दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)
by महाकवि दण्डी
Source: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (origin)
Page 157 of 474
Read in contextद्वितीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १५६
परश्लाघ्यनामनि वरयत्येव तस्मिन्मां तरुणीभूतामधन इत्यदत्त्वार्थ-
पतिनाम्ने कस्मैचिदितरस्मै यथार्थनाम्ने सार्थवाहाय दित्सति मे पिता ।
तदमङ्गलमद्य किल प्रभाते भावीति ज्ञात्वा प्रागेव प्रियतमदत्तसंकेता
वञ्चितस्वजना निर्गत्य बाल्याभ्यस्तेन वर्त्मना मन्मथाभिसरा तदगारम-
भिसरामि तन्मां मुञ्च । गृहाणैतद्भाण्डम्' इत्युन्मुच्य मह्यमर्पितवती ।
( ३० ) दयमानश्चाहमब्रवम्—'एहि साध्वि, त्वां नयेयं त्वत्प्रियाव-
सथम्' इति त्रिचतुराणि पदान्युदचलम् । आपतच्च दीपिकालोकपरिलुप्य-
दरिद्रति सति दारिद्र्यमनुभवति सति । अतिदातृत्वेनार्थिभ्यः स्वधनं वितीर्य
स्वयमेव दरिद्रोऽभवदिति भावः । प्रीतेति-प्रीतेन सन्तुष्टेन लोकेन जनेनाधिरो-
पितं दत्तम् उदारक इत्यपरमन्यत् श्लाघ्यं प्रशंसनीयं-नाम अभिधानं यस्य तस्मि-
न् । वरयति प्रार्थयति । तस्मिन् धनमित्रे । अधनो निःस्व इति कारणात् । इत-
रस्मै अन्यस्मै । यथार्थनाम्ने वस्तुतो धनिकायेति भावः । सार्थवाहाय वणिजे ।
दित्सति दातुमभिलषति । तदमङ्गलम्-अर्थपतये महानरूपमशुभं कर्म । भावि-
भविष्यति । प्रागेव-दानात्पूर्वमेव । प्रियतमेन धनमित्रेण दत्तः कृतः संकेतो यस्यै
सा । वञ्चितः प्रतारितः स्वजन आत्मीयवर्गो यया सा । निर्गत्य स्वगृहादिति शेषः ।
बाल्याभ्यस्तेन-परिचितेन । मन्मथाभिसरा-मदनसहाया । तदगारं धनमित्रगृहम् ।
अभिसरामि गच्छामि । भाण्डमलङ्कारजातम् । उन्मुच्य स्वदेहादुत्तार्य ।
( ३० ) दयमानः कृपायुक्तः । नयेयं प्रापयेयम् । स्वत्प्रियावसथं त्वद्दयितगृहम् ।
त्रिचतुराणि-त्रीणि चत्वारि वा । उदचलं चलितवान् । आपतत्-एतदन्तरे समा-
ली और गरीबीके दिन बिता रहा है। इन्हीं लोगोंने उसको 'उदारक' यह उपाधि दे
दी है। वह श्लाघनीय नामवाला वैश्य मुझ तरुणी के साथ विवाह करना चाहता है।
'किन्तु मेरे पिता धनहीन समझ करके उसके साथ मेरा विवाह न करके अर्थपति नामक
किसी धनी और विदेशी वैश्यके साथ मेरा विवाह करना चाहते । यह अमंगल सबेरे ही
होनेवाला है, यह पता पा करके मैं अपने प्रियतमके पूर्व संकेतानुसार, अपने कुटुम्बवालोंसे
आंख बचाकरके, अभी ही निकल पड़ी और बाल्यकालसे अभ्यस्त मार्गसे उसके घर जा
रही हूँ। इसलिए आप मुझे छोड़ दें और मेरे पास जो भाण्ड है, उसे आप ले लें।'
ऐसा कह करके उसने मुझे वह भाण्ड अर्पण कर दिया।
( ३० ) अब मुझे उसपर दया आ गयी और मैंने कहा—'हे साध्वि ! आओ, मैं
तुम्हें तुम्हारे प्रियतमके घर पहुँचा दूँ।' यों कह करके मैं तीन-चार कदम चला होगा कि,