गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

६२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३४ ॥
विद्वान् को ( ओपाकारिम्=आ उप अकारिम् ) मैने भली भांति उपकृत किया है
( आसस्तुः ब्रह्मचारी ते संस्थितः इति ) थोड़ा सोने वाला ब्रह्मचारी तेरे लिये ठीक
ठीक खड़ा है । ( अथ एतः आसस्तुः आचितः इव चितः बभूव ) और
गतिशील [ पुरुषार्थी ] थोड़ा सोने वाला पुरुष छकड़े के भार के समान संगृहीत होता है ।
( अथ उत्थाय प्राव्राजीत् इति एतत् वै अहं वेद ) और उठकर वह भ्रमण करता है
यही मैं जानता हूँ ( एतासु योनिषु इतः एतेभ्यः वा निथुनेभ्यः सम्भूतः मम
ब्रह्मचारी आयुषः पुरा न प्रेयात् इति ) इन उत्पत्ति स्थानों में गया हुआ अथवा इन
जोड़ों से उत्पन्न हुआ मेरा ब्रह्मचारी आयु से पहिले न मरे ॥ ३३ ॥
भावार्थः—मनुष्य कण्डिका के अनुसार सविता और सावित्री का अर्थ विचार कर
पूर्णायु भोगे ॥ ३३ ॥
कण्डिका ३४ ॥
ब्रह्म हेदं श्रियं प्रतिष्ठामायतनमैक्षत, तत्तपस्व यदि तद् व्रते ध्रियेत
तत्सत्ये प्रत्यतिष्ठत्, सः सविता सावित्र्या ब्राह्मणं सृष्ट्वा तत् सावित्रीं पर्य्यद-
धात् तत् सवितुर्वरेण्यमिति सावित्र्याः प्रथमः पादः पृथिव्यचं समदधादृचाऽ
ग्निमग्निना श्रियं, श्रिया स्त्रियं, स्त्रिया मिथुन, मिथुनेन प्रजां, प्रजया कर्म, कर्म्मणा
तपः, तपसा सत्यं, सत्येन ब्रह्म, ब्रह्मणा ब्राह्मणं, ब्राह्मणेन व्रतं, व्रतेन वै
ब्राह्मणः संशितो भवत्यशून्यो भवत्यविच्छिन्नो भवत्यविच्छिन्नोऽस्य तन्तुरविच्छिन्नं
जीवनं भवनं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वान्वेमेतं सावित्र्याः प्रथमं पादं
व्याचष्टे ॥ ३४ ॥
कण्डिका ३४ ॥ सावित्री वा गायत्री मन्त्र के प्रथम पाद
की व्याख्या ॥
( इदं ब्रह्म ह श्रियं प्रतिष्ठाम् आयतनम् ऐक्षत ) [ मौद्गल्य कहता है ] इस
ब्रह्म ने ही श्री [ संपत्ति वा शोभा अर्थात् गायत्री ] की प्रतिष्ठा [ गौरव ] और आश्रय
देखा । ( तत् तपस्व, यदि तत् व्रते [ भवान् ] ध्रियेत तत् सत्ये प्रत्यतिष्ठत् )
[ हे मैत्रेय ! ] वह तप कर, यदि उस व्रत में आप रक्खे जावें तो आप सत्य में जम जावें ।
आ + चिञ् चयने--क्तः । शकटभारः । ( चितः ) संगृहीतः ( प्राव्राजीत् ) लडर्थे
लुङ् । प्रकर्षेण व्रजति ( इतः ) गतः ( सम्भूतः ) उत्पन्नः ( प्रेयात् ) प्र + इण् मरणे
विधिलिङ् । ध्रियेत ॥
३४—(श्रियम्) क्विन् वचिप्रच्छि० ( उ० २ । ५७ ) श्रिञ् सेवा-
याम्—क्विप् । ईश्वररचनाम् । शोभाम् । सम्पत्तिम् ( प्रतिष्ठाम् ) व्रतयागादेः
समाप्तिम् । गौरवम् ( आयतनम् ) आ + यती प्रयत्ने—ल्युट् । आश्रयम् ।
यज्ञस्थानम् । ( ब्राह्मणम् ) वेदज्ञानिनम् ( तत् ) तस्मै ( पर्य्यदधात् ) सर्वतः