बीसलदेव रासो (नरपति नाल्ह - अजमेर के चौहान विग्रहराज चतुर्थ का ऐतिहासिक काव्य)
Bisaldev Raso of Narapati Nalha on Ajmer Chauhans
by नरपति नाल्ह
About this granth
Bisaldev Raso (बीसलदेव रासो) is a poem by Narapati Nalha and one of the much-discussed early works of Hindi and old Rajasthani literature. Its hero is the Chauhan king Bisaldev of Sambhar and Ajmer, usually identified with a Vigraharaja; both its date and its linguistic affiliation have been debated by scholars.
It is a poem of separation more than of war. Bisaldev marries Rajmati, daughter of King Bhoja of Malwa; stung by a remark of hers, he leaves for Orissa, and for twelve years Rajmati sends him messages in her longing until he returns and they are reunited. Her laments, arranged through the months of the year, are its most remembered passages.
This scan is of the critical edition by Dr. Tarak Nath Agrawal. His foreword explains that although Satyajivan Varma's edition already existed, Suniti Kumar Chatterji and Sukumar Sen asked him to prepare a new text from all available manuscripts and printed editions. A note of appreciation by Sukumar Sen, dated 7 May 1962, opens the book. It has 315 pages.
- २ -
हंस गमणि¹ मृगालोचनी² नारि ।
सीम मगग्ह दिन गिणइ³ ॥
सतपिण⁴ उलीछइ राजदुवारि ।
चिहु दिसि नाह निहालती ॥
का⁵ सिरजी⁶ उलगणा⁷ की नारि ।
जाइ दिहाडउ झूरता⁸ ॥ २ ॥
दूसरौ⁹ कडवड¹⁰ गणपति गाइ ।
नवणि नवकरि¹¹ लागे जी पाइ¹² ॥
तोदि लंबोदर रीनगउ¹³ ।
सिद्धि बुधि का स्वामी मुगति दातार¹⁴ ॥
१. अ० २ हंस गाहणि, आ० १२ गज गमणी ।
२ अ० २ मिगलोचनि, आ० ६ मृगलोचणी ।
३. आ० ६ गणै ।
४. आ० ६ सायघण, आ० १२ ततपिण ।
५. अ० २, आ० ६ जिण, आ० १२ काइ ।
६ अ० २ सिरजइ, आ० ६ सिरजा ।
७. आ० ६ उलिगणधर ।
८. आ० ६ भूरती, आ० १२ रे झूरता ।
यह छंद अ० २ में १, आ० ६ में २, आ० ६ में २, आ० १२ में
३ है । अ० २ में एक और अतिरिक्त पाठ है—"इसी नारी न देव
दुग्गिणीकाइ" आ० १२ में चौथी पंक्ति है—"नाहनइ जोवइरे
चिहुँदिसइ ।"
९ आ० १२ दुसरइ ।
१० आ० ६ कडवेजी, आ० १२ कडुवइजी ।
११. आ० ६ नमीकरी, आ० १२ नवण कहूँ ।
१२. अ० २ बीनम्, आ० ६ बीनउ, आ० १२ बीनवु ।
१३ अ० २ भूलेउ, आ० १२ भूलोजी ।
१४. आ० १२ अवलागुजी पाइ ।
- ३ -
चउथि फउं थारउ पारखउ ।
तंजी भूलडजी¹ अक्षर आणिस्यो ठाइ ॥ ३ ॥
हंस बाहण देवी करधरउ² वीण ।
जूठउ³ किरत कहई⁴ कुल हीण⁵ ॥
वर देइओ⁶ मातासारदा⁷ ।
भूलउ⁸ अक्षर आणिस्यो ठाइ ॥
तह⁹ तूठी¹⁰ अक्षर¹¹ जरइ¹² ।
नाह्र भवइ अति सरसीय वाणि¹³ ॥ ४ ॥
१. आ० १२ सिद्धि नई तुद्धि तणउ भंडार ।
यह छंद आ० ६ में ३, अ० २ मे ४, आ० ६ में ३, आ० १२ में
२ है । लेकिन अ० २ में १, २, ४ तथा ५ पंक्तियां निम्न प्रकार से हैं :-
१. तुठी सारदा त्रिभुवन-माई ।
२. देव विनायक लागू हू पाय ।
४. चउसठि जोगिनि का अगिवाण ।
५. चडय जोहारू रोपरौ ।
२. आ० ६ ग्रहइ, आ० १२ करिधरी ।
३. अ० २ कुकठबंधू बोलू, आ० १२ झूठउ जो कवित ।
४. आ० ६ कहूँ ।
५. आ० ६ मतिहीण ।
६. आ० ६ दीयो ।
७. आ० ६ देवी सारदा, आ० १२ सारदा ।
८. आ० १२ भूलोजी ।
९. अ० २ तो ।
१०. अ० २ तूठा, आ० १२ तूठइ ।
११. अ० २ वर ।
१२. अ० प्रापियइ, आ० १२ जुटइ ।
१३. आ० १२ वाण ।
यह छंद आ०६ में ४, अ०२ में ५, आ०६ में ४, आ०१२ में ४ है ।
- ४ -
भारह रमायण रम भरी गाइ ।
नृती छइ¹ मारदा त्रिभुवन माय ॥
उलगाणा गुण² वनवड³ ।
मुगुण⁴ सामाणमा⁵ संपेविना⁶ रानि ॥
स्त्रीयचरित्र⁷ घण⁸ पणू⁹ लहह ।
एक्की अक्खर¹⁰ वञ्न¹¹ विसाम ॥ ५ ॥
किंतु आ० २ में २, ३, ५ और ६ पंक्तियाँ इस प्रकार हैं
२. सुकट फथू षोलू कुलदेण ।
३. तो तूंठा वर प्रापिणइ ।
५. वीसलदे रास प्रगासता ।
६. नाल्ह कहइ जिणि आनइ हा गाडि ।
इसी प्रकार आ० ६ में निम्न दो पंक्तियां अतिरिक्त हैं:—
सरसता सामणि करी वै पसाय ।
रास कहूँ राजा वीसलराय ॥
१. आ० १२ नूतह जूठी छै ।
२. आ० ६ रग ।
३. आ० ६ वराखण्ड, आ० २ वरखता, आ० १२ वरखण्ड ।
४ आ० २ फुकड, आ० १२ मुगुण ।
५. आ० ६ सुमाणस, आ० १२ सुमाणसा ।
६ आ० २ जिण कहई, आ० ६ तुम्हे संपस्यो, आ० १२ सो ।
-प्यो रास ।
७. आ० २ अस्त्री चरित, आ० १२ सतीय चरित ।
८. आ० २ गति ।
६. आ० २ फो, आ० १२ लपलहै ।
१०. आ० २ आखर ।
११ आ० २ रस सरइ ।
यह छंद आ० ६ में ५, आ० २ में ३, आ० ६ में ४, आ० १२
म ५ है । किंतु आ० २ में और आ० ६ में ४ थी पंक्ति इस
प्रकार है:—
- ५ -
राजमतीय कुमरीय मनद चितवइ १ ।
हंसिवि बेटी २ बात पदि जाइ ॥
सुणउ नरेसर बीनती ।
रूपक इम मोहनी जाण ३ ॥
सुरगिहि ४ मोहयद ५ देवता ।
जोइज्यो वर थति सगुण ६ सुजाण ॥ ६ ॥
पडिया ७ तोन बोलाअहद्दई ८ राय ९ ।
लेषतडउ १० पाह्मा ११ राजलइ १२ आय १३ ॥
प्र० २-कुकल कुमारिसा जिण कढ्ढई रास ।
आ० ६-कुकल कुमारणस सीप न लाय ।
आ० १२ में प्रथम पंक्ति है-नाल्ह सायण राखभ गाय तथा अंतिम
पंक्ति है-एकणि कुनचन सरब विणास ।
१. आ० ६ मनहि चिताय ।
२ आ० ६ हस इस वेटी ।
३. आ० ६ मांनी जाण ।
४. आ० १२ सरगहि ।
५ आ० १२ मोध्याह्रै ।
६ आ० १२ सुगण ।
यह छंद आ० ६ मे ६ है, आ० १२ में ६ है। लेकिन आ० १२
में इसकी प्रथम चार पंक्तियाँ हैं -
१. राजमती यौवन भरो ।
२. बापनइ पासितइ मेहइ कुवरी ।
३. सुणहु नरेसर बीनती ।
४. रूपइक दर्प मेन्ही जाण ।
७. प्र० २ पाह्या ।
८. प्र० २ हा, आ० १२ ता नर बोलारइ है ।
६. आ० १२ राय ।
१०. आ० ६ पतउउ लेइ करि ।
११. प्र० २ जसा, आ० १२ धे ।
१२ प्र० २ मेणउ, आ० १२ पेला बी ।
१३. प्र० २ आई ।
- ६ -
मुगर¹ साँ² था म्हारा³ पाँढ्या⁴ ।
आणि कोई नर⁵ चतुर सुजाण ॥
सुरगद⁶ मोहइ⁷ देवता ।
पर बीसल विचिछण राजा बीसलदेउ चहुयाण ॥ ७ ॥
गढ अजमेरि⁸ वसह्रि⁹ भूवालि१० ।
चहुयाण कुल¹¹ तिलक सिंगार¹² ॥
१. आ० २ मुदिन, आ० १२ सोउर ।
२. आ० २ कहे, आ० ६ कहहि, आ० १२ सोये ।
३. आ० २ रूढ़ा, आ० ६ म ।
४. आ० ६ शेणसी ।
५. आ० १२ नागर ।
६. आ० २ आ० ६ सुरनर, आ० १२ सुरगदि ।
७. आ० १२ मोहइ छे ।
यह छन्द आ० ६ में ८, आ० २ में १५, आ० ६ में १२,
आ० १२ में ८ है । किन्तु आ० २ में पंक्ति नं० ४ और ६ इस
प्रकार हैं :—
४. चतुर नागण ईसउ आणव्यो चंद ।
६. जिम गोवल माहि सोहइ गोव्यंद ।
और आ० ६ में पंक्ति नं० ४ और ६ हैं :—
४. चतुर नर आणजो बींद ।
६. उवाका चरण दीसि जिसा पुनिम चंद ।
आ० १२ में अंतिम पंक्ति है—धीरविचक्षण बीसल चहुवाण ।
८. आ० ६ अजमेरा, आ० १२ अजमेरे ।
९. आ० ६ वसैजी, आ० १२ वसइरे ।
१०. आ० ६ भूपाल, आ० १२ भोवाल ।
११. आ० ६ वंस, आ० १२ चहंवाण कुल ।
१२. आ० ६ नेत्सहि ।
- ७ -
कुलीय¹ पुत्री से² ऊलगइ ।
महमत्तह³ स्त्रीय सहस अठार ॥
लाख तोरा घरे⁴ पापरहूँ⁵ ।
ईसठ वर वीसलदे⁶ बहुथाण ॥ ८ ॥
वाभण⁷ भाट⁸ बोलाइद्लह⁹ राय ।
छगन सोपारीय¹⁰ दोन¹¹ पठाइ¹² ॥
गइ अजगेर¹³ थेगग¹⁴ करड ।
उच्चइ का पाटि¹⁵ महिसारि¹⁶ नइ पपाञ्जिओ पाइ ।
१. आ० ६ चोरास्या ।
२. आ० ६ जिहा, आ० १२ सेई ।
३. आ० ६ मयदह ।
४. आ० ६ पाषर ।
५. आ० ६ पडै ।
६ आ० ६ बीसलते, आ० १२ सुवर बीसल ।
यह छन्द आ० ६ म ६, आ० ६ म १७, आ० १२ म ६ है।
किन्तु आ० ६ म पंक्तियों ४ और ६ इस प्रकार हैं :-
४. वाण्या हस्ती घुरै नीसाण ।
६ वाडीश साभी वर वासल राय ।
आ० १२ म ४ थी तथा ५ वीं पंक्तियाँ हैं :-
४. मयमत्त हस्तीय गुजइहै नारि ।
५. लाख तुरी पाषर पडै ॥
७. अ० २ पाटया, आ० ६ पाढीया ।
८. अ० २ आ० ६, तोहि ।
९. अ० २ वालावइ, आ० १२ छै ।
१०. आ० १२ सुपारीय ।
११. आ० ६ दीप, अ० २ लेकरि आ० ६ लेई ।
१२. अ० २ जाहि, आ० ६ राजलैजाय ।
१३. अ० २ अजमेरा, आ० १२ अजगेरि ।
१४ आ० ६ जायग्था, आ० १२ गमन ।
१५. अ० २ चउरी, आ० ६ चाचर ।
१६. अ० २ वहंसी, आ० ६ पैठ ।
- ८ -
बेटी पहिण्यो राजा भोज की ।
राजमती घर धीमन्त राउ¹ ॥ ९ ॥
दीन² सोपारह³ दरणीयउ⁴ राउ⁵ ।
मनह आणंद्रीयउ अतिहि उछाह ॥
वाजे वाजञ्छइ भीसाणे घाउ ।
घरिमहि⁶ गुडी रे उलुजी⁷ ॥
दोयद बाजइछइ दुदवडी ।
कामणि गावइछइ⁸ मंगल च्यारि⁹ ॥
धुधुआण कुलि¹⁰ उधरउ¹¹ ।
जट्टघरि¹² आयी¹³ जाति पवारि¹⁴ ॥१०॥
१. आ० १२ यय ।
यह छन्द आ० ६ में १०, अ० २ में १६, आ० ६ में १६,
आ० १२ में १० है। आ० १२ में ४थी पंक्ति है :—पाटि वैसारि
पायलिग्यो पाइ ।
२. अ० २ आ० ६ दई, आ० १२ दीन्ही ।
३. आ० १२ सोपारी ।
४. आ० ६, आ० ६, मनहरपीयउ, अ० २ मनिहरप्याहह, आ०
१२ मनहरपीयो ।
५. आ० १२ यय ।
६. अ० २, आ० ६, गढ़माहिं ।
७. अ० २, आ० ६, ऊलुली ।
८. अ० २, आ० ६, तोरणि, आ० १२ गावै ।
९. आ० १२ प्यार ।
१०. आ० ६, दस, आ० १२ कुल ।
११. आ० १२ उधरयो ।
१२. अ० २ आ० ६, बौंधरि, आ० १२ जउ ।
१३. आ० ६ आवइछै, आ० ६ आवी, आ० १२ आविस्यै ।
१४. आ० १२ पुवारि ।
यह छन्द आ० ६ में १२, अ० २ मे २१, आ० ६ में २१,
- ६ -
लाख वड बंभण¹ समदीयउलह² राह ।
दीन्दा तेजी³ कुलह क्याई⁴ ॥
दीन्हो⁵ सोनउ सोलदउ⁶ ।
पाट पटघर⁷ पात्राओ⁸ पान ॥
कर ज्योरी⁹ राणा भणइ¹⁰ ।
थागिला¹¹ राउ¹² सिउ¹³ रिध्यो¹⁴ मान¹५ ॥११॥
आ० १२ म ११ है । लेकिन अ० २ तथा आ० ६ म ३री तथा ५वीं
पत्तियां नहीं हैं ।
आ० १२ म ३री पत्ति है—नाजारे बाज्या नीसाणे रे घाव ।
४थी ,, मनहि आणंदिउ अधिक उछाह ।
५वीं ,, दुटवड नानै लै दुटवही ।
१ आ० १२ बामण ।
२ अ० २ समददलूह, आ० ६ नै दीयै, आ० १२ समुदायो ।
३ आ० ६ तेजोय, अ० २ घोडउ, आ० ६ घोडै ।
४ आ० ६ कमाय ।
५ अ० २ दीन्हे, आ० १२ दीइउछै ।
६ आ० १२ सोनोजी ।
७. अ० २ पगेला, आ० ६ बइसारी नै ।
८ अ० २ आ० ६, बीड़ा ।
९. आ० १२ ज्योडी ।
१०. आ० ६ कहइ ।
११. अ० २ पाढया, आ० ६ पाढीया ।
१२ अ० २ घाउड, आ० ६ तुन्द, आ० १२ राय ।
१३ अ० २ म्हाका, आ० ६ माहरा, आ० १२ सू ।
१४. आ० १२ शषिध्यो ।
१५. आ० १२ मन ।
यह छन्द आ० ६ म १३, अ० २ म २२, आ० ६ म २२,
आ० १२ में १२ है ।
- १० -
थामण महित भीतरि गयौ राउ ।
मनह¹ आणंदिय² अधिव उछाह ॥
गढ अजमेर वधामणी³ ।
पाट महादेवि राणी नीमीयडधीन⁴ ॥
संगलड अंतवेर कोपीय⁵ ॥
थोडी थोडी⁶ म्हाकौ⁷ राषिन्यो माम⁸ ॥१२॥
राज्ञा⁹ मंत्रीय१० लीयड¹¹ रे धोलाय ।
थान कदी राजा वारि¹² बइसइ¹³ ॥
आगहो¹⁴ राजा मोडड¹⁵ धीरिकड¹⁶ ।
थे सनहु¹⁷ इडयर¹⁸ तुरीय केवाण ॥
१. आ० १२ मनहि ।
२. आ० १२ आणंदिड ।
३ आ० १२ बघामणा ।
४. आ० १२ धन ।
५. आ० ६ कोपियड, आ० १२ सयल अंतवर कोपीयो ।
६. आ० ६ थोडो थोडो, आ० १३ थोडड ।
७. आ० ६ माकउ, आ० १२ म्हाकउ ।
८. आ० १२ मान ।
यह छन्द आ० ६ म १४, आ० १२ म १३ है ।
६. आ० १२ राज ।
१०. आ० १२ मनी ।
११. आ० १२ लीयो ।
१२. आ० १२ चाचरि ।
१३. आ० १२ बैसाय ।
१४. आ० ६ आगे, आ० १२ आगे ।
१५. आ० ६ राजा मोहड, आ० १२ राजा मोहड ।
१६. आ० १२ धारकौ ।
१७. आ० १२ समझवी ।
१८. आ० १२ इयवर ।
- ३१ -
संजहु¹ गूद² पाजपी ।
संजऊ³ वाजा४ अवर५ निसारण ॥
संजऊ⁶ पाइक⁷ पापरया ।
ये विलंबिण⁸ करिज्यो कहइ⁹ चहुआण१० ॥१३॥
तठह¹¹ ब्याहरू घालियऊ¹२ बीसलराउ¹३ ।
चिहु दिसे¹४ थाणा भोज पाठ्ठइ¹५ ॥
तुरीष भला चढ़ि आविग्यो¹६ ।
जे थाणा थाते¹७ बोलावीया राय१८ ॥
कुलीय छत्तीसइ जे चड़इ१९ ।
वाजा हो वाजणा अवर मड़ाइ२० ॥
१. आ० १२ सजहुवै । २. आ० १२ घोडा ।
३. आ० १२ सजहु । ४. आ० १२ वायना ।
५. आ० १२ अवर । ६. आ० १२ सजहुवै ।
७. आ० १२ पायक । ८. आ० १२ विलंबम ।
९. आ० १२ कहै । १०. आ० १२ चहुवाण ।
यह छंद आ० १२ में १४, आ० ६ में १५ है।
११. आ० १२ तठै ।
१२. आ० १२ चालीयौ ।
१३. आ० १२ वीसलराइ ।
१४. आ० १२ दिसि ।
१५. आ० १२ पठाय ।
१६. आ० ६ तुरीषा भला चड़ि आविन्योराय, आ० १२ तुरीय भले रे
आवियै ।
१७. आ० १२ क्यु धाण थाते ।
१८. आ० १२ राइ ।
१६. आ० १२ चढै ।
२०. आ० १२ मढा ।
- १७ -
भाल मग्ग पादव जुइ¹।
भाउ पाभण तठ्ठै² करइ³ पराण ॥
मयमंत⁴ इसी सिंगारिजइ⁵।
दृणि परि⁶ चालीयउ⁷ राइ चउआण⁸ ॥१४॥
मेलि मिही तषद घडीयउ पुट्ठ राय⁹।
गूरित्र मंडळ¹⁰ रहिउ छुकाइ ॥
कउतिग आया¹¹ देवता ।
स्वर्गहं¹² आवीया¹³ सुरहं¹⁴ पेमाण ॥
दण उआरइ¹⁵ थपहुरा ।
तउधन¹⁶ हो वीसल¹⁷ चऊघाण ॥१५॥
१. आ० १२ जुढे ।
२. आ० १२ तठे ।
३. आ० १० करे ।
४. आ० १२ मह मंत ।
५. आ० १२ सिंगारि जे ।
६. आ० १२ इणपरि ।
७. आ० १२ हालीयउ ।
८. आ० १२ रावचौहाण ।
यह छंद आ० ६ म १६, आ० १२ मे १५ है ।
९. आ० १२ तठे चढिउ छे राइ ।
१०. आ० ६ लेह स्यु, आ० १२ पैदै ।
११. अ० २ आव्या, आ० १२ कउतिक आयउं ।
१२. आ० ६ सरगह, अ० २ आ० ६ कोतिग ।
१३. अ० २ आव्या, आ० ६ मे आया ।
१४. आ० ६ अमर, अ० २ इन्द्र, आ० ६ इन्द्र, आ० १२ अमर ।
१५. आ० ६ उतारच्छह, आ० १२ उतारे ।
१६. आ० ६ तुधनधन, आ० १२ धनधनतुं ।
१७. आ० ६ वीसलदे, आ० १२ चीसलदे चहुआण ।
यह छंद आ० ६ मे १७, अ० २, आ० ६ मे २७, आ० १२
- १३ -
पूजियो गणपति¹ चालीयद्द² जान ।
जहइ घडरासीय³ दुगुउंनी⁴ मान ॥
असी⁵ सहस घोडा चढा⁶।
साठि⁷ सहस पालंगी अपारि⁸ ॥
हुनर गउड⁹ चाल्या¹⁰ घणा ।
रावरुणा तणा¹¹ अंत न पार ॥१६॥
में १६ है किंतु अ० २ और आ० ६ मे १ ली तथा २ री पंक्तियाँ इस
प्रकार हैं—
१. जान सजोई बीसलरान ।
२. रोह उठी रंगि गयो लुभाइ ।
१. अ० २ विनायक ।
२ आ० ६ चालीदह, अ० २ चालरोच्छह, आ० १२ चालीछे ।
३ अ० २ चौरास्यासहु, आ० १२ लहेचौरासीया ।
४. आ० ६ दुगुजी, अ० २ दीघउच्छह, आ० ६ दीघो, आ०
१२ दुणीजी ।
५. आ० १२ असीय ।
६. आ० १२ चढ्या ।
७ आ० १२ सात ।
८ आ० १२ यपार
६. आ० १२ गौड ।
१०. आ० १२ मिल्या ।
११. आ० १२ तणउ ।
यह छंद आ० ६ म १८, अ० १ व आ० ६ म २८, आ० १२ में १७ है ।
किन्तु अ० २ और आ० ६ म २, ४, ५ तथा ६, पंक्तियों इस प्रकार हैं :—
३ साठ सहस नेजा-बरगी ।
४ पालकी नइठा राहस पचास ।
५. हाथी चाल्या दोइसौ ।
६. असी सहस चाल्या फेकाण ।
इनके अतिरिक्त निम्न दो पंक्तियाँ और हैं :—
रथ उपरि ध्वज फरहरहैं ।
सेखाडम्बर नवि सुभह ( आ० ६-द्राह्रयो ) माय ।
- १४ -
पाइ¹ प॑रण गिरि² तिलक³ दीवाइ⁴ ।
प्रथम पयाण्ड⁵ पीघउ⁶ से टेलाइ⁷ ॥
गोयन मांडिय⁸ झालझह्टे⁹ ।
जुतीय हुत्री ने सवि मिली¹⁰ आइ ॥
गूमर गडर्डमे दाहिमा¹¹ ।
कछवाहा डाहा चंदेला¹² ॥
भाटी हो जेसलमेर का ।
दलबल देपि दृगड चहुथ्राण ॥
नइ करीमर यस¹³ भलइ ।
मर¹⁴ सामरि राजा रिया¹⁵ मेथाण ॥१७॥
१. आ० १२, पाय ।
२. आ० १२, सिर ।
३. आ० १२, तिलका ।
४. आ० १२ पाउ ।
५. आ० १२ पदार्या ।
६. आ० ६ पवासाय ( काधो बाद में चढ़ाया गया जान पड़ता है )
आ० १२ कीयो ।
७. आ० १२ ठेण्ड ।
८. आ० ६ मोड अति, आ० १२ मोदति ।
९. आ० १२ झलझले ।
१०. आ० ६ मिलीपछइ ।
११. आ० ६, तिहा दाहिमा, आ० १२, गूजरगोडाते दाहिमा ।
१२. आ० ६, उलोय चंदेल, आ० १२ घलोय चंदेल ।
१३. आ० १२, इम ।
१४. आ० १२, सरिस ।
१५. आ० १२, की ।
यह छंद आ० ६ में १६, आ० १२ में १८ है ।
आ० १२ में ४ थी पक्ति है—"कुलोय छुत्तोसीई मीलीया छै आइ।"
- १५ -
भर¹ सांभरि थी आवीयउ² राय³ ।
चंपावती पउत्तलउ⁴ जाइ ॥
हह⁵ गय अंत न पाइजइ⁶ ।
पायदलह⁷ हस्तीय सहस⁸ मयंक९ ॥ X
साठि सहस राजा मिल्या ।
पालो गिणण¹⁰ न साभह¹¹ अंत ॥१८॥
देव¹² घयेरह दीयउ¹³ मेवदाण ।
ऊचरइ¹⁴ थंभण वेद पुराण ॥
मंगल गायइ¹⁵ कामणी¹⁶ ।
पंच सग्द करइ¹⁷ थुरझुणकार¹⁸ ॥
१. आ० १२ सरस ।
२. आ० १२ आवीयो ।
३. आ० १२ राइ ।
४. आ० ६ पहुतो, आ० १२ पहुतलि ।
५. आ० १२ हय ।
६. आ० १२ लभिजइ ।
७. आ० १२ मयगल ।
८. आ० १२ एकसउ ।
९. आ० १० मयमत्त ।
१०. आ० १२ पालाशिणण ।
११. आ० १२ लाभै ।
यह छंद आ० ६ में २०, आ० १२ में १६ है ।
१२. अ० २ जाइ ।
१३. आ० १२ वघेरडै दीयो ।
१४. आ० १२ वाचउ, आ० ६ जिहा पढै ।
१५. आ० १२ गायै ।
१६. आ० १० कामिनी ।
१७. अ० २, आ० ६ तणा, आ० १२ करै ।
१८. आ० ६, अ० २, आ० ६, झुणकार, आ० १२ झण्यकार ।
- १६ -
नेपाटंबर गिरि$^१$ पप्र$^२$ धरद्द$^३$।
गुवण$^४$ पगउ धारठ$^५$ गृह$^६$ संभार ॥१९॥
पादफ$^७$ धनुपधर कीयउ$^८$ थागै$^९$वाण ।
पाताह$^१०$ हो वाजा गहिर मीसाण ॥
भेरीवरगु$^११$ मिहा भरदरह ।
थानद्द$^१२$ यरभू जे भजा तूरि$^१३$ ॥
राजा चाल$^१४$ परिणवा ।
तटइ$^१५$ नेपाटधर पाइट$^१६$ गूरि ॥२०॥
१. आ० ६ ( में नहीं है ) ।
२. आ० ६ ताकीयौ ।
३. आ० ६ छद्द, अ० २ दिवउ, आ० १२ धरे ।
४. अ० २ आज ।
५. अ० २ रुषतराजा, आ० १२ वसतु धारे ।
६. आ० ६ इहू, अ० २ जनम, आ० १२ हुई ।
यह छंद आ० ६ में ७९, अ० २, आ० ६ में ३०, आ० १२ में
३० है । किन्तु अ० २ और आ० ६ में छठी पंक्ति इस प्रकार है:—
आज सपलगा जनम रुमार ।
और आ० ६ में पहली पंक्ति नहीं है ।
७. आ० १२ पाइफ ।
८. आ० ६ कीया, आ० १२ ( में नहीं है ) ।
९. आ० ६ बाजइ, आ० १२ वाजा ।
१० आ० १२ दाने ।
११. आ० ६ नजारता ।
१२. आ० १२ वाजैयै ।
१३. आ० १२ तूर ।
१४. आ० ६ चालिउ, आ० १२ चालियो ।
१५. आ० १२ तठै ।
१६. आ० ६ लुकिएहउ, आ० १२ छाईयो ।
यह छंद आ० ६ में २२ है, आ० १२ में २१ है ।
आ० १२ में ३ री पंक्ति है—भेरीवर तूरंदिं भरदरद्द ।
- १७ -
पाय करूण सिरि¹ बंधियउ² मउड³ ।
पंचमी⁴ मंतलि गयोड⁵ दुरग चीत्तोड ॥
राता ही फूंदा पाटका ।
कडी आबी⁶ हीरा की जोडि ॥
चिहु दिसि मोतीय झिगमिगइ ।
कालीय पोलीय छलकलूहइ⁷ ढाल ॥
एक माता हूजो ऊमना ।
तवइँ राजा आइ घरू वासी जुइ⁹ धार ॥२१॥
धारि पयड राजा सामहउ जाइ ।
पाचमी मजलि यारड बस्या¹⁰ ॥
१. आ० ६ शिर ।
२. आ० १२ बंधियो ।
३. आ० १२ मौड ।
४. अ० २ और आ० ६ प्रथम, आ० १२ पाचमी ।
५. अ० २ पयाण्ड, आ० ६ पीयाणो, आ० १२ गयो ।
६. आ० १२ बधी ।
७. आ० १ दलवैद्ये ।
८. आ० १२ तळै ।
९. आ० १२ छै ।
इस छंद की पंक्ति सख्या ४, ५, ६, अ० २ और आ० ६ में इस
प्रकार है—
४. ब्रागण उचरइ वेद पुराण ।
५. मगल गावइ कामनी ।
६. उठी पेइ नवी सुझै भाण ।
तथा ७ वीं और ८ वीं पंक्तियां अ० २ और आ० ६ में नहीं है। यह
छंद आ० ६ में २३ और अ० २ में ३१ है तथा आ० १२ म २२ है ।
१० आ० ६ पयन्ड ।
– १८ –
सावणी उमगिउ¹ वींगव राउ² ।
राता ही भांड वहूँ सागर छह⁴ पांच ॥
गर झाक्षी उछलियउ⁵ ।
पुमल पुछहुँ रजा कंठि लगाइ ॥२३॥
संजहपद⁷ सामग्मीकड धीर ।
माथिर मोचीप⁸ जड़योउ⁹ जंभीर ॥
जाय सावा¹⁰ पापरि¹¹ पहइ¹² ।
पालपो बद्री जयमवा मूर ॥
आगइ हो गद्दर यड्डू मुद्ध ।
पाजा हो पाइप अंत न पार ॥
भवरंग नाचइ¹³ धपटरा ।
१. आ० १२ उत्तरयो ।
२. आ० १२ गइ ।
३. आ० १२ राजाभीम रहु थीमल ।
४. आ० १२ छै ।
५. आ० १२ करिझाक्षी ऊचउलीयों ।
६. आ० १२ पुछै ।
यह छन्द आ० ६ में २४, आ० १२ में २३ है ।
आ० १० में प्रथम और द्वितीय पंक्ति है—
१. धारकउ राजाजी सामुद्देोजाइ ।
२. पच मचल वासडू वररउ ॥
७ आ० १२ साम्हो जोवैछि ।
८. आ० १० मोत्या ।
९. आ० १० जड़ित ।
१०. आ० १२ सवा ।
११. आ० १२ पापर ।
१२. आ० १२ पडै ।
१३ आ० १२ नाचैछै ।
- १६ -
सामहेलउ हुवड¹ राइ परिवार² ॥
मोट दो छगी मालयह ।
तडह तुरीय संपिगा घनर तुलाह ॥
उलीभ चंडीवडवूह³ राइ न बारह यार⁴ ।
स्वामी खोड सामुही याई घर पार⁵ ॥
कुलीय छत्री सदृगल छह⁶ ।
सरव सुहागण सुन्दर नारि ॥
ल्हा उतारइ अपउरा ।
राजा हो क्षात्रीय⁷ माह⁸ दुवारि ॥२३॥
तोरण आनीयउ बीसलराउ ।
थवहर सूहय कउतिग जाइ ॥
मोत्यां का घाया पड़ई⁹ ।
चोबा¹⁰ चन्दन तिलक¹¹ सिंदुरि ॥
───────────────────────────
१. आ० ६ सामुदउ हुई, आ० १२ सामइलउ ।
२ आ० राजा परवार ।
३. आ० १२ चडीपोहै ।
४ आ० १२ राय न लाईयवार ।
५. आ० १२ स्वामी मुसामई आई छै बार ।
६. आ० १२ कुलीय छुतीचे सगलैछै ।
यह छन्द आ० ६ में २५, आ० १२ में ७४ और २५ है किन्तु आ०
६ और आ० १२ में पंक्ति ९-१० नहीं हैं ।
७ आ० १२ घ्याईयो ।
८. आ० १२ बीद ।
९. आ० २ किया, आ० ६ हूया, आ० १२ पड़े ।
१०. आ० ६ करू ।
११. आ० १२ तेल ।
- २० -
धवलौ सवली वरदृ¹ धारनी ।
जालि परि नारंगि² उग्या³ सूरि⁴ ॥२४॥
राजा जी⁵ उवन्या⁶ नयर⁷ मझारि ।
मन माहे⁸ हरषीय⁹ राजकुवारि ॥
जाइ¹⁰ रूपी वरउ¹¹ धारवी ।
कलस¹² संपूरण¹³ पूनिम चन्द ॥
मुरनर¹⁴ मोह्या सुरगश¹⁵ ।
१. श्र० ८ श्र० ६ (में नहीं है) ।
२. श्र० १२ रोहिणी ।
३. श्र० २ श्र० ६ उगियो, श्र० १२ ऊगोयो ।
४. श्र० १२ सूर ।
यह छन्द श्र० ९ में २७, श्र० ८ में ५२, श्र० ६ में ४६
श्र० १२ में २६ है । श्र० २ में दूसरी पंक्ति इस प्रकार है-
पंच सगी मिली कलस बंधावि
श्र० १२ में प्रथम दो पंक्तिया इस प्रकार है:-
१. तोरण आनीयो वीसल राय ।
२. आडदिय सुदृ य कौतिक जाइ ।
५. श्र० २ बीसल, श्र० ६ वीसल ।
६. श्र० २ आव्यौ, श्र० ६ आवीयो ।
७. श्र० ६ नगर, श्र० १२ नगर ।
८+९. श्र० २, श्र० ६ मंत हरषीजन, श्र० ६ मनमाहे हरपीया, श्र०
१२ मन माहि ।
१०. श्र० २ चाल्यो, श्र० ६ चाली ।
११. श्र० १२ फरौ ।
१२. श्र० २ श्र० ६ सकल ।
१३. श्र० २ दिसो जीसो, श्र० ६ दीसे जसो ।
१४. श्र० १२ सुरवर ।
१५. श्र० ६ छुइ देवता, श्र० २ श्र० ६ देवता ।
- २१ -
गोकुल¹ माहि जिस² प्रतिक्ष्य³ गोयंद⁴ ॥२५॥
सात सहेलीय⁵ धइठी छइ⁶ थाइ ।
राजा हो⁷ माय⁸ पूजावूण⁹ जाइ ॥
चन्दण सीप भरी लीय ।
काथ¹⁰ सोपारीय पाश हो¹¹ पान ॥
रंग¹² हथलेवड वाहिजइ¹³ ।
आणि कि¹⁴ वइठा¹५ हो रहिमणि¹⁶ कान्ह ॥२६॥
१. अ० २ गोवल माहि ।
२. अ० २ जिय, आ० १२ भिसउ ।
३ अ० २ सोहइ, आ० ६ वसै, आ० १२ प्रत्यक्ष ।
४. आ० १२ गोविंद ।
यह छन्द आ० ६ में २८, अ० २ में ४८, आ० ६ में ४६ तथा
आ० १२ में २७ है ।
५. अ० २, आ० ६ पच सबी मिलि ।
६ अ० २ ( नहीं है ) आ० १२ छै ।
७. अ० २ आ० ६ राजा है, आ० १२ राजाजी ।
८. आ० १२ माइ ।
९. अ० २ पुजावण, आ० १२ पुजायण ।
१०. आ० १२ हाथि ।
११ अ० २, आ० ६०, आ० ६ पाका, आ० १२ सुपारिय पाका जी ।
१२ अ० २ हृद, आ० ६ हरषै ।
१३. अ० २ जोडियउ, आ० ६ मेलीयौ, आ० वाहीजै ।
१४. आ० ६ जाणिकरि ।
१५. आ० १२ बैठी ।
१६. आ० १२ रूपमणी ।
यह छन्द आ० ६ मे २६, आ० ६ में ५२, अ० २ में ५७, आ०
१२ में २८ है । अ० २ तथा आ० ६ म तीसरी पक्ति इस प्रकार है—
मोतीया का रे आया पटद्द ।