथ चेन्नैवंविदमध्वर्युं
वृणुते, पश्चादेवैषां यज्ञो रिच्यते । सामविदमेवोद्गातारं वृणीष्व स ह्यौद्गात्रं
वेदादित्यो वा उद्गाता द्यौर्वै साम्नामायतनमादित्यो देवता जागतं छन्दः
स्वरिति शुक्रं तस्मात्तमेवोद्गातारं वृणीष्वेत्येतस्य लोकस्येत्येवाथ चेन्नैवंविद-
मुद्गातारं वृणुते, उत्तर एवैषां यज्ञो रिच्यते । अथर्वाङ्गिरोविदमेव ब्रह्माणं
वृणीष्व स हिं ब्रह्मत्वं वेद चन्द्रमा वै ब्रह्मा आपो वै भृग्वङ्गिरसामायतनं चन्द्रमा
३।७९) पितृ—यत्। रोङ् ऋतः (पा० ७।४।२७) रीडादेशः। पितुरागतं
धनम् (स्वर्गंङ्गमाः) स्वर्गप्रापिकाः (दूतम्) पदार्थानां प्रापकं तापंकं वा
(वृणीमहे) स्वीकुर्मः (होतारम्) वेगादिदातारम् (विश्ववेदसम्) वेदः धनं—
निघ० २।१०। सर्वधनप्रापकम् (सुक्रतुम्) शोभनकर्तारम् ॥
९