बीसलदेव रासो (नरपति नाल्ह - अजमेर के चौहान विग्रहराज चतुर्थ का ऐतिहासिक काव्य)
Bisaldev Raso of Narapati Nalha on Ajmer Chauhans
by नरपति नाल्ह
About this granth
Bisaldev Raso (बीसलदेव रासो) is a poem by Narapati Nalha and one of the much-discussed early works of Hindi and old Rajasthani literature. Its hero is the Chauhan king Bisaldev of Sambhar and Ajmer, usually identified with a Vigraharaja; both its date and its linguistic affiliation have been debated by scholars.
It is a poem of separation more than of war. Bisaldev marries Rajmati, daughter of King Bhoja of Malwa; stung by a remark of hers, he leaves for Orissa, and for twelve years Rajmati sends him messages in her longing until he returns and they are reunited. Her laments, arranged through the months of the year, are its most remembered passages.
This scan is of the critical edition by Dr. Tarak Nath Agrawal. His foreword explains that although Satyajivan Varma's edition already existed, Suniti Kumar Chatterji and Sukumar Sen asked him to prepare a new text from all available manuscripts and printed editions. A note of appreciation by Sukumar Sen, dated 7 May 1962, opens the book. It has 315 pages.
- ३८ -
काँउड¹ हां संभण दिन गिणइ² अज ॥ ४९ ॥
पाँढया³ हां थारा गुण फेरो⁴ दासि⁵ ।
जोसि⁶ दिन⁷ मउढउ⁸ परगव्य⁹ ॥
मास प्यारि¹⁰ विळंबाय उयो¹¹ ।
तू मंह सोअन सीगी कपिली गाइ ॥
जाप टरा¹² फउ¹³ मुद्दउ ।
स्वामी¹⁴ पहहि उयो¹⁵ दिन¹⁶ प्रीयलिड¹⁷ समझाव¹⁸ ॥५०॥
१. आ० ६ आ० ६ तेड़े । २. आ० ६ धरू, आ० ६ गिणवो ।
यह छंद अ० २ (में नहीं है), आ० ६ खंड २ में ११, आ० ६ में
५३ है। आ० १२ (में नहीं है)।
३. अ० २ पाढ्या वीरा, आ० १२ पंडीया हूं ।
४. आ० ६ गुणाकी, आ० १२ गुणकरी ।
५. अ० २ दास ।
६. आ० ६ जोइसी, अ० २ दिनदस, आ० १२ जोइसी ।
७. अ० २ महूरत, आ० ६ चोस ।
८. आ० ६ माढा, आ० १२ मउढौ । ९. आ० १२ परखसि ।
१०. अ० २ एक, आ० १२ मास प्यारे ।
११. आ० ६ लगि विलम्ब्यो, आ० १२ बिलम्बाविज्नो ।
१२+१३ आ० ६ लाएकउ, आ० ६ हाथा तणो ।
१४+१५+१६. अ० २ दूजइ फेरह, आ० ६ फेरी, आ० ६ स्वामी
पहिषियो दिन ।
१७. अ० २ (में नहीं है) आ० ६ प्रीय लेइ, आ० १२ पियल्नु ।
१८. आ० ६ समझायि, आ० १२ मनाय ।
यह छंद अ० २ खंड २ में २४, आ० ६ खंड २ में २३, आ० ६
में ५४, आ० १२ में ४७ है। लेकिन आ० ६ में निम्न पंक्तियां और हैं-
१. राउलूयरि पोलि एक चित्त ।
२. बिप्र हंकारीयो वेगि तुरंत ॥
३. आया प्रोहित राव का ।
आ० १२ में ४थी पंक्ति है:- तौनै सोन सीगी अरु कपिलीय गाय ।
- ३६ -
९दीया तोहि१ बोलावड्२ राय३ ।
पतडड लेहि४ राज माहिं५ आइ६ ॥
सुदन७ देई८ म्हाका९ जोइसी ।
काढ़ि पतडड१० अरु११ बोलिनह१२ साच१३ ॥
मास ग्यार राजा दिन नहीं ।
तिथि तेरसि अरु१३ मंगलबार१४ ॥
इग्यारउ चन्द्रमइ देवन्ह१५ ।
तीजउ१६ चन्द्र१७ थारा घोडला१८ जोग१९ ॥
मीठा बागइ नही ।
पूषि नखत्र अरु२० कातिग मास ॥
१. आ० ६ तोनइ ।
२ आ० ६ चोलावड्छे, आ० १२ चोलावैए ।
३ आ० १२ राउ ।
४. आ०६ पतडउ लेइ करि, आ० १२ पतउड लेई ।
५+६ अ० २ वेगो आइ, आ० ६ रावलि चालि, आ० ६ राहु ले
आइ, आ० १२ तैवलगुनै आवि ।
७. आ० २ सूदन, आ० ६ सोदिन । आ० ६ सुदिन, आ० १२ सुदिन ।
८+९ अ० २ आ० ६ कहे रूडा, आ० ६ देइ म्हाय ।
१०. आ० १२ पतदो ।
११ आ० १२ तु ।
१२. आ० १२ बोलिनै ।
१३+१४ अ० २ वार सामवार, आ० ६ नै सुभ सोमवार, आ० १२
नै मगलबार ।
१५ अ० २ आ० ६ देव है, आ० १२ इगारमौ चंद्रमा देव नै ।
१६ अ० २ आ० ६ तीसरो, आ० १२ तीजो ।
१७. अ० २ चंद्र छुइ, आ० १२ चंद्रमा ।
१८+१९. अ० २ पाडिला जोग, आ० १२ घोडिला आगि ।
२०. आ० ६ धूरि ।
~ ४० ~
तिण^१ दिन^२ राजा^३ थे गम परठ ।
तउ अगलउ^४ राउ^५ पूरइ थारी आस^६ ॥ ५१ ॥
झूठउ^७ रे बमण^८ कहिउं^९ रे विचार ।
किम रे दिन नहीं माय विचारि^१० ॥
झाझचि कागउरे जोइसी ।
म्हे तउ मामा^११ छाडिया गढ़ अजमेर ॥
फाका^१२ घरंउशा^१३ ना रहा ।
डहग घालिया निडचइ आव^१४ ॥ ५२ ॥
१+२+३. अ० २, आ० ६ जीए दिन सामी ।
४. अ० २ ज्युघणी आगइ, आ० ६ आगइ, आ० १२ आगिला ।
५. आ० ६ तुमारी ।
६. अ० २ पूरइ हो आस, आ० ६ पूरै जिम आस आ० ६ तुझ
पूरइ आस, आ० १२ तुम्ह पूरयै आस ।
यह छन्द अ० २ खण्ड २ में २६, आ० ६ खण्ड २ में २४, आ०
६ में ५५ तथा आ० १२ में ४८ है। इस छन्द की चौथी पंक्ति
अ० २ में है—
“बाचइ पतढउ बोलइ छुइ सांच ।”
तथा आ० ६ में है — “बाच्यो पक्तढ बोलियो साच ।”
इसी प्रकार तीसरी पंक्ति अ० २ में है— “मास एक लगि राखा
दिन नहीं ।” आ० १२ में यह नयां पंक्ति है— “योगिनी का समझ
नहीं ।” आ० १२ में १० वीं पंक्ति पुष्य नक्षत्र अ कातिक मास ।
७. आ० ६ झूठारे । ८. आ० १२ बाभण ।
९. आ० १२ कह्यो । १०. आ० ६ च्यारि ।
११. आ० ६ भाई । १२. आ० १२ थांके ।
१३. आ० १२ घरण्ये । १४. आ० १२ आसवेर ।
यह छंद आ० ६ में ५६, आ० १२ में ४६ है । आ० १२ में दूसरी
पंक्ति है —किम दिन नाहीय मात विचारि। तथा चौथी पंक्ति है—
म्हेतो छाडिया जोइसी गड़ अजमेर ।
- ४१ -
राजा अरु१ गोरड्डी पढ़ीय छह कांगि२ ।
आणिकि र्चाक दंन्दीं३ पलिहाखि ॥
राजा गब्यै४ बोलीअउ५ ।
स्रो६ वचन गोरडी७ म्हाकठ बयउन सुढाइ८ ॥
जीभ दोपट दुहजिण हूयड ।
तिखि वयन बाघिमउ९ उलण जाइ ॥ ५३ ॥
उलग जाय कहइ१० घणी११ कठण१२ ।
जिहा की गाठड़ी गरथ न कृष्दढइ१३ लूण ॥
करि अकुलीणीय१४ कहि१५ करइ ।
कह रिख का चंपीया१६ घर न सुढाइ१७ ॥
१. आ० १२ नै ।
२. आ० १२ छै काण ।
३ आ० १२ दीन्हा ।
४. आ० १२ गरवीय ।
५. आ० १२ बोलीयो ।
६ आ० १२ इसा ।
७. आ० १२ गोरी नै ।
८. आ० १२ किमन सहाइ ।
६ आ० १२ बाधीयो ।
यह छन्द आ० ६ में ५७ है । आ० १२ में ५० है ।
आ० १२ में पानवीं पंक्ति है—"जीभ दोपो दुहुजण हूँड ।"
१०+११. आ० ६ करियघणी, आ० १, घणीकदे ।
१२. आ० १२ कुडण ।
१३. आ० १२ कुल्ह्यो ।
१४ आ० ६, कह, आ० ६, अकुलेणी, आ० १२, घरी अकुलीणी ।
१५. आ० ६, कहइ ।
१६. आ० १२, चापीया ।
१७. आ० १२ परिमह मुढाइ ।
- ४२ -
पडू जैसी दुह भीतराइ ।
पह्रै¹ गुढढ² लेइ³ नइ डलग⁴ जाइ ॥ ५४ ॥
रहि रहि गोरडी माग म हारि ।
प्रथमइँ⁵ तउ⁶ अनकर घोलीयठ⁷ मारि ॥
गामरि⁸ नेकी तब⁹ नवछणी ।
उहु अनवर¹⁰ सारह¹¹ मनि रहाड जिराइ ॥
दडरि¹² उडीमइ गम कर ।
एक गरो¹³ घणं डलग जाइ¹⁴ ॥ ५५ ॥
सामरि¹⁵ घणीय¹⁶ किम¹⁷ डलग जाइ¹⁸ ।
म्हा की गद्दल्ल¹९ घे²⁰ करहा²¹ पडाइ ॥
१+२+३ आ० ६, साभरयो गड, आ० १२, कई मुढो लेई ।
४. आ० ६, बमुयालगे ।
यह छन्द आ०६ में ५८, आ०६ स्पष्ट २ में १२, आ०१० में ५१ है ।
५+६ आ० ६. प्रथम तइ, आ० १२ प्रथमही ।
७. आ० ६, घोलिड, आ० १२, अनुकर घोलोयो ।
८. आ० ६, नारि साभर ।
६. आ० ६, ते, आ० १२ ततइ ।
१०. आ० १२ अउकर ।
११. आ० १२ मोरे ।
१२. आ० ६ हू रे ।
१३. आ० १२ रसी ।
१४ आ० १०, जाइ ।
यह छंद आ० ६ में ५६ है । आ० १२ में ५२ है । आ० १२ में
५ वीं पंक्ति है—"हूँ रे उडीसे गम करु ।"
१५. अ० २ रहि रहि आ० ६ जारे ।
१६+१७. अ० २ शकनू, आ० ६ घणी तम्हे, आ० १२ घणीय क्यु ।
१८. आ० ६ जाउ ।
१६ आ० ६ गेडि, आ० १२ म्हा कायगल्ल ।
२०+२१. आ० ६ तू कर ही ।
- ४३ -
पोहरि जाइ¹ करि² थापसाइ³ ।
अखिहर्ष⁴ घरथ⁵ गरथ⁶ भंडार ॥
आणू⁷ हीरा पायरी⁸ ।
म्हाहह तउ भोज स्यूं आणंलीभार ॥ ५६ ॥
ना हमि⁹ गरज् भोज की पार ।
ना हमि¹⁰ गरजू घरथ भंडार ॥
ना हमि¹¹ गरज हीरा तणा ।
गोरी अधिक सराहीयउ पूरयउ राइ ॥
हमि वठनि किउ करि गिराया ।
उरण कहुँ¹² मिसी देपण जाइ¹³ ॥ ५७ ॥
१+२. आ० ६ जाऊ हूँ ।
३ आ० ६ माहरे ।
४ आ० ६ आणूजी आ० १२ आखिष्या ।
५+६. अ० २ नइ दरब, आ० ६, आ० ६ गरथ ।
७. आ० १२ आणिसु ।
८. आ० १२ पापरी ।
यह छन्द अ० २ खड २ में १५, आ० ६ खण्ड २ में १४, आ०
६ में ६०, आ० १२ में ५३ है । इस छन्द की छठी पंक्ति आ० ६ और
आ० ६ में है—
६ "म्हा कह तउ भोज स्यु आणलीभार ।"
आ० १२ में ३री पंक्ति है :—"जाइस्यु पीछर आणणै ।"
आ० १२ में छठी पंक्ति है :—"आणिधु भोज सरेसीयभार ।"
९ आ० १२ ना हम्हे ।
१०. आ० १२ ना हम्हे ।
११. आ० १२ ना हम्हे ।
१२. आ० १२ रै । १३. आ० १२ जाइ ।
यह छन्द आ० ६ में ६१, आ० १२ में ५४ है । आ० १२ में चौथी
पंक्ति है—"अधिक सराद्यो गोरी पुरण्यो राउ ।" आ० १२ में पांचवीं
पंक्ति है—"ह्यामो हो सैन क्यु करि गिराया ।"
- ४४ -
दृढ ठठ बोलतां बोलइ¹ थी फुन सुदाइ² ।
तउ धण पाहल दीवड उचाय ॥
सोपम³ उपरि राखीवड⁴ ।
दियट्ट भूगण कियइ न देणउ जाइ ॥
उड़इ⁵ तपि हरि ध्याईयउ⁶ ।
तउ भोय पाज धगह मेलहीय जाइ ॥ ५८ ॥
तह सह उछा गोरी बोलीया बोल ।
तद्द मथि राखीवड प्रीत⁷ तणउ तोल ॥
तह फहउ⁸ तिम कोई नवि कहइ⁹ ।
म्हे राज पाठ सवि घलिया¹⁰ मेलिह¹¹ ॥
धधन धारा भलीगहे नीसरा ।
इन्ती बांधियां मेलिह¹² ण¹³ जाइ¹⁴ ॥
साभरि म्हेल्हिस्या नवखणी ।
म्हे खड¹⁵ सांच करेस्या पूरब्या¹⁶ राह ॥ ५९ ॥
१. आ० ६ हो तो बोलतां बोल, आ० १२ हूंतो बोलता बोली ।
२. आ० ६ तीवइ न दुदाइ, आ० १२ थी बचन सुदाइ ।
३. आ० ६ सोपग, आ० १२ सोपग ।
४. आ० १२ रालीयो । ५ आ० १२ उड़ि । ६. आ० १२ धाईयो ।
यह छंद आ० ६ में ६२ है, आ० १२ में ५५ है ।
आ० १२ में दूसरी पंक्ति है—"जन धण पाथर लीयो उचाइ ।"
आ० १२ में चौथी पंक्ति है—"दियै दारुन किएही चैणी जाइ ।"
आ० १२ म छठी पंक्ति है—"तउ मुझ मेल्हियिय अलग जाइ ।"
७. आ० १२ प्रिया । ८ आ० ६ तह कहा, आ० १२ तह कह्यो ।
९. आ० १२ कहै १० + ११ आ० ६ चालिस्या मेलिह, आ० १२ चालिस्या म्हेल्हि
१२ + १३ + १४ आ० ६ मेल्हिरया बाइ, आ १२ म्हेल्हिस्प्या जाइ ।
१५ आ० १२ म्हेती । १६ आ० १२ पूरब्भ्यो ।
यह छन्द आ० ६ में ६३ है । आ० १२ में ५६ है ।
तिन गुनह बकसइ¹ स्वामी सइ कोड ।
सरथ ने फरडि² सु गुग्गु थीए³ छोड़ ॥
थे म्हा छीनड भरपमां⁴ ।
सहु सउ एक वच कहि बाली देहि ॥
लाजन करि कहइ कामिणी ।
किम उलग चाहइ अपज सनेह ॥ ६० ॥
उलग जाता जिम रहइ⁵ नारि ।
बोलिया⁶ बोलते⁷ चित्तइ⁸ विचार ॥
बोल्यउ हो पालयउ आपणउ ।
उतइ⁹ पांच उगहिस्या हीरा नी जाइ ॥
मुझ बिख किए तू जिनरहइ¹⁰ ।
बेगि¹¹ मिलिस्या मुझ नह याइ¹² ॥ ६१ ॥
१. आ० ६ स्वामी तीनि गुनह बकसइ, आ० १२ जगसै ।
२. आ० ६ करउ, आ० १२ फरहु ।
३ आ० १२ थी ।
४. आ० १२ भारपमा ।
यह छंद आ० ६ में ६४ है । आ० १८ में ५७ है ।
आ० १२ में चौथी पंक्ति है—“एक वचन कहि बालीअ देह ।”
आ० १७ मे पाचवीं पंक्ति है—“लाजनकरि कामणि कहै ।”
५. आ० १२ रहा । ६. आ० १२ बालियो ।
७ आ० १२ बालसो ।
८. आ० १२ चित्त ।
९. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
१० आ० १२ तू जीना रहै ।
११. आ० १७ गोरी बेगा ।
१२. आ० ६ वली मुझसै आइ ।
यह छंद ६ में ६५ है । आ० १२ में ५८ है ।
आ० १२ में तीसरी पंक्ति है—“बोल्यो जी पाल्यो आपणौ” ।
- ४६ -
हउ न पषीजु राजा पावीने शै यात ।
भाभण चालिस्यइ राइ यह साथ ॥
याददी$^१$ हुइ$^२$ परि वापरउ ।
पाडला$^३$ मिस्यड$^४$ डोलिस्या$^५$ याइ ॥
उभी$^६$ पहरइ$^७$ जागिसिउ ।
अण$^८$ परि$^९$ सेत्रिस्यड आप रायड राय$^१०$ ॥ ६२ ॥
गहिली हे सुधि कि पाणी याइ ।
अखी लेइ कोइ ढलग जाइ ॥
भोली$^{११}$ हे$^{१२}$ नारि$^{१३}$ कि$^{१४}$ पाउली ।
तूं दडू$^{१५}$ चांन्दि किम दाखणउ जाइ ॥
रतन छिपाण गोरी हिम$^{१६}$ रहइ$^{१७}$ ।
डइउड$^{१८}$ वाचाकउ$^{१९}$ हीयड पूरग्यउ$^{२०}$ राउ ॥ ६३ ॥
१+२. अ० - दासी हुई ।
३+४ आ० ६ पावतल सिस्यो, आ० १२ पाउतला सिध्यु ।
५. आ० ६ ढोलू, आ० ६ घालस्यो, आ० १२ ढालियाव ।
६. अ० २ पुहर ।
७. अ० २ पुहर प्रति, आ० ६ पोहरइ ।
८+६. अ० - इण हर, आ० १० इणपरि ।
१० अ० २ नाह, आ० १२ उलमु आपणउ राउ ।
यह छंद अ० २ खड २ में ३०, आ० ६ खड २ में २७, आ० -
में ६६, आ० १२ में ५८ है ।
आ० १२ म दूसरी पंक्ति है—"सत्रण चालिस्यै रात्रसै साथि ।"
आ० १२ म तीसरी पंक्ति है— 'ऊलगी पहूरै जागिस्यु ।"
आ० १२ में पांचवीं पंक्ति है—"यदिीय हुइ करि हु रहुँ ।"
११+१२. अ० २ आ० ६ गहिली । १३+१४. अ० २ आ० ६ मूषउ न ।
१५ आ० ६ कहो, आ० १२ कूडै । १६+१७ आ० ६ किम रहै ।
१८+१६ अ० २ आगइ वाचा कौ । आ० १२ पाना किउ ।
२०. आ० १२ पूरठ्या ।
पाइ पडंतं राजा मानिय्यो जोग ।
कहइ हमारह्रै¹ दुरजन लोग² ॥
कामिणी सुं तुमपा रिंसी ।
नयण भीर रहइ³ जल पूरि⁴ ॥
हीयडलइ साम न माइय⁵ ।
काइ भुयंगम पावीय⁶ पीर ॥ ६४ ॥
धरिज्ज⁷ नइ रै⁸ घणा बरसता मेह ।
साठि⁹ दिवस लगइ¹⁰ तुझ ससनेह¹¹ ॥
मिल्लिया बरस बारा पछइ¹² ।
मनह उछाही नइ कइ थए ॥
यह छंद आ० २ रा० २ में ३१, आ० ६ रा० २ में २८, आ० ६ में
६७, आ० १२ में ६० है ।
आ० १२ में पहिली पंक्ति है—गहिलिय यूष किम लागीय पाइ ।
आ० १२ में पाँचवीं पंक्ति नहीं है ।
१. आ० १२ हसावड ।
२. आ० १२ लोक ।
३. आ० ६ रह्यो, आ० १२ रह्यो ।
४. आ० १२ मरपूरि ।
५. आ० १२ मायई ।
६. आ० ६ पावए, आ० १२ पाथउ ।
यह छंद आ० ६ म ६८, आ० १२ में ६१ है ।
७. आ० बरजि, आ० १२ धरजि ।
८. आ० १२ नैहे ।
९. आ० ६ सात आ० १२ सान ।
१०. आ० ६ लगि, आ० १२ दिना लगे ।
११. आ० १२ तुझ स्यु नैह ।
१२. आ० १२ बारह पछै ।
- ४८ -
सांबरि¹ नीर रुधीर भरि ।
पच्छदवामणि खण्ड नेह विश्राम² ॥ ६५ ॥
चासउ उल्लग जाण न देइ³ ।
✓ बह्र मुक्त मारि कहू सरीसीय⁴ लेइ⁵ ॥
अचल प्रह साधण⁶ कटइ⁷ ।
हुइ दुप सालह हो सामीय साह ॥
जोधन मुरडीय मारिस्या⁸ ।
दोन रिसउ⁹ जइ¹⁰ साधण¹¹ वांस¹² ॥ ६६ ॥
१ आ० ६ साभर । २. आ० १२ विश्राम ।
यह छन्द आ० ६ में ६८ तथा आ० १२ में ६० है।
इस छन्द की तीसरी पंक्ति आ० ६ में है—"नाल्ह रसायण इम भणै"
तथा चौथी पंक्ति है—"मनहि उडि काटि तो फास"
आ० १२ में चौथी पंक्ति है—"मनहि उफाटियो ना रहुमास"
तथा पाँचवी पंक्ति है—"साभरि नीर न वीमरा"
३. अ० २ आ० ६ देहि ।
४. अ० २ साथ सु, आ० ६ मुक्त सरमी ।
५. अ० २ लेहि ।
६. आ० ६ अ० २ तै धन ।
७ अ० २, आ० ६ रही. आ० १२ कई ।
८. आ० ६ मारिज्यु, आ० १२ माग्म्यै ।
९. आ० ६ फमा को ।
१०+११ आ० गोरदी को, आ० १२ राजा ।
१२. आ० ६ नाह ।
यह छंद अ० २ खड २ में ३२, आ० ६ खड २ में २६, आ० ६
में ७० है । इस छंद की ४, ५, ६ठी पंक्तिया अ० २ में इस प्रकार हैं—
४ इक हवेली आरन पूर ।
५. सुनी सेज थीदेस पिउ ।
६. हुहुइ दुप नाल्ह कह दूगो कूण ।
आ० १२ में पहिली पंक्ति है—चालस्या उलंगवण जाण न देइ ।
आ० १२ में चौथी पंक्ति है—रोइ दुप सालै सामुही वाग्झ ।
- ४६ -
छोड़ि नह$^१$ गोरी$^२$ गउ दे$^३$ मुक जाण ।
बरस$^४$ दिन रहंउ धारी$^५$ दै$^६$ थाण ॥
कठन पयउद्दर$^७$ दिय$^८$ कीया$^९$ ।
सच हुसि करि गोरटी$^{१०}$ कहइ$^{११}$ विचार$^{१२}$ ॥
ए$^{१३}$ दिय$^{१४}$ कीया$^{१५}$ थाणरा ।
स्वामीय$^{१६}$ जा$^{१७}$ दिया$^{१८}$ हुआ$^{१९}$ सुर नर सार ॥ ६७ ॥
कातिग स्वामी तू चारण देहि ।
तुदन न चालिनइ बरिसइ हो$^{२०}$ मेहु ॥
छाछच करि कामणि कहइ$^{२१}$ ।
१. अ० २, आ० ६ अचल, आ० १२ छाडि नै ।
२. अ० २, आ० ६ पणि, आ० १२ गोरीटी ।
३. आ० ६ देहि, आ० १२ (में नहीं है) ।
४. अ० १ दोय ।
५+६ - अ० देवकी, अ० १२ थारटी ।
७. आ० १२ पयाणह ।
८+६ - आ० ६ देव कीपा, आ० १२ दिवकरु ।
१०. अ० २ गोरी, आ० १२ गोरीय ।
११ अ० २ पूछइहइ, आ० ६ पूछइ, आ० १२ करै ।
१२. अ० २ आ० ६ नाह ।
१३+१४ - आ० ६ एक दिव, आ० १२ ए दिन ।
१५ आ० ६ सयण, अ० २ छुइ परिउ, आ० १२ यका ।
१६+१७+१८ - अ० २ इण दियणी, आ० ६ इह दिवसा ।
१६ अ० २ हुया ।
यह छंद अ० २ खड २ में ३३, आ० ६ खड २ में ३०, आ०
६ में ७१ है। लेकिन आ० ६ में दूसरी पंक्ति छूट गई है।
आ० १२ में अंतिम पंक्ति है-"ए दिन न्य हुयै सुर नर सार ।"
२०. आ० १२ वरिस्यै ।
२१. आ० १२ कहै ।
४
~ ५० ~
पगि पषी¹ दुइ नव पर साटि² ॥
गुणि माहि करइ दश³ आंगुछा ।
हाहा जोवनद माहि म छोइ ॥ ६८ ॥
गढिजी हे मुधि⁴ किं⁵ परीय⁶ गुयारि⁷ ।
हीयदल्ल गयण⁸ नही द्वै⁹ नारि¹⁰ ॥
तीरथराज प्रयाग जा¹¹ ।
माहइ¹² तिरौ¹³ टवीसा सखी¹⁴ अगोस॥¹⁵
रहस्या पहर न पल्ल घड़ी ।
तठ सपी¹⁶ चालिस्यो विस्वा बीस¹⁷ ॥ ६९ ॥
१. आ० १२ पगेपहि ।
२ आ० १२ बीनवी हुय कर जोडि ।
३. आ० १२ करिदस ।
यह छंद आ० ६ में ७२ । आ० २ में ६५ है । आ० १२ ।
अंतिम पंक्ति है—"हाहा योवन भर स्वामी हमहि न छोडि ।"
४. आ० ६ मूंध, आ० १२ मूध ।
५ आ० ६ ( म नहीं है ) ।
६ आ० ६ परी ।
७ आ० ६ गमार, आ० १२ गमारि ।
८. आ० ६ थारह, आ० १२ हीयदले नीयण ।
९+१०. आ० ६ नार, आ० १२ धरिदै नारि ।
११ आ० १२ स्यो ।
१२+१३. आ० ६ मोहै तिउरा, आ० १२ मोहि तुभीसा ।
१४ आ० १२ कीपरीय ।
१५. आ० १२ गोरडी ।
१६ आ० १२ विसया हो बीस ।
यह छंद आ० ६ में ७३ है तथा आ० १२ में ६६ है—
इस छंद की पाचवीं पंक्ति आ०१२ में है—"रहिस्यां पल न एका घड़ी ।'
- ५१ -
दिय¹ ढूंढी² स्वामी³ थाहरी⁴ धाम ।
जोगणि होइ सेवू⁵ बनवास ॥
कह तप तपूँ⁶ वाणारसी ।
कह सरोर झंपउं⁷ देखि⁸ केदारि⁹ ॥
कह हिमाझल माहि गिजउ ।
स्वामी¹⁰ घणा¹¹ मरिष्यी¹² गंग नइ¹³ पारि ॥ ७० ॥
जद¹⁴ घण मरिसी गंग माहि¹५ जाइ ।
उजग जात¹⁶ न¹⁷ रहाइ¹⁸ ॥
१. अ० २, आ० ६ ( में नहीं है ), आ० १२ ( में नहीं है )।
२. अ० २, आ० ६ मेटिह, आ० १२ छाणी हो ।
३. अ० २ में धणी, आ० ६ मेरे धणा ।
४. आ० १२ थारही ।
५. आ० ६ सेवां, आ० १२ सेषु ।
६. अ० २ तप्युहु, आ० ६ तपसी, आ० १२ तपीसी ।
७ आ० १२ झराइ ।
८+६. आ० ६, देइ केदारि, आ० १२ देउ केदार ।
१०+११. अ० २, कह जाइ, आ ६ कै हूँ, आ० ६ स्वामीकै आ०
१२ स्वामी कै ।
१२. आ० ६ मरिष्यै, अ० २, आ० ६ सेवसूं, आ० १२ मरिष्यै ।
१३. आ० ६, कह, आ० १२ कै ।
यह छंद अ० २ खंड २ में ३५, आ० ६ खंड २ में ३२, आ०
६ में ७४ तथा आ० १२ में ६७ है ।
इस छंद की पाचवीं पंक्ति आ० १२ में है—
"कहरे हिमचलैमाहि गलु ।”
१४ आ० १२ ( में नहीं है ) ।
१५. आ० १२ मरिसी ।
१६ + १७ — आ० ६, जाताशी, आ० १२ आता तो हमन ।
१८, आ० ६ में 'तोन' और है ।
- ५२ -
ऐस वचन¹ किम बोलिजइ² ।
मरस्या³ जे अकुलीणी नारि⁴ ॥
तुं राव कुलवंती किम मरइ ।
एतउ झोर मिसि छोडा दे नारि ॥ ७१ ॥
दूज तीजह⁵ राता गमण न होइ ।
चउथि⁶ गयपति पूजइ⁷ सबु कोइ ॥
पांचमि छठि सुन्द⁸ दिन नहीं ।
सातिमि सुहुद्दिसि⁹ कपइ काल¹⁰ ॥
तिखि दिन गाम न चालिजइ ।
आठमि कहइ दिन बड़इ दिसासूल ॥
तिथ दिन उछव गम नहीं ।
१. आ० ६ इसावचन ।
२. आ० १२ बोलिजै ।
३. आ० ६ मरस्यइ, आ० १२ मरिस्थे ।
४ आ० १२ जिका अकुलीणीय नारि ।
यह छंद आ० ६ में ७५ है और आ० १२ में ६८ है ।
यह छंद की ५ वीं पंक्ति आ० १२ में है— तू कुलवतीण ।।।
इस छंद की ६ ठी पंक्ति आ० १२ में है—
एने तू क्रूर मिसि छोडी दे नारि ॥
५. आ० १२ बीज तीजा ।
६. आ० १२ चोथि ।
७. आ० १२ पूजै ।
८. आ० १२ राजा ।
९. आ० १२ चिहुँ दिसि ।
१०. आ० १२ टपइ धा ।
- ५३ -
एकादशी जोगनी¹ सामुही² जोगु³ ॥
द्वादशी कहइ दिन पाखो⁴ ।
तेरसि सेजोया⁵ तीन्होवार ॥
चउदिसि⁶ तुरौष न⁷ पखाणिजद्द⁸ ।
पूनिम कहइ⁹ दिन पूरउ¹⁰ चंद ॥
रहिन सक्कइ¹¹ संभर¹² पखी ।
पडिवा कहइ¹³ दिन गुडह¹⁴ गयंद ॥ ७२ ॥
तिथ महुरत सो गिणहइ¹५ नारि ।
व्याहण चाजितहइ¹⁶ कोई¹⁷ कुआरि¹⁸ ॥
डलग जात ह्वीं¹९ दिन विसा²⁰ ।
पचन का बाधा हो निसरि जाइ ॥
भरखि भद्रा ते नवि गिणहइ²¹ ।
हठी है गोरी म्नानहइ²² पुच्छस न देइ²³ ॥ ७३ ॥
१ आ० १२ योगिणी । २. आ० १२ सामुदउ ।
३. आ० १२ जोग । ४. आ० १२ पारखउ ।
५. आ० १२ तेडजोया । ६. आ० १२ चौदिसि ।
७. आ० १२ ( में नहीं है ) । ८. आ० १२ पखाणिजै ।
६. आ० १२ कै । १०. आ० १२ पूजै ।
११. आ० १२ सकै । १२. आ० १२ साभरि ।
१३. आ० १२ कै । १४. आ० १२ कि गुडहु ।
यह छंद आ० ६ में ७६ तथा, आ० १२ में ६६ है ।
इस छंद की ५, ६, तथा ७ पंक्तिया आ० १२ में नहीं है ।
१५ आ० ६ गिणै, आ० १२ गिणै ।
१६. आ० १२ चालैं ।
१७. आ० ६ काइ, आ० १२ ( में नही है ) ।
१८. आ० १२ रायाकुमार । १६. आ० १२ जाता ।
२० आ० १२ किस्सउ । २१. आ० १२ गिण्यै ।
२२. आ० १२ म्हाने । २३. आ० मलाइ ।
यह छंद आ० ६ में ७७ तथा आ० १२ में ७० है ।
- ५४ -
थालड उझाणक सुंडोय थाथि।
घरथ दरथ धारा¹ जीव की हाथि² ॥
ता मुरह³ राणा⁴ हम⁵ सुरड⁶ ।
तड⁷ गुणा⁸ राउउ⁹ ही घर जाह¹⁰ ॥
घरथ दरथ गाडवड¹¹ रहद्द ।
जेह¹² म¹³ सिर जीयो¹⁴ सोईय¹⁵ पाय ॥ ७४ ॥
वद्दुवा चालन वालि¹⁶ दें¹⁷ नारि ।
म्ह¹⁸ राउ¹⁹ मेल्दी²⁰ चियह वांसारि²¹ ॥
१. अ० २, आ० ६ लापा, आ० १२ थारि ।
२. आ० १२ में फालो ही हाथि ।
३. आ० ६ विरा, अ० २ सुरो ।
४. अ० २, आ० ६ पणा ।
५+६ अ० २ भी वीरो, आ० ६ मा बीरा, आ० ६ हम बुरो ।
७+८ अ० २ तोदि बुरो, आ० ६ तोहि बीरो, आ० १२ तो मुध्रा ।
६. अ० २ थारो, आ० ६ थारि, आ० १२ राउतय ।
१०. आ० ६ जाय, आ० १२ घरही जाइ ।
११ आ० ६ गाढो, आ० १२ गाढपा ।
१२+१३+१४. अ० २ जिण मिरणय होई, आ० ६ जिणहू सरजीया
आ० १२ जेहने सिर०पायुये ।
१५. आ० ६ हुई सोई, आ० १२ सोइपाइ ।
यह छंद अ० २ खड में ४१, आ० ६ खड २ में ३८, आ० - में
५८, आ० १२ म ७१ है ।
आ० १२ में इस छद की तीसरा पाक्त है—
'दउबुर स्वामी अण्डेडुरा ।'
१६+१७. आ० ६ बोलिस ।
१८ अ० २ तु, आ० ६ तै, आ० १२ म्हा ।
१६ अ० २ मो आ० ६ मुझ ।
२० अ० मेल्हसी, आ० १२ म्हेलीय ।
२१ आ० ऊतारि, आ० १२ उत्तारि ।
- ५५ -
जीभ का दाधा नवि¹ पाल्लै² ।
दवका दाधा हो उपल्ल³ होइ⁴ ॥
नाहइ भणइ⁵ सुणिज्यौ सह⁶ कोइ ॥ ७५ ॥
छुंडी दो⁷ स्वामी⁸ म्है थारी हो आस९ ।
मेइला हो१० थारउ११ किसउ वेसास ॥
बांदी१२ घण१३ करि१४ नव१५ गिणी१६ ।
म्हाकी१७ सगा सुणीजा माहे१८ लोपीय१९ साम२० ॥
१+२. अ० २, आ० ६ नपाल्लई, आ० १२ पाल्हैयै ।
३. अ० २, कुपली, आ० १२ कुपल ।
४. अ० २ मेल्हि ।
५. अ० २, आ० ६ कहइ, आ० १२ भण ।
६. आ० १२ सहू ।
यह छंद अ० २ खंड २ में १८, आ० ६ खंड २ में १७,
आ० ६ में ७६ तथा आ० १२ में ७२ है ।
७+८. अ० २ मेल्ही दो मह पणी, आ० ६ मेल्हो छै मेरे धणी,
आ० १२ छाडी दो स्वामी ।
९. आ० १२ थारही आस ।
१०+११. अ० २ आ० ६ मेला राज्ञ थारउ, आ० ६ मैज्ञानो हो
थारो, आ० १२ महला थारउ ।
१२+१३+१४. अ० २ तोहूं दासो, आ० ६ हूँ थारी, आ० २६दी
करिषण ।
१५+१६. अ० २, आ० ६ करि गीणी, आ० १२ नव गिणी ।
१७+१८. अ० २ आ० ६ सगा सखीना मां, आ० ६ म्हाका सगा
सुणीजा की, आ० १२ सगा सणीजा ।
१६+२०. अ० गमीमा, आ० ६ नीमयी माम, आ० ६ लोपी है
साम, आ० १२ लोपीय सामइ ।
- ५६ -
जीव [______] भटी^२ सुपावटइ^३ ।
बालूही पण^३ तुम्हारडा^४ ठाम^५ ॥ ७६ ॥
तन्द बाईवह सासन मापीय बाण ।
आपल ग्रहि^६ बहुतारयउ^७ याणि ॥
कया^८ छइ^९ जीम वो^१० चाउरो ।
स्वामी^११ कह^१२ घण^१३ थारद हीयह^१४ न समाइ ॥
कह या पीहरि छाल्छी ।
हुय^१५ वउ^१६ दुपह देई^१७ उलण^१८ जाइ ॥ ७७ ॥
१. आ० ६ जीवत हो ।
२. आ० मुई भली, आ० १२ मन्ना आचरे ।
३. अ० २ बालू लोभी हूँ, आ० ६ भसू दो भोली राजा, आ० ६
बालो हो धण, आ० १२ बालु हो स्वामी ।
४+५. अ० २ थार टाम, आ० ६ तुम्हारा दास, आ० ६ 'तुम्हारडो
राज, आ० १२ थारडा टाम ।
यह छंद अ० २ खंड २ में २७, आ० ६ खंड २ में १६, आ० ६ में
७३ तथा आ० १२ में ७३ है ।
६ आ० ६, ग्रहीत ।
७. अ० २, तिय बहुसाटी लइ, आ० ६, वैसाटीयो ।
८+९. अ० २ कै या, आ० ६ कै ए, आ० ६, काया छुइ, आ०
१२ कहया ।
१०. अ० २ बोलको, आ० ६ बोली ।
११+१२+१३ अ० २ माषन बीश, आ० ६ सामबण बीरा, आ० ६
स्वामी कै घण, आ० १२ कर घण ।
१४ आ० ६ हुदै, आ० १२ थारै हीयै ।
१५+१६ अ० २ कीणे, आ० ६ अवकि, आ० १२ दियै हुप ।
१७. आ० १२ देई किम ।
१८ आ० ६ उलगे ।
यह छंद अ० २ खंड २ में ३७, आ० ६ खंड २ में ३४,
आ० ६ में ८१ तथा आ० १२ में ७४ है ।
- ५७ -
१सठइ सुखि हे भावज१ बोलइछइ२ राड३ ।
४करि जोडा अरु५ कहइ६ सुभाड ॥
चीसल दै करह७ बीनती ।
थे परहरै कोप मो देह८ आसीस ॥
दुप दारुण म्हारइ९ को१० नही ।
कलश आणि११ की परीय जगोस ॥ ७८ ॥
१२उभी हो१२ भावज देह छइ१३ सीप ।
१४रतन कचोलइ किम१४ पट१५ भीप ॥
─────────────────────────────────────────────
इस छंद की ५ वीं पक्ति अ० २ मे इस प्रकार है—
‘हसि गलि लाई भोजि करख।’
एव आ० ६ मे है :—“हसि गलि लाई भांभी काखि।”
आ० १२ मे इस छंद की पहली पंक्ति है—
“तठै आई छै भावज मानिय काखि।”
तथा आ० १२ में इसकी दूसरी पक्ति है—“आंचलि थाकै सारीय आणि।”
१ आ० ६ (में नहीं है) आ० १२ में “तठइ” नहीं है।
२ आ० ६ बोलीयउ आ० १२ बोलैछै।
३. आ० १२ राइ।
४. आ० १२ कर जोडी अरु, आ० ६ नइ।
५+६. आ० ६ लागू पाइ, आ० १२, कहु समाइ।
७. आ० १२ करे। ८. आ० ६ मोदि यो।
९ आ० १२ म्हानै। १० आ० १२ कौ।
११ आ० १२ आण ॥
यह छंद आ० ६ में ८२, आ० १२ में ७५ है।
आ० १२ में इस छंद की ४ थी पक्ति है—
तुम्ह परिहरी कोप मुझ देहु आसीस।
१२. अ० २ ऊमीय, आ० ६ ऊभी छै, आ० १२ ऊभीय।
१३. आ० १२ दीप छै।
१४+१५ अ० २ राय साप जे, आ० ६ सपणे, आ० १२ रतन कचेोले
बी पठे।