Skip to content
SarvaKosh
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished600 pages

Page 117 of 600

Read in context
Page 117

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २ ७६

के लिये कर्म [ वेदाध्ययन और अन्य सेवा ] करता है, उससे वह उस यश को पाता है जो
उसका आचार्य में होता है, वही स्नातक यशस्वी होता है। २ । ( सः यत् सुषुप्सुः
निद्रां निनयति तेन तं स्वप्नम् अवरुन्धे यः अस्य अजगरे भवति तं ह स्नातं स्वपन्तं
आहु.-—स्वपितु मा एन बोबुधथ इति ) वह जो सोने की इच्छा करता हुआ निद्रा को
हटा देता है, उससे उस स्वप्न [ निद्रा ] को पाता है जो इसका अजगर में होता है, उस
ही सोते हुए स्नातक को लोग कहते हैं--यह सोता रहे इसे तुम मत जगाओ ।। ३ ।।
( सः यत् क्रुद्धः वाचा कञ्चन न हिनस्ति, [ यतः ] पुरुषात् पुरुषात् पापीयान् इव
मन्यमानः, तेन तं क्रोधम् अवरुन्धे, यः अस्य वराहे भवति, तस्य ह स्नातस्य
क्रोधाः श्लाघीयसं विशन्ते ) वह जो क्रुद्ध होकर वाणी से किसी को नहीं सताता
है, [ क्योंकि अपने को ] पुरुष पुरुष से अधिक पापी के समान वह मानता हुआ है, उससे
वह उस क्रोध को पाता है जो इसका सूअर में होता है. उस ही स्नातक के क्रोध अधिक
घमण्डी में प्रवेश करते हैं। ४ । ( अथ अद्भ्यः श्लाघ्यमानः न स्नायात् तेन ताम्
श्लाघाम् अवरुन्धे या अस्य अप्सु भवति, सः ह स्नातः श्लाघीयः अन्नेभ्यः
श्लाघ्यते ) और वह जल से घमण्ड करता हुआ न स्नान करे, उससे वह उस घमण्ड
को पाता है जो इसका जल में होता है वही प्रशंसनीय स्नातक अन्नों के लिये बड़ाई
किया जाता है। ५ । ( अथ एतत् ब्रह्मचारिणो रूपम् यत् कुमार्याः तां नग्नां न
उदक्षेत एति वेति मुखं विपरिधापयेत्, तेन तत् रूपम् अवरुन्धे यत् अस्य कुमार्यां
भवति, तं ह स्नातं कुमारीम् इव निरीक्षन्ते ) और यही ब्रह्मचारी का रूप है जो
कुमारी का है, उसको वह नङ्गा न देखे, चलते फिरते मुख ढक लेवे, उससे वह उस रूप
को पाता है जो इसका कुमारी में है, उस ही स्नातक को कुमारी के समान [ रूपवान् ]
देखते हैं। ६ । ( अथ एतत् ब्रह्मचारिणः पुण्यः गन्धः यः ओषधिवनस्पतीनां तासां
पुण्यं गन्धं प्रच्छिद्य न उपजिघ्रेत्, तेन तं पुण्यं गन्धम् अवरुन्धे यः अस्य ओषधि-
वनस्पतिषु भवति, सः ह स्नातः पुण्यगन्धिः भवति ) और यह ब्रह्मचारी का पवित्र
गन्ध है जो ओषधि वनस्पतियों का है उनके पवित्र गन्ध को तोड़कर न सूंघे, उससे वह


ङप्रत्ययः । वराहो मेघो भवति......अयम्पीतरो वराह एतस्मादेव । वृहति मूलानि वरं वरं
मूलं वृहतीति वा—निरु० ५ । ४ । शूकरम् ( अपः ) जलम् ( कुमारीम् ) अनूढां
कन्याम् ( मृगाजिनानि ) हरिणचर्माणि ( वस्ते ) आच्छादयति ( स्नातः )
स्नातकः । वेदाध्ययनानन्तरं कृतसमावर्त्तनाङ्गस्नानः ( कर्म ) वेदाध्ययनम् ।
अन्यशुश्रूषां च ( सुषुप्सुः ) त्रिष्वप् शये-सन्, उः प्रत्ययः । शयनेच्छुकः ( निनयति )
दूरीकरोति ( मा बोबुधथ ) मा बोधयत ( पापीयान् ) पापवत्-ईयसुन् । विन्मतोर्लुक्
( पा० ५ । ३ । ६५ ) मतुपो लुक् । पापितरः ( श्लाघीयसम् ) श्लाघावत्-ईयसुन् ।
पूर्ववत् मतुपो लुक् । प्रशंसनीयतरम् ( श्लाघ्यमानः ) स्तूयमानः ( श्लाघीयः )
वृद्धाच्छः ( पा० ४ । २ । १०६ ) श्लाघा--छः । प्रशंसनीयः ( एति ) गच्छति
( वेति ) वी गतौ--लट् । चलति ( विपरिधापयेत् ) आच्छादयेत् ( प्रच्छिद्य )
प्र + छिदिर् द्वैधीकरणे--ल्यप् । विभिद्य ॥