भावप्रकाश: चिकित्सा भाग (भावमिश्र - विद्योतिनी सविस्तार हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण कायचिकित्सा)
Bhavaprakasha Chikitsa Bhaga with Vidyotini Commentary
by आचार्य भावमिश्र (टीकाकार: पं. ब्रह्मशंकर मिश्र एवं रूपलालजी वैश्य)
Page 759 of 1167
Read in contextअथ आम्रादिफलवर्गः
तत्रादावाम्रः (आम) । तस्य नामान्याह
आम्रश्चूतो रसालश्च सहकारोऽतिसौरभः । कामाङ्गो मधुदूतश्च माकन्दः पिकवल्लभः ।। १ ।।
आम के संस्कृत नाम—आम्र, चूत, रसाल, सहकार, अतिसौरभ, कामाङ्ग, मधुदूत, माकन्द और पिकवल्लभ
ये सब हैं । [१]
अथाम्रपुष्पगुणानाह
आम्रपुष्पमतीसारकफपित्तप्रमेहनुत् । असृग्दुष्टिहरं शीतं रुचिकृद् ग्राहि वातलम् ।। २ ।।
आम का फूल—शीतल, रुचिकारक, ग्राही, वातजनक, एवम्-अतिसार, कफ, पित्त, प्रमेह तथा रक्तदोष को
दूर करने वाला होता है । [२]
अथामाम्रफलम् (अमिया) । तस्या गुणानाह
आमं बालं कषायाम्लं रुच्यं मारुतपित्तकृत् । तरुणं तु तदत्यम्लं रूक्षं दोषत्रयास्त्रकृत् ।। ३ ।।
अमिया (आम के कच्चे फल) कषाय तथा आम्लरसयुक्त, रुचिकारक एवं वात और पित्त को उत्पन्न करने वाला
होता है । प्रौढ़ आम का कच्चा फल—तो अत्यन्त अम्ल रस युक्त तथा रूक्ष होता है एवम् त्रिदोष तथा रक्त विकार को
उत्पन्न करने वाला होता है । [३]
अथ शुष्कामाम्रफलम् (अमचूर) । तस्य लक्षणगुणानाह
आम्राममं त्वचाहीनमातपेऽतिविशोषितम् । अम्लं स्वादु कषायं स्याद्भेदनं कफवातजित् ।। ४ ।।
अमचूर के लक्षण—कच्चे आम के ऊपर का छिल्का उतार कर यदि उसे धूप में डाल दिया जाय तो अत्यन्त
सूख जाने पर उसे अमचूर कहते हैं । अमचूर—अम्ल तथा कषाय रस युक्त, स्वादिष्ट, मल का भेदन करने वाला एवं
कफ तथा वात को दूर करने वाला होता है । [४]
अथ पक्वाम्रफलम् (पका आम) । तस्य गुणानाह
पक्वं तु मधुरं वृष्यं स्निग्धं बलसुखप्रदम् । गुरु वातहरं हृद्यं वर्ण्यं शीतमपित्तलम् ।।
कषायानुरसं वह्निश्लेष्मशुक्रविवर्द्धनम् ।। ५ ।।
पका आम का फल—आरम्भ में मधुर तथा अन्त में कषाय रसयुक्त, वृष्य (वीर्यवर्धक), स्निग्ध, बल तथा सुख
को देने वाला, गुरु, वात नाशक, हृदय को हितकर, वर्ण को उत्तम करने वाला, शीतल, थोड़ा पित्तजनक एवम् जठराग्नि,
कफ तथा शुक्र का बढ़ाने वाला होता है । [५]
अथ वृक्षपक्वाम्रफलगुणानाह
तदेव वृक्षसम्पक्वं गुरु वातहरं परम् । मधुराम्लरसं किञ्चिद्भवेत्पित्तप्रकोपणम् ।। ६ ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA