दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

द्वितीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १६१
तविषविक्रियः । तेषु कश्चिन्नरेन्द्रामिमानी मां निर्वर्ण्य मुद्रातन्त्रमन्त्रध्या-
नादिभिश्चोपक्रम्याकृतार्थः, 'गत एवायं कालदष्टः । तथा हि स्तब्धश्या-
वमङ्गम् , रुद्धा दृष्टिः, शान्त एवोष्मा । शुचालं वासु, श्वोऽग्निसात्करि-
ष्यामः । कोऽतिवर्तते दैवम्' इति सहेतरैः प्रायात् ।
( ३२ ) उत्थितश्चाहमुदारकाय तां नीत्वाऽब्रवम्—'अहमस्मि कोऽपि
तस्करः । त्वद्गतेनैव चेतसा सहायभूतेन त्वामिमामभिसरन्तीमन्तरोप-
अशयिषि शयितोऽभवम् । तेषु नागरिकेषु । नरेन्द्राभिमानी=विषवैद्यम्मन्यः ।
नरेन्द्रो वार्त्तिके राज्ञि विषवैद्येऽपीति कोषः । मां शयितमपहारवर्माणम् । निर्व-
र्ण्य=सावधानं निरीक्ष्य । मुद्रेति=मुद्रातन्त्रादिप्रयोगैः । उपक्रम्य चिकित्सामा-
रभ्य । अकृतार्थः अकृतकार्यः । विषापनयनं कर्तुमपारयन्नित्यर्थः । गतः मृतः ।
कालदष्टः कालेन मृत्युना दष्टो भक्षितः । मरणचिह्नानि दर्शयति तथाहीति-
स्तब्धं निश्चलं श्यावं धूम्रवर्णमङ्गं शरीरम् । दृष्टिर्दर्शनशक्तिः रुद्धा नष्टा । उष्मा
शरीरतापः । शान्तोऽपगतः । शुचा शोकेनालं प्रयोजनन्नास्ति । श्वः आगामि-
दिने । अग्निसात्करिष्यामः धक्ष्यामः । अतिवर्त्तते-अतिक्रामति । इति इत्युक्तवा ।
इतरैरन्यैः । प्रायादगच्छत् ।
( ३२ ) उदारकाय तां नीत्वा=तां कन्यामुदारकसमीपं प्रापय्य । त्वद्गतेन
त्वत्पक्षपातिना। चेतसा=हृदयेन । सहायभूतेन सहायकेन । स्वहृदयमेव
सहायीकृत्येत्यर्थः । त्वां भवत्समीपम् अभिसन्तीम् आगच्छन्तीम् इमां भव-
त्पत्नीम् । अन्तरा मार्गमध्ये । उपलभ्य प्राप्य । कृपया दयया । अनैषम्-आनी-
तवानस्मि । इति इदमुक्तवा । अंशुपटलेति अंशुपटलेन किरणसमूहेन पाटितं ना-
व्याकुल होकर लोट गया। तदनन्तर उनमेंसे अपनेको वैद्य माननेवाले एक पुरुषने मुझे
भली भाँति देखा। मुद्रा, तन्त्र, मन्त्र तथा ध्यान आदिके द्वारा अनेक उपाय करके भी
असमर्थ रहा, तब उसने कहा—'इसे सर्पने नहीं, बल्कि कालने काटा है, इसलिए अब
यह चल बसा। इसके सब अङ्ग शिथिल और श्याम हो गये हैं। आँखें पथरा गयी हैं
और शरीर ठण्डा पड़ गया है। देवि ! शोक करना व्यर्थ है। सवेरे हम लोग आकर इसे
जला देंगे। विधिके विधानको भला कौन मेट सकता है ?' यों कहकर वह अपने साथियोंके
साथ चला गया। तब मैं भी उठा और उस कन्याको उदारकके पास ले जाकर कहा—
'आर्य ! मैं एक चोर हूँ । तुम्हारेमें इस कन्याका मन लगा हुआ था, उसी मनका सहायक