भावप्रकाश: चिकित्सा भाग (भावमिश्र - विद्योतिनी सविस्तार हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण कायचिकित्सा)
Bhavaprakasha Chikitsa Bhaga with Vidyotini Commentary
by आचार्य भावमिश्र (टीकाकार: पं. ब्रह्मशंकर मिश्र एवं रूपलालजी वैश्य)
Page 106 of 1167
Read in contextएतदाहारपाके विशेषमाह । शरीरं पाञ्चभौतिकम् । तत्र पञ्चसु भूतेषु पञ्चाग्नयस्तिष्ठन्ति।
उक्तं च चरकेण¹-
भौमाप्याग्नेयवायव्याः पञ्चोष्माणः सनाभसाः । पञ्चाहारगुणान् स्वान् स्वान्यार्थिवादीन् पचन्त्यनु ।।१६९।।
पञ्च महाभूतों में चरकोक्त पञ्चाग्नि का निर्देश-भौम (भूमिसम्बन्धी), आप्य (जल सम्बन्धी), आग्नेय (अग्नि
सम्बन्धी), वायव्य (वायु सम्बन्धी) और नाभस (आकाश सम्बन्धी) पाँच अग्नि हैं, ये सब अपने-अपने पृथिवी आदि
(पृथिवी, जल, तेज, वायु, आकाश) के सम्बन्धी पाँच प्रकार के आहार के गुणों को पकाते हैं ।।१६९।।
❖ अत्रोष्मपदेनाग्निरुच्यते ।।१६९।।
यहाँ 'ऊष्मा' से 'अग्नि' का ग्रहण होता है ।।१६९।।
आहारोऽपि पाञ्चभौतिकः तत्र पाचकपित्तस्थेनाग्निनोत्तेजितेन शरीरवर्तिना भूभागाग्निना आहारवर्त्तिभूभागः
पच्यते । पक्तो भूभागः स्वकीयान् गुणानभिवर्द्धयति । एवं जलादिभागा अपि पच्यन्ते ।
तथा च सुश्रुते-
'पञ्च भूतात्मके देहे आहारः पाञ्चभौतिकः ।
विपक्तः पञ्चधा सम्यग्गुणान् स्वानभिवर्द्धयेद्' ।।१७०।। इति ।
पञ्च महाभूतों से बने हुये शरीर में पञ्च महाभूत सम्बन्धी आहार पाँच प्रकार से अच्छी तरह परिपक्व होकर अपने
गुणों को बढ़ाता है ।।१७०।।
❖ गुणशब्देनात्र गुणिनः पृथिव्यादय उच्यन्ते । तेन गुणान शरीरवर्त्तिन; पार्थिवादीन् भागान-
भिवर्द्धयेदित्यर्थः ।।१७०।।
यहाँ 'गुण' पद से गुणी पृथिवी आदि का ग्रहण किया जाता है, इससे 'गुणों को अर्थात् शरीरवर्त्ती पृथिवी आदि
सम्बन्धी भागों को बढ़ाता है' ऐसा अर्थ समझना चाहिये ।।१७०।।
एवमहोरात्रेण पक्व आहारो मिष्टः पटुश्च मधुरो भवति । अम्लस्त्वम्लो भवति । कटुतिक्तः कषायश्च
कटुर्भवति । उक्तञ्च-
मिष्टः पटुश्च मधुरम्लोऽम्लं पच्यते रसः । कटुतिक्तकषायाणां विपाको जायते कटुः' इति ।।१७१।।
कटु, तिक्त, कसैला आहार रस का स्वाद—'मीठा और नमकीन रस युक्त आहार पकने पर मधुर और खट्टा
पकने पर खट्टा ही होता है तथा कटु, तिक्त और कसैला का परिपाक कटु होता है ।।१७१।।
एवं विपक्वस्याहारस्य सारो निगदितो रसः, शेषो ग्रहणीस्थो मलद्रवः मलद्रवस्य जलभागः शिराभिर्वस्तिं
नीतो मूत्रं भवति । उक्तञ्च-
आहारस्य रसः सारः सार हीनो मलद्रवः । शिराभिस्तज्जलं नीतं बस्तिं मूत्रत्वमाप्नुयात् ।।१७२।।
शेषं किट्टञ्च यत्तस्य तत्पुरीषं निगद्यते । समानवायुना नीतन्तत्तिष्ठति मलाशये ।।१७३।।
आहार से रसादि का निर्माण—'आहार का सार भाग रस और सारहीन भाग मलद्रव कहलाता है और मलद्रव
का जो जलभाग होता है वह शिराओं द्वारा बस्ति में पहुँच कर मूत्र कहलाने लगता है तथा उस मलद्रव का द्रव से हीन
१. 'इत्याह चरक' इति पाठान्तरम् ।