ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त (ब्रह्मगुप्त - शून्य, कुट्टक, बीजगणित एवं सम्पूर्ण २१ अध्याय सान्वय सटीक)
Brahmasphuta Siddhanta of Brahmagupta with Commentary
by आचार्य ब्रह्मगुप्त
About this granth
The Brahmasphuta Siddhanta (ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त) is the great astronomical and mathematical treatise of Brahmagupta (born 598 CE), completed in 628 CE at Bhillamala (modern Bhinmal, Rajasthan) when he was thirty. It holds a special place in the history of mathematics as the first text to treat zero as a number, with rules for adding, subtracting and multiplying with it, and to set out rules for positive and negative quantities. It also gives the formula for the area of a cyclic quadrilateral and the bhavana method for square-nature equations.
Its chapters deal with the mean and true motions of the planets, the three problems of time, place and direction, lunar and solar eclipses, risings and settings, the moon's crescent, planetary and stellar conjunctions, arithmetic and the kuttaka, shadows, the sphere and instruments.
This scan is Volume I of the 1966 edition from the Indian Institute of Astronomical and Sanskrit Research, New Delhi, with the Vasana, Vijnana and Hindi commentaries, prepared by an editorial board led by Acharya Ram Swarup Sharma, with a foreword by Dr. Sampurnanand and an introduction by Dr. Satya Prakash. It has 737 pages.
( १४ )
विकलासंयुक्तनव ३२५ विस्तारार्यामांगुजघातः १६५
विक्षेपगुणात्रिज्या २२१ विक्षग्रहाग्रं सलिले २६८
विक्षेपगुणाक्षज्या लंबक १७६ वृत्ते शरेणगुणितात् १६३
विक्षेपमानसकल १०६ वेदनखा जलधिगजा ३३२
विक्षेपसत्रिराशिकान्नवभो ८५ वेदमृगैगोऽश्रगुणा ३३२
विक्षेपाग्रात् ग्राह्यम् २२० वेदहतो नवभक्तो ३२५
विक्षेपाग्रेषु त्रीन्बिन्दून् २२६ व्यकेंदुकलाः भक्ताः ७७
विक्षेपंत्ये सौम्ये तृतीय ११८ व्यर्केन्दूदलभुजाशाः ६५
विक्षेपांश द्वितीयादधिको ११३ व्यतिपातयोगक्रमयोः १६३
विक्षेपो दक्षिरातः १२३ व्यतिपातवैधृतवृहरहनि १७३
विक्षेपो मध्यान्तरमुर्ध्व १०३ व्यतिपातवैधृत्यान्यर्कं १७६
विक्षेपो यद्यूनः २८७ व्यर्केन्दुफलाक्ताः ३२७
वित्रीभलग्नसमेऽर्केने ७८ व्यस्तत्रैराशिकफला १५५
वित्रीभलग्नादुत्तरदक्षिण ८० व्यस्ता वा जादीनाम् २०८
वित्रीभलग्नाक्रांतिरजीवा ८३ व्यासगुणं दीर्घत्वह्रतं ३१८
वित्रीभलग्ने क्षेप १४४ व्यासद्नमिनग्जीवा १८३
विदिशोः सौम्येतरयोः ६८ व्यासप्रमाणयोग २१८
विपरीतधनमृणं सौम्य १२३ व्यासवलनापर्वन २१६
विपरीतच्छेदगुणाः १५३ व्यासव्यासाद्धं कृति १६२
विपरीतमर्धरात्राच्चन्द्र ३२ व्यासाद्धं कृतिगुणिना ६०
वियुतसहिते रविन्द्वोः ६४ व्यासाद्धं कृते मूलम् २०६
विषमचतुरस्त्रमध्ये १६० व्यासाद्धं वर्गभक्तौलब्धं २०५
विषमभुजांतस्त्रिभुजे १६० व्यासाद्धं संयुक्तं त्रिगुगान्त्य १०२
विषमसद्योर्थदि १४३ ब्यासार्धहतो बाहुः १४२
विषमोन्यान्येयुग्मे १७२ व्यासाद्धेनविभक्ता १४३
विषुवच्छाया कृत्याद्वा ६८ व्येक्रममासशेषम् २४६
विषुवच्छाया गुणिताद्विक्षेपा ८६ शंकुछाया कृत्योस्त्रिज्या ५२
विषुवच्छाया गुणिता २०४ शंकुतल प्राच्यपरांन्तरं १२६
विषुवच्छाया भक्ता २०६ शंकुतलप्राच्यपरांतर २०१
विषुवत्कर्णविभक्तः ५६ शंकुतलशंकुगणिते २१२
विषुवत्कर्णहृते वा ५२ शंकुतलानांतरयुति ३०५
विषुवत्कर्णेन गुणा ६६ शंकुधनुषोधिकस्य १००
विषुदपमंडलदिशो २१७ शंकुप्राच्यपरा या छाया ५०
विषुबदुदग्बध्नीयात् २१४ शंकुप्राच्यपरांतर ६६
विषुवह्रक्षिणतो २४४ शंकुप्राच्यपरांन्तरं १२७
( १५ )
शंकुप्राच्यपरांतर ३०६ षड्विंशोमिथुनांशोः १२५
शंकुलंबछायाक्षज्या ५१ षष्टिशतत्रयभक्तात् १८०
शंकुवन्तरेण गुणिता २७० षष्टचाविभजेत् लब्धम् १२०
शशिदिनगुणं सविकलं १७७ षष्टचा विभाजिता स्थिति ७४
शशिनोक्षितैः शराविंरकेः ३२७ षष्टचाहृता शलाका ३०८
शशिबुधसितार्क २७८ षोडशगियिवि योजन १४१
शशिमानपादवर्गो ९६ संयोगान्तरमवनतिश्शांक ८०
शशिमृगोन्यत्यर्धरात्रेः ७१ संक्रांतिपुण्यकालो १९०
शशियमशरा गुणरसाः ७ संक्रांतिस्थो यावत्करोति १९१
शशिलिप्ताशेषकृति २५७ संक्रान्तेराद्यंतौ ग्रहस्य १८३
शशिवद्वाहुः स्फुटविक्षेप ८१ सत्रिग्रह क्रांतिरुद्ग् २९६
शशिवसुतिथिभिः २८६ सहशछेदांशयुति १५५
शशिविक्षेपाक्रमधनुषो ६३ सहशद्विवधो वर्ग २४७
शशिवेदामन्दानामार्का ६ सप्तदशकालयंत्राण्यतो २६८
शशिशंकोः शच्यपरा ५४६ सप्तभिरंशैर्गुणिता ३६
शाकादिषु शाल्मल्यां १६६ सप्तहतस्त्रिवसुहृतो गुरोः ३२९
शीघ्रफलं भोग्यजीवा ३८ समदलसमविषमाणां २७४
शीघ्रस्फुटाग्रहोनांछेषे ४० सममंडलगः प्राणैः २०२
शुद्धीशबधे शुद्धेऽवमशेषात् २० सममंडलविषुवतो ग्राह्या ७६
शून्यच्चतुष्टय पक्षेंदुं १९ सममंडलशंकुगुणा २०६
शून्यविहीनमृणमृणम् २४४ समलिप्ता स्फुटमध्यात् १०४
शून्येना द्वादशभिः ददिशिभिः ३२८ समलिप्तिकाकार्त् कृत्वा १२८
'शून्ये शा यमतिययः षडगाः १०२ समसंख्यायां सोपात् २७४
शेषं तथेष्टगुणितम् २३३ समायक संयुक्तः ३२३
शेषपदगुणाभुक्तिर्भू परिधि १२ संपर्कमण्डले यः २१७
शेषवधाद्रि ऋति २६५ सर्वपादानामंतो २२५
शेषांत्रिशत् गुणितानस्तन ५६ सर्वाणि स्थानानि ३२८
शैलैस्तथिभी रुद्रैर्यम ३२८ सलिलभ्रमोवलंबः २९८
श्रीचापवंशतिलके ३२० सलिले न समं साध्यम् २९१
श्रीशेण ग्रहित्वाचन्द्र १४६ सर्वणितांशवर्गच्छेदकृति १५४
श्रीशेणविष्णुचन्द्रप्रद्युम्न १४८ सहिता विक्षेपांशः १२८
श्रुतिसंहितास्मृतीनाम् २९० सावनमासाब्दाधिप १७३
षट्दधिमनवो भूवाग्नि २३ सावनमुदयादुद्यो भानां ८
षड्गुणितागतशेषा ३३५ सितवृद्धि हानिवर्यादि ६१
षड्भयुतमूनमुदयैः १२४ सितशीघ्रस्य यमलंग्रो ५
( १६ )
सिद्धांतपि स ब्राह्माद्यं ३२२ स्वकलाकर्णेन गुणः २८५
सिममुणणतं यतोऽर्कं ६२ स्वक्रान्तिज्ये त्रिज्यागुणे ९३
सूक्ष्ममात्रममी प्रश्ना २६१ स्वचतुष्टयरदवेदा रवि २
सूत्राद्धं गुणा त्रिज्या ३०४ स्वचरप्रागौदिनगतशेषैः २०४
सूर्यज्या जिनभागज्यया ६७ स्वचराद्धर्ज्या भक्ता २०६
सूर्यरथ मनुद्वितयंत्रिशोनं ३० स्वचरामुभिरूनयुता ५५
सूर्यास्तमयादिष्टान्नाति १३५ स्वच्छायागुणिते वा मध्यगनि ८०
सूर्योदयाच्चतुर्थात्दिनपात् १४० स्वछेनफलयुता हृता १४
स्पृष्टाद्युराभिदल्यो ४२ स्वदिनघटिका विभक्त १०८
सेष्टणां छेदगुणो २४६ स्वदिनाद्धं परिधिभुज ३४
सैकादंशकशेषा २४९ स्वफलमृणं प्राक् पश्चाद्द्युनौ १०३
सैकक्रमतुलाद्यैः २७४ स्वमृणं क्रमोत्क्रमविधौ ३३४
सौम्यमपमण्डलाद्धंम् २७६ स्वयमेव नामय १४८
सौम्यादधिका यष्टि ११२ स्वविकल्पष्टघ शगुणं १६६
सौम्यादशार्कविषया १११ स्वाक्षांशैरून्मण्डलमहः २६२
सौरेणाब्द मासतियय ३१६ स्वाहोरात्राद्धं मुदकदक्षिणयोः ६१
स्तोद्धौत्यतोग्रातो २३४ स्वाहोराद्धं सम २१४
स्थानांतरेषु लब्धं येन १७० स्वाहोरात्राद्धेन क्षय ४४
स्थित्यद्धं महदिन्दो २८८ स्वाहोरात्राद्धेन छाया ६३
स्थित्यर्द्धाद्विपरीतं तमः २६६ स्वाहोरात्रे क्षितिजाद् २६५
स्थूलफलं त्रिचतुर्भुज १५८ स्वाहोरात्र्यद्धं गुणा व्यासाद्धं ६०
स्पर्शान्निमीलनं स्थितिदले ७४ स्वोच्चं विशोध्य कृत्वा १९०
स्पष्टं तन्मध्यांतरमृणम् २८४ स्वोच्चग्रहयुगभगणाः १७६
स्पष्टं पश्यति यस्मात् १८४ स्वोच्चोनकेन्द्रमिनो ३२५
स्पाप्तांशोना सवितु ३२६ हक्षेपं मण्डलम् २४४
स्फुटतिथ्यंतज्ञानं २२६ हग्रहतालांतरजले २६८
स्फुटतिथ्यंताल्लम्बन ८१ हतयोपरस्परं यच्छेषम् २३६
स्फुटतिथ्यंते मध्यं प्रग्रहणं ७५ हृतया ब्यासाद्धेनार्क २२१
स्फुटमानकलाभूमिज १०२ हृतमिदुदिनैर्लब्ध १७३
Blank page
Blank page
Blank page