Skip to content
SarvaKosh
छान्दोग्योपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

छान्दोग्योपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Chandogya Upanishad with Shankara Bhashya

by आदि शङ्कराचार्य

Source: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (origin)

Report a copyright issue

DevanagariSanskritpublished978 pages

Page 45 of 978

Read in context
Page 45

खण्ड १ ] शाङ्करभाष्यार्थ ४१


तद्वा एतदनुज्ञाक्षरं यद्धि किं चानुजानात्योमि-
त्येव तदाहं एषा एव समृद्धिर्यदनुज्ञा । समर्धयिता
ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथ-
मुपास्ते ॥ ८ ॥

वह यह ओंकार ही अनुज्ञा (अनुमतिसूचक) अक्षर है। [मनुष्य] किसीको जो कुछ अनुमति देता है तो 'ॐ' (हाँ) ऐसा ही कहता है। यह अनुज्ञा ही समृद्धि है। जो इस प्रकार जाननेवाला पुरुष इस उद्गीथ अक्षरकी उपासना करता है, वह निश्चय ही सम्पूर्ण कामनाओंको समृद्ध करनेवाला होता है ॥ ८ ॥

संस्कृतहिन्दी
तद्वा एतत्प्रकृतमनुज्ञाक्षरम-<br><br>नुज्ञा च साक्षरं च तत् । अनुज्ञा<br><br>चानुमतिरोङ्कार इत्यर्थः । कथ-<br>मनुज्ञा? इत्याह श्रुतिरेव—यद्धि<br>किं च यत्किं च लोके ज्ञानं धनं<br>वानुजानाति विद्वान्धनी वा<br>तत्रानुमतिं कुर्वन्नोमित्येव तदाह।<br><br>तथा च वेदे—"त्रयस्त्रिंशदित्यो-<br>मिति होवाच" (बृ० उ० ३ ।<br>९ । १) इत्यादि । तथा च<br>लोकेऽपि तवेदं धनं गृह्णामीत्युक्त<br>ओमित्येवाह !वह यह ओंकार ही, जिसका प्रक-<br>रण चल रहा है, अनुज्ञाक्षर है। जो<br>अनुज्ञा हो और अक्षर भी हो उसे<br>अनुज्ञाक्षर कहते हैं। अनुज्ञा अनुमति-<br>का नाम है, अर्थात् ॐकार अनुज्ञा<br>है। वह अनुज्ञा किस प्रकार है ?<br>सो स्वयं श्रुति ही बतलाती है—<br>लोकमें कोई विद्वान् या धनी पुरुष<br>जिस किसी ज्ञान अथवा धनके लिये<br>अनुमति देता है तो उस सम्बन्धमें<br>अपनी अनुमति देते हुए वह 'ॐ'<br>ऐसा ही कहता है। तथा वेदमें भी<br>"तैंतीस ऐसा कहनेपर [शाकल्यने]<br>'ॐ' ऐसा कहा" * इत्यादि उदा-<br>हरण हैं और लोकमें भी 'मैं तेरा<br>यह धन लेता हूँ' ऐसा कहनेपर<br>'ॐ' (हाँ) ऐसा ही कहते हैं।

* शाकल्यनामक एक ब्राह्मणने याज्ञवल्क्यसे पूछा कि कितने देवता हैं ? उसके उत्तरमें याज्ञवल्क्यने कहा—'तैंतीस' । तब शाकल्यने 'ॐ' ऐसा कहकर अपनी अनुमति प्रकट की । (बृहदारण्यकोपनिषद्)