बीसलदेव रासो (नरपति नाल्ह - अजमेर के चौहान विग्रहराज चतुर्थ का ऐतिहासिक काव्य)
Bisaldev Raso of Narapati Nalha on Ajmer Chauhans
by नरपति नाल्ह
About this granth
Bisaldev Raso (बीसलदेव रासो) is a poem by Narapati Nalha and one of the much-discussed early works of Hindi and old Rajasthani literature. Its hero is the Chauhan king Bisaldev of Sambhar and Ajmer, usually identified with a Vigraharaja; both its date and its linguistic affiliation have been debated by scholars.
It is a poem of separation more than of war. Bisaldev marries Rajmati, daughter of King Bhoja of Malwa; stung by a remark of hers, he leaves for Orissa, and for twelve years Rajmati sends him messages in her longing until he returns and they are reunited. Her laments, arranged through the months of the year, are its most remembered passages.
This scan is of the critical edition by Dr. Tarak Nath Agrawal. His foreword explains that although Satyajivan Varma's edition already existed, Suniti Kumar Chatterji and Sukumar Sen asked him to prepare a new text from all available manuscripts and printed editions. A note of appreciation by Sukumar Sen, dated 7 May 1962, opens the book. It has 315 pages.
- १४ -
पाइ¹ प॑रण गिरि² तिलक³ दीवाइ⁴ ।
प्रथम पयाण्ड⁵ पीघउ⁶ से टेलाइ⁷ ॥
गोयन मांडिय⁸ झालझह्टे⁹ ।
जुतीय हुत्री ने सवि मिली¹⁰ आइ ॥
गूमर गडर्डमे दाहिमा¹¹ ।
कछवाहा डाहा चंदेला¹² ॥
भाटी हो जेसलमेर का ।
दलबल देपि दृगड चहुथ्राण ॥
नइ करीमर यस¹³ भलइ ।
मर¹⁴ सामरि राजा रिया¹⁵ मेथाण ॥१७॥
१. आ० १२, पाय ।
२. आ० १२, सिर ।
३. आ० १२, तिलका ।
४. आ० १२ पाउ ।
५. आ० १२ पदार्या ।
६. आ० ६ पवासाय ( काधो बाद में चढ़ाया गया जान पड़ता है )
आ० १२ कीयो ।
७. आ० १२ ठेण्ड ।
८. आ० ६ मोड अति, आ० १२ मोदति ।
९. आ० १२ झलझले ।
१०. आ० ६ मिलीपछइ ।
११. आ० ६, तिहा दाहिमा, आ० १२, गूजरगोडाते दाहिमा ।
१२. आ० ६, उलोय चंदेल, आ० १२ घलोय चंदेल ।
१३. आ० १२, इम ।
१४. आ० १२, सरिस ।
१५. आ० १२, की ।
यह छंद आ० ६ में १६, आ० १२ में १८ है ।
आ० १२ में ४ थी पक्ति है—"कुलोय छुत्तोसीई मीलीया छै आइ।"
- १५ -
भर¹ सांभरि थी आवीयउ² राय³ ।
चंपावती पउत्तलउ⁴ जाइ ॥
हह⁵ गय अंत न पाइजइ⁶ ।
पायदलह⁷ हस्तीय सहस⁸ मयंक९ ॥ X
साठि सहस राजा मिल्या ।
पालो गिणण¹⁰ न साभह¹¹ अंत ॥१८॥
देव¹² घयेरह दीयउ¹³ मेवदाण ।
ऊचरइ¹⁴ थंभण वेद पुराण ॥
मंगल गायइ¹⁵ कामणी¹⁶ ।
पंच सग्द करइ¹⁷ थुरझुणकार¹⁸ ॥
१. आ० १२ सरस ।
२. आ० १२ आवीयो ।
३. आ० १२ राइ ।
४. आ० ६ पहुतो, आ० १२ पहुतलि ।
५. आ० १२ हय ।
६. आ० १२ लभिजइ ।
७. आ० १२ मयगल ।
८. आ० १२ एकसउ ।
९. आ० १० मयमत्त ।
१०. आ० १२ पालाशिणण ।
११. आ० १२ लाभै ।
यह छंद आ० ६ में २०, आ० १२ में १६ है ।
१२. अ० २ जाइ ।
१३. आ० १२ वघेरडै दीयो ।
१४. आ० १२ वाचउ, आ० ६ जिहा पढै ।
१५. आ० १२ गायै ।
१६. आ० १० कामिनी ।
१७. अ० २, आ० ६ तणा, आ० १२ करै ।
१८. आ० ६, अ० २, आ० ६, झुणकार, आ० १२ झण्यकार ।
- १६ -
नेपाटंबर गिरि$^१$ पप्र$^२$ धरद्द$^३$।
गुवण$^४$ पगउ धारठ$^५$ गृह$^६$ संभार ॥१९॥
पादफ$^७$ धनुपधर कीयउ$^८$ थागै$^९$वाण ।
पाताह$^१०$ हो वाजा गहिर मीसाण ॥
भेरीवरगु$^११$ मिहा भरदरह ।
थानद्द$^१२$ यरभू जे भजा तूरि$^१३$ ॥
राजा चाल$^१४$ परिणवा ।
तटइ$^१५$ नेपाटधर पाइट$^१६$ गूरि ॥२०॥
१. आ० ६ ( में नहीं है ) ।
२. आ० ६ ताकीयौ ।
३. आ० ६ छद्द, अ० २ दिवउ, आ० १२ धरे ।
४. अ० २ आज ।
५. अ० २ रुषतराजा, आ० १२ वसतु धारे ।
६. आ० ६ इहू, अ० २ जनम, आ० १२ हुई ।
यह छंद आ० ६ में ७९, अ० २, आ० ६ में ३०, आ० १२ में
३० है । किन्तु अ० २ और आ० ६ में छठी पंक्ति इस प्रकार है:—
आज सपलगा जनम रुमार ।
और आ० ६ में पहली पंक्ति नहीं है ।
७. आ० १२ पाइफ ।
८. आ० ६ कीया, आ० १२ ( में नहीं है ) ।
९. आ० ६ बाजइ, आ० १२ वाजा ।
१० आ० १२ दाने ।
११. आ० ६ नजारता ।
१२. आ० १२ वाजैयै ।
१३. आ० १२ तूर ।
१४. आ० ६ चालिउ, आ० १२ चालियो ।
१५. आ० १२ तठै ।
१६. आ० ६ लुकिएहउ, आ० १२ छाईयो ।
यह छंद आ० ६ में २२ है, आ० १२ में २१ है ।
आ० १२ में ३ री पंक्ति है—भेरीवर तूरंदिं भरदरद्द ।
- १७ -
पाय करूण सिरि¹ बंधियउ² मउड³ ।
पंचमी⁴ मंतलि गयोड⁵ दुरग चीत्तोड ॥
राता ही फूंदा पाटका ।
कडी आबी⁶ हीरा की जोडि ॥
चिहु दिसि मोतीय झिगमिगइ ।
कालीय पोलीय छलकलूहइ⁷ ढाल ॥
एक माता हूजो ऊमना ।
तवइँ राजा आइ घरू वासी जुइ⁹ धार ॥२१॥
धारि पयड राजा सामहउ जाइ ।
पाचमी मजलि यारड बस्या¹⁰ ॥
१. आ० ६ शिर ।
२. आ० १२ बंधियो ।
३. आ० १२ मौड ।
४. अ० २ और आ० ६ प्रथम, आ० १२ पाचमी ।
५. अ० २ पयाण्ड, आ० ६ पीयाणो, आ० १२ गयो ।
६. आ० १२ बधी ।
७. आ० १ दलवैद्ये ।
८. आ० १२ तळै ।
९. आ० १२ छै ।
इस छंद की पंक्ति सख्या ४, ५, ६, अ० २ और आ० ६ में इस
प्रकार है—
४. ब्रागण उचरइ वेद पुराण ।
५. मगल गावइ कामनी ।
६. उठी पेइ नवी सुझै भाण ।
तथा ७ वीं और ८ वीं पंक्तियां अ० २ और आ० ६ में नहीं है। यह
छंद आ० ६ में २३ और अ० २ में ३१ है तथा आ० १२ म २२ है ।
१० आ० ६ पयन्ड ।
– १८ –
सावणी उमगिउ¹ वींगव राउ² ।
राता ही भांड वहूँ सागर छह⁴ पांच ॥
गर झाक्षी उछलियउ⁵ ।
पुमल पुछहुँ रजा कंठि लगाइ ॥२३॥
संजहपद⁷ सामग्मीकड धीर ।
माथिर मोचीप⁸ जड़योउ⁹ जंभीर ॥
जाय सावा¹⁰ पापरि¹¹ पहइ¹² ।
पालपो बद्री जयमवा मूर ॥
आगइ हो गद्दर यड्डू मुद्ध ।
पाजा हो पाइप अंत न पार ॥
भवरंग नाचइ¹³ धपटरा ।
१. आ० १२ उत्तरयो ।
२. आ० १२ गइ ।
३. आ० १२ राजाभीम रहु थीमल ।
४. आ० १२ छै ।
५. आ० १२ करिझाक्षी ऊचउलीयों ।
६. आ० १२ पुछै ।
यह छन्द आ० ६ में २४, आ० १२ में २३ है ।
आ० १० में प्रथम और द्वितीय पंक्ति है—
१. धारकउ राजाजी सामुद्देोजाइ ।
२. पच मचल वासडू वररउ ॥
७ आ० १२ साम्हो जोवैछि ।
८. आ० १० मोत्या ।
९. आ० १० जड़ित ।
१०. आ० १२ सवा ।
११. आ० १२ पापर ।
१२. आ० १२ पडै ।
१३ आ० १२ नाचैछै ।
- १६ -
सामहेलउ हुवड¹ राइ परिवार² ॥
मोट दो छगी मालयह ।
तडह तुरीय संपिगा घनर तुलाह ॥
उलीभ चंडीवडवूह³ राइ न बारह यार⁴ ।
स्वामी खोड सामुही याई घर पार⁵ ॥
कुलीय छत्री सदृगल छह⁶ ।
सरव सुहागण सुन्दर नारि ॥
ल्हा उतारइ अपउरा ।
राजा हो क्षात्रीय⁷ माह⁸ दुवारि ॥२३॥
तोरण आनीयउ बीसलराउ ।
थवहर सूहय कउतिग जाइ ॥
मोत्यां का घाया पड़ई⁹ ।
चोबा¹⁰ चन्दन तिलक¹¹ सिंदुरि ॥
───────────────────────────
१. आ० ६ सामुदउ हुई, आ० १२ सामइलउ ।
२ आ० राजा परवार ।
३. आ० १२ चडीपोहै ।
४ आ० १२ राय न लाईयवार ।
५. आ० १२ स्वामी मुसामई आई छै बार ।
६. आ० १२ कुलीय छुतीचे सगलैछै ।
यह छन्द आ० ६ में २५, आ० १२ में ७४ और २५ है किन्तु आ०
६ और आ० १२ में पंक्ति ९-१० नहीं हैं ।
७ आ० १२ घ्याईयो ।
८. आ० १२ बीद ।
९. आ० २ किया, आ० ६ हूया, आ० १२ पड़े ।
१०. आ० ६ करू ।
११. आ० १२ तेल ।
- २० -
धवलौ सवली वरदृ¹ धारनी ।
जालि परि नारंगि² उग्या³ सूरि⁴ ॥२४॥
राजा जी⁵ उवन्या⁶ नयर⁷ मझारि ।
मन माहे⁸ हरषीय⁹ राजकुवारि ॥
जाइ¹⁰ रूपी वरउ¹¹ धारवी ।
कलस¹² संपूरण¹³ पूनिम चन्द ॥
मुरनर¹⁴ मोह्या सुरगश¹⁵ ।
१. श्र० ८ श्र० ६ (में नहीं है) ।
२. श्र० १२ रोहिणी ।
३. श्र० २ श्र० ६ उगियो, श्र० १२ ऊगोयो ।
४. श्र० १२ सूर ।
यह छन्द श्र० ९ में २७, श्र० ८ में ५२, श्र० ६ में ४६
श्र० १२ में २६ है । श्र० २ में दूसरी पंक्ति इस प्रकार है-
पंच सगी मिली कलस बंधावि
श्र० १२ में प्रथम दो पंक्तिया इस प्रकार है:-
१. तोरण आनीयो वीसल राय ।
२. आडदिय सुदृ य कौतिक जाइ ।
५. श्र० २ बीसल, श्र० ६ वीसल ।
६. श्र० २ आव्यौ, श्र० ६ आवीयो ।
७. श्र० ६ नगर, श्र० १२ नगर ।
८+९. श्र० २, श्र० ६ मंत हरषीजन, श्र० ६ मनमाहे हरपीया, श्र०
१२ मन माहि ।
१०. श्र० २ चाल्यो, श्र० ६ चाली ।
११. श्र० १२ फरौ ।
१२. श्र० २ श्र० ६ सकल ।
१३. श्र० २ दिसो जीसो, श्र० ६ दीसे जसो ।
१४. श्र० १२ सुरवर ।
१५. श्र० ६ छुइ देवता, श्र० २ श्र० ६ देवता ।
- २१ -
गोकुल¹ माहि जिस² प्रतिक्ष्य³ गोयंद⁴ ॥२५॥
सात सहेलीय⁵ धइठी छइ⁶ थाइ ।
राजा हो⁷ माय⁸ पूजावूण⁹ जाइ ॥
चन्दण सीप भरी लीय ।
काथ¹⁰ सोपारीय पाश हो¹¹ पान ॥
रंग¹² हथलेवड वाहिजइ¹³ ।
आणि कि¹⁴ वइठा¹५ हो रहिमणि¹⁶ कान्ह ॥२६॥
१. अ० २ गोवल माहि ।
२. अ० २ जिय, आ० १२ भिसउ ।
३ अ० २ सोहइ, आ० ६ वसै, आ० १२ प्रत्यक्ष ।
४. आ० १२ गोविंद ।
यह छन्द आ० ६ में २८, अ० २ में ४८, आ० ६ में ४६ तथा
आ० १२ में २७ है ।
५. अ० २, आ० ६ पच सबी मिलि ।
६ अ० २ ( नहीं है ) आ० १२ छै ।
७. अ० २ आ० ६ राजा है, आ० १२ राजाजी ।
८. आ० १२ माइ ।
९. अ० २ पुजावण, आ० १२ पुजायण ।
१०. आ० १२ हाथि ।
११ अ० २, आ० ६०, आ० ६ पाका, आ० १२ सुपारिय पाका जी ।
१२ अ० २ हृद, आ० ६ हरषै ।
१३. अ० २ जोडियउ, आ० ६ मेलीयौ, आ० वाहीजै ।
१४. आ० ६ जाणिकरि ।
१५. आ० १२ बैठी ।
१६. आ० १२ रूपमणी ।
यह छन्द आ० ६ मे २६, आ० ६ में ५२, अ० २ में ५७, आ०
१२ में २८ है । अ० २ तथा आ० ६ म तीसरी पक्ति इस प्रकार है—
मोतीया का रे आया पटद्द ।
- २२ -
देसि १ मालवह २ हुड ३ उद्दाह ४ ।
राजमती पउ ५ रयउ ६ यंवाह ॥
चम्दरस पाट पह मोहट्ठठ ।
मोना की ७ चउरी ८ मूंणा ९ पी माल ॥
पहिल १० फेरइ दीग ११ दायूजउ १२ ।
मण्डलगढ़ मंड १३ ऊपर १४ मात १५ ॥ २७ ॥
दूजइ १६ फेरइउठ १७ घिरइ १८ राह ।
भानमती राणी सुमर की माइ ॥
१. आ० ६ देस, आ० १२ देस ।
२. आ० २, आ० ६ मालागिर, आ० १२ मालवै ।
३. आ० ६ हूपड, आ० २ हूवड ।
४. आ० ६ उच्छाह ।
५. आ० २ गजकुंवर को, आ० १२ पेरउ ।
६. आ० २ हूउड, आ० १२ रच्योरे ।
७. आ० ६ साना तणी ।
८. आ० १२ चारी ।
९. आ० २, आ० ६ मोती को, आ० ६ मोती री, आ० १२ मोती की ।
१०. आ० ६ पहिले, आ० १२ पहिलै ।
११. आ० २ राय, आ० ६ (में नहीं है), आ० १२ फेरै दीयो ।
१२. आ० २ दे डाइची (दैशाइची) आ० ६ डाइचो, आ० १२ दायोजउ
१३. आ० ६ सिउ, आ० २, आ० ६ साँ ।
१४-१५ आ० २ देइ कुढाल, आ० ६ देस कुठाल ।
यह छन्द आ० ६ में ३०, आ० ६ में ५६, आ० २ में ६०, आ० १२
में २६ है । आ० १२ में अंतिम पंक्ति है—
मंडलियउ मुक परिमाल ।
१६ आ० २ आ० ६ तीजो, आ० १२ दूजै ।
१७+१८. आ० २ आ० ६ जबफेरइ छै, अ १८ १२ फेरे फिरियौछे ।
- २३ -
काईं¹ देद्दहइ² दाइजउ³ ।
उण दीन्हा⁴ अरथ⁵ गरथ⁶ भंडार ॥
दीनउ छइ देस सवालपउ ।
सर⁷ सोभरि⁸ सिउं⁹ नागर चाल ॥
टउंक टोडा¹⁰ तेहविचाल ।
सावढो बूंदी सरिमिरु देस कंडाल¹¹ ॥२८॥
तीजद्द¹² फेरइ¹³ फेरीयउ¹⁴ राय¹⁵ ।
सगल थतेउर बइठउ छइ आइ ॥
कायउ¹⁶ दीजइ छइ दाइजउ¹⁷ ।
१ आ० ६ काउ, अ० २ आ० ६ राजकुवर, आ० १२ कायुं ।
२ अ० २ आ० ६ ( में नहीं है ) आ० १२ दियो छे ।
३ अ० २ दादाइची, आ० ६ नी डाइची, आ० १२ दायजइ ।
४+५ अ० २ आ० ६ दीया साथ न, आ० १२ उणि दीना छे, अरथ ।
६. आ० १२ दरथ ।
७+८ अ० २ दीग संमर, आ० १२ सरस सामरि ।
९. अ० २ दीपा, आ० १२ मुं ।
१०. आ० १२ टोडा छे ।
११ आ० १२ कडडाल ।
यह छन्द आ० ६ में ३१, आ० ६ में ५८, अ० २ में ६२, आ०
१२ में ३० है । अ० २ में इस छन्द की दूसरी कड़ी है-“वाड महादे
राखी लीई छइ बुलाई ।” तथा तीसरी कड़ी है-“राज कुंवर दादाइची ।”
चौथी पंक्ति है, “दीघा संभर नागर चाल ।” छठी पंक्ति है-“माडल गढ़
से ऊपर माल ।” आ० ६ में भी अन्तिम पंक्ति अ० २ की तरह है ।
१२+१३ अ० २ आ० ६ दूजो फेरो, आ० १२ तीजे फेरै ।
१४. आ० १२ फिरियो छे ।
१५. आ० १२ राड ।
१६ आ० ६ काय, आ० १२ फायुं ।
१७. अ० २ दादाइची दाइ जी २ आ० ६ का दायची ( = को दायजौर) ।
आ० १२ दायजौ ।
- २४ -
दीन्हा तातीय तुरीय गुमाइ ॥
दीन्हो१ राज देव मणोवरठ ।
माग समुंद२ सोरठ गुजरात३ ॥२९॥
कंथि४ जनोइव५ पहिरह६ चीर ।
हाथि७ तम्बारह८ धंजल९ नीर ॥
राजा पहदल१० साइतड११ ।
सीसन पालथी साभट्ट सउडि१२ ॥
पुछीय क्षत्री ने पावती ।
पाय पपलितह पुनियड मडइ ॥
१. आ० ६ दीधो, आ १२ दीनउ ।
२. अ० २ समद ।
३. आ० १२ गुजरात ।
यह छंद आ० ६ में ३२ आ० ६ में ५७, अ० २ में ६१, आ०
१२ में ३१ है । इस छंद की ४थी पंक्ति अ० २ में है :—"दीवा साचन
खरथ भंटार ।" तथा आ० ६ में है :—"दीना सामइणी नवसर हार ।"
आ० १२ में दूसरी पंक्ति है :—सगलो अतेवर बेटो छे आद ।
चौथी पंक्ति है :—दीना तेनीय तुरी घउपाइ ॥
४. आ० ६ गलइ, आ० १२ पहिंथि ।
५. आ० ६ जनोई राश, आ० १२ जनेऊ ।
६. आ० १२ रहपहिरणी ।
७. आ० ६ हाये ।
८. आ० ६ तम्ब्राले राजा, आ० १२ प्रथालू ।
९. आ० ६ अचले, आ० १२ अजलि ।
१०. आ० ६ पिद्दलइ, आ० १२ दियो छे ।
११. आ० १२ दायजी ।
१२. आ० १२ सौडि ।
- २५ -
घर जोरी राजा भयाद्द ।
तुम्ह१ बारहा२ गढ३ सिंहगढ४ चीतॊड़ ॥३०॥
राजा कहइ५ बारि घुरारि६ नीसाण ।
मनमाहे हरपीयउ७ बोसल्ल चहुंआंण ॥
परकीयउ८ राजा भोज कहइ९ ।
म्हारइ१० अंचल वधी११ राजकुमारि ॥
सफल दिहाडउ१२ आज कउ१३ ।
गड धरि आयोइ१४ जासि पयारि ॥३१॥
१+२. आ० ६ तुम्ह नइ बारह ।
३. आ० ६ गड़ासु आ० १२ गड़ासु ।
४. आ० १२ दुरग ।
यह छन्द आ० ६ में ३३, आ० ६ में ६४, अ० २ (में नहीं है)
आ० १२ में ३२ है । आ० ६ में चौथी कड़ी है-"चोथो फेरो फेरीयो ।"
आ० १२ में ६ तथा ७ पंक्तियां हैं—
६-पाइ पपालिने पुजीया मौड ।
७-फर जोडी राजा भयौ ।
५. आ० १२ कै ।
६. आ० ६ घुराजी, आ० १२ घुरयारे ।
७. आ० १२ हरषीयो ।
८. आ० १२ परसवी ।
९. आ० १२ कै ।
१०. आ० १२ म्हाकै ।
११. आ० ६ बांधी छै, आ० १२ बाधी छै ।
१२. आ० १२ दिहादो ।
१३. आ० १२ कौ ।
१४. आ० १२ आई ।
यह छन्द आ० ६ में ३४, अ० २ तथा आ० ६ (में नहीं है),
आ० १२ में ३३ है ।
- २६ -
पाटि पह्टीअइ १ राजदुआरि ।
पहिहि पटोली २ सिरि गुनही ३ सार ॥
फानिद ४ मुकुट झिगमिगइ ५ ।
सोवन ६ सावरी ७ तिलक ८ निलाइ ९ ॥
रूप देखी राजा हसइ १० ।
त्रिभुवन मोहिय ११ राजदुआर १२ ॥५२॥
जाणि वासइ १३ पधार १४ हो राइ १५ ।
राजा परीहन जीवइ १६ बोलाई १७ ॥
१. आ० ६ पैठा अछर अ० २ पहटा दुई, आ० १२ पैठो छे ।
२. अ० २ वरन ।
३. अ० २ चादर, आ० ६ नबसर ।
४. आ० ६ फानिदि, अ० २ फान्हे, आ० ६ फाने, आ० १२ फाने ।
५. अ० २ आदोया, आ० ६ ताहीदा ।
६. अ० २ सरण आ० ६ सरन ।
७. अ० २ सानारो, आ० ६ सोभातणो ।
८. अ० २ मुकुट, आ० ६ मुगट ।
९. आ० ६ नेलाड, आ० १२ निलाडि ।
१०. आ० १२ इस्यो ।
११. आ० ६ माहइए, अ० २ माँहर, आ० ६ मोहोराणि, आ०
१२ मोहे ।
१२. आ० ६ राजदुआरि, आ० ६ देप परमार । आ० १२ जानिपुवार !
यह छन्द आ० ६ में ३५, आ० ६ में ५४, अ० २ में ५८ तथा
आ० १२ में ३४ है ।
१३. आ० बासे ।
१४. आ० १२ पधारूया ।
१५. आ० १२ राउ ।
१६+१७. आ० १२ थपकउ ।
- २७ -
ब्याह करावण देइछइ¹ दान ।
अरथ भंडार नहूँ² क्षति घणउ³ मान ॥
दोन्हा छहूँ⁴ तेजो हासला ।
तुम्ह हासीय सरिसउ⁵ कोट इसार ॥३३॥
जूरा रमण बइसारहूँ⁶ छहूँ⁷ राय ।
सात सोपारी फूलिकियउ⁸ पसाउ ॥
सवालाप कड मुरडउ⁹ ।
राजागी जोतउ छहूँ¹⁰ सातेदाइ¹¹ ॥
राजमती बिलपी हुई ।
दसइ मुलकई चौसठ राहू ॥३४॥
१ आ० १२ दीवैछै ।
२. आ० १२ नै ।
३. आ० १२ घण ।
४ आ० १२ दीनछै ।
५. आ० १२ सरिस ।
यह छंद आ० ६ में २६ तथा आ० १२ में ३५ है ।
आ० ६ में २री ओर तीसरी पंक्ति के अनन्तर एक पंक्ति और इस प्रकार है—
“आवो पुरोहित रात्र का !”
६ आ० १२ बैसारयो ।
७ आ १२ छै ।
८. आ १२ पलकियो ।
९ आ० ६ मुदहउ ।
१०. आ० १२ जोता छै ।
११. आ० १२ सातेइदाउ ।
यह छंद आ० ६ में ३७, आ० १२ में ३६ है ।
आ० १२ में तीसरी पंक्ति नहीं है । अंतिम पंक्ति है—
“इसे मुलकै तब बीसलराउ ।”
- २८ -
दुई पहिरावणो दरपीयड¹ राव² ।
दीन्हा तेत्रीय³ भुजइ पवाह⁴ ॥
हीरा नट्ट⁵ माणिक धणा ।
अणपरि⁶ पहिरायोयड⁷ जानसुयारि ॥६५॥
धुरिय पलाणीया ठामो टानि⁸ ।
सासू⁹ जुदारण¹⁰ चालोयड¹¹ राद¹² ॥
वृक्षिप छतीसह गहलछह¹³ ।
माणिक मोती भय्यट नाहेर ॥
सासू¹⁴ आसीसस¹⁵ वन्दिया¹⁶ ।
थे¹⁷ अविचल राज करउ¹⁸ अजमेर¹⁹ ॥६६॥
१. आ० १२ रपीयौ ।
२. आ० १२ राउ ।
३. आ० १२ तेत्री ।
४. आ० १२ फवाय ।
५. आ० १२ अरू ।
६. आ० ६, आ० १२ इणपरि ।
७. आ० १२ पहिरा ।
यह छन्द आ० ६ में ३८, आ० १२ में ३७ है ।
८. आ० १२ ठाइ ।
६+१०. आ० ६ जुहारकरण, आ० १२ सासुजुहारण ।
११+१२. अ० २, आ० ६ चाल्योल्हर राद, आ० १२ चालीयोराद ।
१३. अ० २, आ० ६ साथलह, आ० १२ छतीसेगपल छै ।
१४+१५. अ० २ आ० ६ भाषणमती आसीस, आ० १२ आसीस ।
१६. अ० २, आ० ६ वइ, आ० १२ तवेदीये ।
१७. आ० ६, तुम्हे, आ० १२ धेतउ ।
१८+१६. अ० २, आ० ६ कीज्यो अजमेर, आ० १२ काणै अजमेर ।
यह छन्द आ० ६ में ३६, आ० ६ में ६८, अ० २ में ७१ तथा
आ० १२ में ३८ है ।
- २६ -
परणि धरण धरि चालीय चाय¹ ।
बाजा² वाजीया नीसागरे घाट्ट ॥
दोयइ मानइ³ दुदयडी ।
बाजइ⁴ धरू थरूवलीभेरि⁵ ॥
धारिकि ऊमी धाइइ ।
धारकउ दीप⁶ चालउ⁷ अजमेर ॥३७॥
✗ परिअउरण⁸ धरि⁹ आयउ¹⁰ राय¹¹ ।
सगली हे जाणमांहि हुउ उछाह ॥
१. आ० १२ चालीयौ गउ ।
२ आ० ६ वाजा हो ।
३. आ० १२ वाजाइछै ।
४. आ० १२ बाजै छै ।
५. आ० १२ भलीभेरि ।
६ आ० ६ द्विज, आ० ६ दीरक ।
७. आ० ६ (में यह शब्द बाद मे बढाया गया है) आ० ६ गढ
अजमेर, आ० १२ चल्यौ ।
यह छन्द आ० ६ में ४०, आ० ६ में ६६, अ० २ में ६६, आ०
१२ में ३६ है । लेकिन अ० १ मे इस छन्द का पाठ है—
हुई पहिरावणी हणीयउ राई ।
अनल षधी राजकुमार ॥
चीरी चढीयो भोजकी ।
वाजइ धरगू भूगलभेर ॥
हुवउ पधारउ रावलइ ।
धार कठ द्विज चाल्यो अजमेर ॥
आ० १२ में ५वीं पंक्ति है :-वारि कि ऊमी धीइदइ !
८ आ० ६ परणि अरण्डि, अ० २ परणी, आ० ६ परणी नै, आ०
१२ परणि अरण्डि ।
६. अ० २, आ० ६ (मे नही है) ।
१०. अ०, आयउ, आ० १२ चालीयौ ।
११. अ० २, आ० ६, वीसलराय, राउ ।
- ३० -
राजा यहह जन$^१$ मामखड ।
म्हानद्द$^२$ तूटउ हो$^३$ देयगूरारि ॥
घटरी घटउ$^४$ राजा भीज थी।
पडा पड़ेग मेश्रपा करतारि ॥३८॥
दस्त गुजह नितु$^५$ यानहद्दू भेर ।
देपि गडरि$^६$ ग्झाकउ गद्द अजमेर ॥
थाना हो सागर धीहलो ।
पापा$^७$ तापणु कर थादि थराइ ॥
मोरठि सामरि कड घणी ।
घर चीसल पश्चिम केरउ$^८$ राइ$^९$ ॥३९॥
गरन करि घोलॊयड$^{१०}$ संभरि$^{११}$ वाल$^{१२}$ ।
१. आ० १२, कहै जानी ।
२. आ० ६ भाइ, अ० २, मोद्दि, आ० १२ म्हाने ।
३. अ० २ तूटउ है, आ० १२ तूदो हो ।
४. आ० १२ चढ्यो ।
यह छन्द आ० ६ में ४१, आ० १२ में ४० है । आ० १२ में
दूसरी पंक्ति है—
"सगली ही जानमैहूड उद्दारी ।
५. आ० ६ छुह, आ० १२ इसी गुजै नितु ।
६. आ० ६ गोरी, आ० १२ गोरी ।
७. आ० १२ पाप ।
८. आ० १२ कड ।
९. आ० १२ राउ ।
यह छन्द आ० ६ में ४३ तथा आ० १२ में ४१ है ।
१०. अ० २ ऊभोलइ, आ० ६ ऊभो, आ० १२ धोली ।
११. आ० ६ सीभंरयो }
१२. आ० ६ गाय, } ११+१२ - आ० १२ चीमलयउ ।
- ३१ -
मउ समउ¹ शथर² न कोइ भूपाल ॥
मोधरि³ साभरि उमद्दै⁴ ।
म्हारइ⁵ चिहुँदिगि थाणा⁶ जैसलमेर ॥
राजउउ⁷ घटसण्ड⁸ गढ अजमेर ॥५०॥
गरव⁹ न¹⁰ कीजइ¹¹ घणी¹² सभरि वालि¹³ ।
तुम समाध्रि¹⁴ घणारि भूपाल¹⁵ ॥
एक उड़ीसा कड धणी ।
पचअ मारा¹⁶ मानि ?¹⁷ कानि¹⁸ ॥
१. आ० ६ मोसमउ, आ० १२ मासम ।
२ अ० २ ऊर ।
३ आ० ६ मोधरे, अ० २ म्हाधरि, आ० ६ माहरिगरि ।
४. आ० १२ उमहै ।
५. आ० १० म्हारे ।
६. आ० १२ थाणउ ।
७ आ० ६, राजा जो, आ० १२ राजा कौ ।
८. आ० ६, अ० २, थानिक, आ० १२ राजा बैसणा ।
यह छन्द आ० ६ में ४४, आ० ६ अध्याय २ में १, अ० २ अध्याय
२ में २ तथा आ० १२ में ४२ है। आ० १० में एक पङ्कि
अतिरिक्त है—
"लाप दुरी पायइ पड़े।"
९ अ० २ गरभि ।
१० + ११ + १२. अ० २ बोलो हो, आ० ६ करिहो, आ० १० न कीजै
घणी ।
१३. आ० ६ राव, आ० १२ सामरिवाल ।
१४. आ० १२ समयल्रे ।
१५. आ० ६ भूपाल, आ० १२ भूपाल ।
१६. आ० ६ हमारउत, आ० १२ हुई मशाका ।
१७+१८. अ० २ मानिनु मानि, आ० ६ मान निताव, आ० १२ मानि
मैं मानि ।
- ३२ -
जउ¹ धारह² साभरि उमद्दह³ ।
रिन्दै⁴ उवा घरि⁵ उग्गह⁶ हीरा गी पाणि ॥४१॥
- धत्तह धमत्रीयउ बीसलराउ ।
धणका⁷ वचन⁸ रहा मन माहि ॥
मूँह⁹ विसाराहा१० गोरठी११ ।
हम तुम्ह१२ यार बरस का कयि१३ ॥
यहउ१४ तुम्हारउ१५ जे सुणउ१६ ।
मूँह सठ जाइ देया हीरा की पाण ॥
१ +२ आ० ६ यार घरि, आ० १० जह धारे ।
३ आ० १० उग्र है ।
४ +५. ग्र० २ राजा उक्त घरि, आ० ६ उण घरि, आ० १२ उदाधरि ।
६ आ० १२ उग्रदै
यह छंद आ० ६ में ४५, आ० ६ अध्याय २ में २, ग्र० २ अध्याय
२ में ४ है । आ० १२ में ४३ है ।
७ आ० १२ कणका ।
८ ग्र० २ बोल !
९ ग्र० २ हूँ ।
१० ग्र० २ वीसइयो, आ० १० विसणश ।
११ ग्र० २ ते वढिठा, आ० १२ तुम्हें गोरडी ।
१२ आ० ६ अब तम, ग्र० २ म्हानु, आ० १२ हम तुम ।
१३ ग्र० २, आ० ६ लार, आ० १२ कहि कायी ।
१४ आ० १२ कह्यो ।
१५ आ० १२ तुम्हारो ।
१६ आ० १२ सुण्यो ।
यह छंद आ० ६ में ४६, आ ६ अध्याय २ में ३, ग्र० २ अध्याय २
में ५, आ० १२ में ४४ है । इस छंद की पाँचवीं और छठी पंक्ति ग्र० २
और आ० २ में इस प्रकार हैं—
५ कउ म्हारह हीरा उमद्दइ ।
६ नही तो गोरी लिजूं हूँ पराणा ।
तथा आ० ६ में तीसरी पंक्ति है—
- ३३ -
म्हैं¹ विराण्या² बोलियउ³ दोस⁴ ।
पग की⁵ पाणहीस⁶ रिसउ⁷ रोस⁸ ॥
कीटी उपरि बठली किसी ।
म्हे हरया ये करि जाणीयठ साच ॥
कुमी⁹ मेल्हि¹⁰ उलंग¹¹ चलउ¹² ।
जल¹³ विहुणीय किम जीवइ मछ्¹⁴ ॥ ५३ ॥
मन माहि कुमपाखोपरौ ।
इस छंद की पहिली और दूसरी पंक्तियाँ ग्र० २ और आ० ६ में
परस्पर स्थानान्तरित हैं ।
१+२ अ० २ हूँ खरा की, आ० १२ म्हे सिरासी ।
३. अ० २ घणी, आ० ६ म्हाराधणी, आ० १० बोलियो ।
४. अ० २ रोस ( इसके पहले इसमें 'बोकियउ' है ) ।
५. अ० २ पावकी आ० ६ ( में नहीं है ) आ० १० पावनी ।
६. आ० ६ पाणही सि, आ० ६ पाशही उपरि, ग्र० २ पाणहीसु
आ० १२ पानही सू ।
७+८ अ० २ कियउ रोस, आ० ६ एकसो रोस, आ० १० किसी रोस ।
९+१० अ० २ कमही मेल्है अ० १२ कुमीय मेल्हि ।
११. आ० ६ उलंगह, आ०६ नै, अ० २ (में नहीं है) आ०१२ मतउलग ।
१२. आ० ६ चलिउ, आ० १२ जाइ ।
१३. अ० २ में (इससे पहले राजा है ) । आ० १२ जलहि ।
१४. अ० २ हास । आ० १२ जीवइलामाछ् ।
यह छंद आ० ६ में ४७, आ० ६ अध्याय २ में ४, ग्र० २ खण्ड २
में ६ तथा आ० १२ में ४५ है । अ० २ में इस छंद की तीसरी और
चौथी पंक्ति इस प्रकार है—
३. "मेय इसती बोलियो ।"
४ "आपणह मान इतौ मानस छह सास ।"
आ० ६ में इसी प्रकार चौथी पंक्ति है —
४ "आणइ मनि तुम्हे मानियो साच ।"
३