भावप्रकाश: चिकित्सा भाग (भावमिश्र - विद्योतिनी सविस्तार हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण कायचिकित्सा)
Bhavaprakasha Chikitsa Bhaga with Vidyotini Commentary
by आचार्य भावमिश्र (टीकाकार: पं. ब्रह्मशंकर मिश्र एवं रूपलालजी वैश्य)
Page 86 of 1167
Read in contextअथ तृतीयगर्भप्रकरणम् ३३
में नीचे की ओर फुफ्फुस है, जो रक्त के फेन (झाग) से उत्पन्न होता है। हृदय के दक्षिण भाग में नीचे की ओर यकृत्
है, जिसे मुनियों ने रञ्जक पित्त का स्थान और रक्त से उत्पन्न हुआ माना है ॥७८-८१॥
अधस्तु दक्षिणे भागे हृदयात् क्लोम तिष्ठति। जलवाहिशिरामूलं तृष्णाऽऽच्छादानकृन्मतम् ।।८२।।
हृदय के दक्षिण भाग में क्लोम रहता है, जिसे मुनियों ने जलवाहिनी शिराओं का मूल तथा तृष्णा (प्यास) का
आच्छादन करनेवाला माना है ॥८२॥
❖ क्लोम=तिलकम्, एतत्तु वातरक्तजम्। अत्र वृद्धवाग्भटोऽप्याह-‘रक्तादनिलसंयुक्तात्
कालीयकसमुद्भवः' (६) इति ।।८२।।
'क्लोम' का नाम तिलक भी है और यह क्लोम वात युक्त रक्त से उत्पन्न होता है। इस विषय में 'वृद्ध वाग्भट'
भी कहते हैं कि 'वायु युक्त रक्त से क्लोम अर्थात् कालीयक की उत्पत्ति होती है' (६) ।।८२।।
मेदःशोणितयोः साराद् १वृक्कयोर्युगलं भवेत्। तौ तु पुष्टिकरी प्रोक्तौ जठरस्थस्य भेदसः ।।८३।।
अर्द्धव्यामेन हीनानि योषितोऽन्त्राणि निर्दिशेत् ।।८४।।
उक्ताः सार्द्धास्त्रयो व्यामाः पुंसामन्त्राणि सूरिभिः ।
उन्दुकश्च कटी चापि त्रिकं बस्तिश्च वङ्क्षणौ । कण्डराणां प्ररोहः २स्यान्मेढ्रोऽध्वा वीर्यमूत्रयोः ।।८५।।
स एव गर्भस्याधानं कुर्याद्गर्भाशये स्त्रियाः ३ । शङ्खनाभ्याकृतिर्योनिस्त्र्यावर्त्ता सा च कीर्त्तिता ।।८६।।
तस्यास्तृतीये त्वावर्त्ते गर्भशय्या प्रतिष्ठिता । वृषणौ भवतः सारात्कफासृङ्मांसमेदसाम् ४ ।।८७।।
वीर्यवाहिशिराधारौ तौ मतौ पौरुषावहौ । गुदस्य मानं सर्वस्य सार्द्धं स्याच्चतुरङ्गुलम् ।।८८।।
तत्र स्युर्वलयस्तिस्रः शङ्खावर्त्तनिभास्तु ताः । प्रवाहिणी भवेत्पूर्वा सार्द्धाङ्गुलमिता ५ मता ।।८९।।
उत्सर्जनी तु तदधः सा सार्द्धाङ्गुलसम्मता । तस्याधः संवरणी ६ स्यादेकाङ्गुलसमा मता ।।९०।।
अर्द्धाङ्गुलप्रमाणं तु बुधैर्गुदमुखं मतम् । मलोत्सर्गस्य मार्गोऽयं पायुदहे विनिर्मितः ।।९१।।
पुंसः प्रोथौ स्मृतौ यौ तु त