दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)
by महाकवि दण्डी
Source: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (origin)
Page 270 of 474
Read in context२७० दशकुमारचरितम्। [ उत्तरपीठिकायां
इति त्वमद्यापि प्रकृतिविश्रम्भणायोपेक्षितः। क्षिणोति च पुरा स कृतघ्नो
भवन्तम्। तमेवान्तकपुरमभिगमयितुं यतस्व' इति।
(१२) स तथा दूषितोऽपि यक्षिणीभयान्नामुष्मिन्पापमाचरितुमश-
कन्। एषु किल दिवसेष्वयथापूर्वमाकृतौ कान्तिमत्याः समुपलक्ष्य राज-
महिषी सुलक्षणा नाम सप्रणयमपृच्छत्—'देवि, नाहमायथातथ्येन विप्र-
लम्भनीया। कथय तथ्यं केनेदमयथापूर्वमाननारविन्दं तवैषु वासरेषु'
इति। सा त्वादीत्—'भद्रे, स्मरसि किमप्यायथातथ्येन किंचिन्मयो-
क्तपूर्वम्। सखी मे तारावली सपत्नी च किमपि कलुषिताशया मद्गोत्रा-
र्थम्। उपेक्षितः त्यक्तः। क्षिणोति च पुरा-क्षयं नेष्यति। यावत्पुरा निपातयोरिति
भविष्यत्सामीप्ये लट्। कृतघ्नः अकृतज्ञः। तं कामपालम्। अन्तकपुरं यमालयम्।
अभिगमयितुं प्रापयितुम्।
(१२) स सिंहघोपः। दूषितः भेदं गमितः। यक्षिणीभयात्-तारावलीभयेन।
अमुष्मिन् कामपाले। पापमाचरितुम् अनिष्टं विधातुम्। एषु वर्त्तमानेषु। अयथा-
पूर्वं प्रागलक्षितं विकारभावम्। आकृतौ-आकारे। राजमहिषी-सिंहघोषपत्नी।
आयथातथ्येन-अवास्तवकथनेन। विप्रलम्भनीया प्रतारणीया। तथ्यं सत्यम्।
केन-केन हेतुना। सा कान्तिमती। स्मरसि किमित्यादि-तव समीपे मया कदापि
असत्यं नैवोक्तमिति भावः। उक्तपूर्वं-पूर्वमुक्तम्। किमपि-किञ्चित्। कलुषिताशया
मलिनाभिप्राया-विरक्तभावेति यावत्। मद्गोत्रापदिष्टा-मदीयनाम्ना समाहूता।
गोत्रस्खलनेन तु सपत्नीनामीर्ष्या संजायत इति प्रसिद्धम्। प्रणयम्-अस्मासु प्रीतिम्।
इस विट कामपालने आपकी बहिनको जबर्दस्ती ग्रहण किया है। पुनः सुप्तावस्था में आपके
पिता राजा चण्डसिंहको मारनेके लिये तैयार हुआ।
तब उन्होंने उस समय जाग कर मारे भयके अपनी पुत्री का इसके साथ विवाह कर
दिया। आपके बड़े भाई चण्डघोषको जहर दे करके मरवा डाला। आपको बालक जान
कर तथा प्रजाकी प्रतीतिप्राप्त्यर्थ छोड़ दिया। यह कृतघ्न आपका भी नाश करेगा-मार
डालेगा। अतः इसीको यमपुरी पहुँचानेका प्रयत्न करना आपका कार्य है।
(१२) वह राजकुमार सिंहघोप गुप्त रहस्यको ज्ञात कर भी यक्षिणी तारावलीके
भयसे कन्यादूषक उस कामपालको मारने में असमर्थ रहा। इन दिवसोंमें कान्तिमतीकी
आकृतिमें विचित्र परिवर्त्तन देख कर राजा सिंहघोषकी रानी सुलक्षणाने विनम्र भावसे
पूछा—'हे देवि! मुझे झूठ कहकर मत ठगो अपितु सत्य बताओ। किस कारणसे इन
दिनों तुम्हारा मुखकमल मुरझा गया है?' वह कान्तिमती बोली—'हे सौम्ये! क्या
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu