Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

by कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल)

Source: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (origin)

Public domain in India · Report a copyright issue

DevanagariHindipublished1,416 pages

About this granth

The Bhaishajya Ratnavali (भैषज्य रत्नावली) of Kaviraj Govind Das Sen is an Ayurvedic treatise on therapeutics, widely used by practitioners as a trusted collection of formulations. As the introduction to this edition points out, it gathers tested preparations of both kinds: herbal ones such as decoctions, powders, linctuses, asavas and arishtas, and mineral and metallic preparations from rasashastra, so that physicians of every level can use it.

The work proceeds disease by disease. Under each condition it gives the relevant formulations, for example decoctions of the five roots and the ten roots for fever, linctuses such as kutajavaleha, medicated ghee and oils, and remedies for hiccup and other ailments, with quantities of ingredients and methods of preparation.

This edition gives the verses with a Hindi commentary in prose order, enlarged, revised and translated by the late Vaidya Shankarlal, described as the author and commentator of many books. It was printed by Khemraj Shrikrishnadas at the Shri Venkateshwar Steam Press, Bombay, in Samvat 2009 (1952). At 1416 pages it is a reference work for students and practitioners.

Page 1366Permalink

१३३४ | भैषज्यरत्नावली । | [ वाजीकरणा-


शतावरको १ तोला ले ८ तोले दूध और ३२ तोले जलमें पकावे । जब पकते २ दूधमात्र शेष रहजाय तब उसको उतारकर शीतल करके मिश्री डालकर पान करे तो इससे अत्यन्त स्त्रीप्रसङ्ग करनेवाले मनुष्यकी इन्द्रिय शिथिल नहीं होती ॥ १७ ॥

वृद्धशाल्मलिमूलस्य रसं शर्करया समम् ।
प्रयोगादस्य सप्ताहाज्जायते रेतसोऽम्बुधिः ॥ १८ ॥
पुराने सेमलके वृक्षकी जडके रसको चीनी मिलाकर ७ दिनतक सेवन करनेसे वीर्यकी जलके समान वृद्धि होती है ॥ १८ ॥

लघुशाल्मलिमूलेन तालमूलीं सुचूर्णिताम् ।
सर्पिषा पयसा पीते रतौ चटकवद्भवेत् ॥ १९ ॥
छोटे छोटे सेमलके पौधोंकी जडका चूर्ण और मुसली इन दोनोंको समान भाग ले एकत्र कूटपीसकर घृत और दूधके साथ पान करनेसे चिरौंटेके समान रतिशक्ति बढती है ॥ १९ ॥

विदारीकन्दचूर्णं च घृतेन पयसा पिबेत् ।
उडुम्बररसेनैव वृद्धोऽपि तरुणायते ॥ २० ॥
विदारीकन्दके चूर्णको घी, दूध और गूलरके रसके साथ मिलाकर सेवन करनेसे वृद्ध मनुष्य भी तरुण होता है ॥ २० ॥

सप्तधाऽऽमलकीचूर्णमामलक्यम्बुभावितम् ।
घृतेन मधुना लीढ्वा पिबेत्क्षीरपलं नरः ॥ २१ ॥
आमलॉके चूर्णको आमलोंकेही रसमें सात बार भावना देकर घृत और मधुके साथ प्रतिदिन भक्षण करे और पीछेसे ४ तोले गोदुग्ध पीवे तो कामशक्ति बढती है ॥ २१ ॥

अत्यन्तमुष्णकटुतिक्तकषायमम्लं क्षारं च शाकमथवा लवणाधिकं च ।
कामी सदैव रतिमान्वनिताभिलाषी नो भक्षयेदिति समस्तजनप्रसिद्धिः ॥ २२ ॥
अत्यन्त गरम, चरपरे, तीखे, कषैले, खट्टे और क्षाररसवाले पदार्थ, शाक अथवा अधिक परिमाणमें लवण इन पदार्थोंको कामी पुरुष कदापि सेवन न करे । क्योंकि ये सब रतिशक्तिका ह्रास करनेवाले हैं ॥ २२ ॥

Page 1367Permalink

ऽधिकारः ] भाषाटीकासहिता । १३३५

पिप्पलीलवणोपेतौ बस्ताण्डौ क्षीरसर्पिषा ।
साधितौ भक्षयेद्यस्तु स गच्छेत्प्रमदाशतम् ॥ २३ ॥

जो बकरेके दोनों अण्डकोषोंको दूधमें पकाकर और घृतमें भूनकर पीपलका चूर्ण और सैंधानमक मिलाकर भक्षण करे तो वह सौ स्त्रियोंको भोगनेके लिये समर्थ होता है ॥ २३ ॥

बस्ताण्डसिद्धे पयसि भावितानसकृत्तिलान् ।
यः खादेत्स नरो गच्छेत्स्त्रीणां शतमपूर्ववत् ॥ २४ ॥

जो पुरुष बकरेके अण्डकोषोंके द्वारा सिद्ध कियेहुए दूधमें भूसीरहित तिलोंको सातवार भावना देकर, भक्षण करे तो वह सैंकडों स्त्रियोंमें गमन करनेकी शक्तिसे सम्पन्न होता है ॥ २४ ॥

चूर्णं विदार्याः सुकृतं तद्रसेनैव भावितम् ।
सर्पिःक्षौद्रयुतं भुक्त्वा शतं गच्छेद्वराङ्गनाः ॥ २५ ॥

विदारीकन्दके चूर्णको उसके ही स्वरसमें ७ बार उत्तमप्रकार भावना देकर घी, दूधके साथ मिलाकर सेवनसे मनुष्य सैंकडों स्त्रियोंको भोगनेवाला होता है ॥

एवमामलकं चूर्णं स्वरसेनैव भावितम् ।
शर्करामधुसर्पिर्भिर्युक्तं लीढ्वा पयः पिबेत् ॥
एतेनाशीतिवर्षोऽपि युवेव परिहृष्यति ॥ २६ ॥

आंमलोंके चूर्णको आमलोंके ही स्वरसमें भावना देकर खाँड, शहद और घीके साथ मिलाकर चाटे, ऊपरसे दूध पिये तो इससे अस्सीवर्षका बुढा आदमी भी युवाकी समान आनन्दको प्राप्त होता है ॥ २६ ॥

विदारीकन्दकल्कं तु घृतेन पयसा नरः ।
उडुम्बरसमं खादेद् वृद्धोऽपि तरुणायते ॥ २७ ॥

विदारीकन्द और गूलर इन दोनोंको समान भाग लेकर एकत्र पीसकर कल्क बनालेवे । फिर घृत और दूधके साथ उक्त कल्कको भक्षण करे तो वृद्ध मनुष्य भी युवाके समान रमण करता है ॥ २८ ॥

स्वयंगुप्तेक्षुरकयोर्बीजं समधुशर्करम् ।
धारोष्णेन नरः पीत्वा पयसा न क्षयं व्रजेत् ॥ २८ ॥

कौंछके बीजोंका चूर्ण और तालमखानेके चूर्णको समभाग लेकर शहद और चीनी तथा धारोष्ण दूधके साथ मिलाकर पान करनेसे वीर्य क्षीण नहीं होता है ॥

Page 1368Permalink

१३३६ | भैषज्यरत्नावली । | [वाजीकरणा-

उच्चटाचूर्णमप्येवं क्षीरेणोत्तममुच्यते ।
शतावर्युच्चटाचूर्णं पेयमेवं सुखार्थिना ॥ २९ ॥
केवल उच्चटाके चूर्णको अथवा उच्चटा और शतावरके चूर्णको एकत्र मिलाकर सुखकी इच्छा करनेवाला मनुष्य दूधके साथ पान करे तो वीर्यवृद्धि होती है ॥

कर्षं मधुकचूर्णस्य घृतक्षौद्रसमन्वितम् ।
पयोऽनुपानं यो लिह्यान्नित्यवेगः समो भवेत् ॥ ३० ॥
मुलहठीके १ कर्ष चूर्णको घी और शहदमें मिलाकर सेवन करे और ऊपरसे दूध पीवे तो प्रतिदिन कामशक्ति प्रबल होती है ॥ ३० ॥

आर्द्राणि मत्स्यमांसानि शफरीर्वा सुभर्जिताः ।
तप्ते सर्पिषि यः खादेत्स गच्छेत्स्त्रीषु न क्षयम् ॥३१॥
जो मनुष्य गीले मांस मछली अथवा शफरीमछलीको घृतमें भूनकर भक्षण करे तो उसके स्त्रीसहवास करनेपर भी वीर्य क्षय नहीं होता ॥ ३१ ॥

गोक्षुराद्यचूर्णं ॥
गोक्षुरकः क्षुरकः शतमूली वानरिनागबलाऽतिबला च ।
चूर्णमिदं पयसा निशि पेयं यस्य गृहे प्रमदाशतमस्ति ॥३२॥
जिसके घरमें सौ स्त्रियें हों वह मनुष्य गोखुरू, तालमखाना, शतावर कौंछ, गंगेरन, कंघी इनके समान भाग मिश्रित चूर्णको दूधके साथ रात्रिमें सेवन करे ॥

नरसिंहचूर्णं ।
शतावरीरजः प्रस्थं प्रस्थं गोक्षुरकस्य च ।
वाराह्या विंशतिपलं गुडूच्याः पञ्चविंशतिः ॥ ३३ ॥
भल्लातकानां द्वात्रिंशच्चित्रकस्य दशैव तु ।
तिलानां शोधितानां च प्रस्थं दद्यात्सुचूर्णितम् ॥ ३४ ॥
त्र्यूषणस्य पलान्यष्टौ शर्करायाश्च सप्ततिः ।
माक्षिकं शर्कराद्धेन माक्षिकाद्धेन वै घृतम् ॥ ३५ ॥
शतावरीसमं देयं विदारीकन्दजं रजः ।
एतदेकीकृतं चूर्ण स्निग्धभाण्डे निधापयेत् ॥ ३६ ॥
शतावरका चूर्ण १ प्रस्थ, गोखुरूका चूर्ण १ प्रस्थ, वाराहीकन्द २० पल, गिलोय २५ पल, भिलावे ३२ पल, चीता १० पल, धुले हुए तिलोंका चूर्ण

Page 1369Permalink
ऽधिकारः ]भाषाटीकासहिता ।१३३७

१ प्रस्थ, त्रिकुटा ८ पल, चीनी ७० पल, शहद ३५ पल, घी १७॥ पल और विदारीकन्दका चूर्ण एक प्रस्थ लेवे । इस सबको एकत्र मिलाकर घीके चिकनें बर्त्तनमें भरकर रखदेवे ॥ ३३-३६॥

पलार्द्धमुपयुञ्जीत यथेष्टं चापि भोजनम् ।
मासैकमुपयोगेन जरां हन्ति रुजामपि ॥ ३७ ॥
वलीपलितखालित्यमेहपाण्ड्वाढ्यपीनसान् ।
हन्त्यष्टादश कुष्ठानि तथाऽष्टावुदराणि च ॥ ३८ ॥
भगन्दरं मूत्रकृच्छ्रं गृध्रसीं च हलीमकम् ।
क्षयं चैव महाव्याधिं पञ्च कासान्सुदारुणान् ॥ ३९ ॥
अशीतिं वातजात्रोगांश्चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् ।
विंशतिं श्लैष्मिकांश्चैव संसृष्टान्सान्निपातिकान् ॥
सर्व्वानर्शोगदान्हन्ति वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ ४० ॥
स काञ्चनाभो मृगराजविक्रमस्तुरङ्गमं चाप्यनुयाति वेगतः ।
स्त्रीणां शतं गच्छति सोऽतिरेकं प्रहृष्टपुष्टश्च यथा विहङ्गः ४१
पुत्रान्सञ्जनयेद्धीमान् नरसिंहनिभांस्तथा ।
नरसिंहमिदं चूर्णं सर्वरोगहरं नृणाम् ॥ ४२ ॥

फिर प्रतिदिन प्रातःकाल इसमेंसे दो दो तोले प्रमाण सेवन करे और यथेच्छ आहार विहार करे । इस प्रकार एक महीनेतक सेवन करनेसे यह चूर्ण सब प्रकारके रोगों और बुढापेको तथा वली, पलितरोग, गञ्ज, प्रमेह, पाण्डुरोग, आढ्यवात, पीनस, अठारह प्रकारके कुष्ठ, आठ प्रकारके उदररोग, भगन्दर मूत्रकृच्छ्र, गृध्रसीवात, हलीमक, अत्यन्त भयङ्कर क्षयरोग, पाँच प्रकारकी दारुण खाँसी, अस्सी प्रकारके वातरोग, चालीस प्रकारके पित्तरोग, बीस प्रकारके कफ-रोग, द्वन्द्वज, त्रिदोषजरोग और सर्वप्रकारके अर्शरोगोंको इस प्रकार नष्ट करता है जिस प्रकार वज्रपात वृक्षोंको तत्काल नाश करदेता है । इस चूर्णके प्रभावसे मनुष्य सुवर्णके समान कान्तिमान्, सिंहके समान पराक्रमी, घोडेके समान वेगसे चलने-वाला, सैकड़ों स्त्रियोंको भोगनेवाला, बलवान् और गरुडके समान हृष्टपुष्ट होताहै । एवं बुद्धिमान् पुरुष नृसिंहके समान शोभायमान पुत्रोंको उत्पन्न करता है । यह नरसिंहनामक चूर्ण मनुष्योंके सब रोगोंको हरनेवाला है ॥ ३७-४२॥

Page 1370Permalink

१३३८ | भैषज्यरत्नावली । | [ वाजीकरणा-


कामदीपक ।

सितं पुनर्नवामूलं शाल्मलीरसभावितम् ।
शाल्मलीसत्त्वनिर्यासं दद्यात्तत्र समं समम् ॥ ४३ ॥
गन्धकं सर्वतुल्यं च भक्षयेच्छाणमात्रकम् ।
अनुपानं प्रकुर्वीत ततः क्षीरं पलद्वयम् ॥ ४४ ॥
अयं चण्डालिनीयोगोऽगम्याप्यत्र हि गम्यते ।
निषेधान्निधनं याति करणात्कामरूपधृक् ॥ ४५ ॥

सफेद पुनर्नवेकी जडका चूर्ण और मोचरस इन दोनोंको समान भाग और दोनोंके बराबर भाग शुद्ध गन्धक लेवे, फिर सब चूर्णको एकत्र मिलाकर सेमलके रसमें सात बार भावना देवे । इसको प्रतिदिन चार चार माशेकी मात्रासे भक्षण करे और ऊपरसे आठ तोले प्रमाण गोदुग्धका अनुपान करे । यह चंडालिनीयोगों अगम्यास्त्रीसे भी गमन करता है और स्त्रीसेवन न करनेसे मृत्यु होती है एवं सेवन करनेसे कामदेवके समान रूपलावण्य करके युक्त होता है ॥


कामधेनु ।

गन्धमामलकं चूर्णं धात्रीरसविभावितम् ।
सप्तधा शाल्मलीतोयैः शर्करामधुयोजितम् ॥ ४६ ॥
लीढ्वा चानु पयःपानं प्रत्यहं कुरुते तु यः ।
एतेनाशीतिवर्षोऽपि शतधा रमते स्त्रियः ॥ ४७ ॥

शुद्ध गन्धक और आमलोंका चूर्ण समान भाग ले, दोनोंको एकत्र मिलाकर आमलोंके रसमें और सेमलके रसमें ७ बार भावना देवे । फिर धूपमें सुखाकर चूर्ण करके उसको चीनी और शहदमें मिलाकर सेवन करे और ऊपरसे दुग्धपान करे । इस प्रकार जो प्रतिदिन इसको सेवन करे तो; अस्सी वर्षका बूढा भी सैंकडों स्त्रियोंके साथ रमण करने लगताहै ॥४६॥४७॥


हरशशांक ।

शाल्मल्यास्त्वचमादाय श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत् ।
शुद्धगन्धकचूर्णानि तद्रसेनैव भावयेत् ॥ ४८ ॥

सेमलकी छालको लेकर बारीक चूर्ण करलेवे फिर उस चूर्णके बराबरही शुद्ध गन्धकका चूर्ण मिलाकर दोनोंको सेमलके रसमें ७ बार भावना देवे । पश्चात् धूपमें सुखाकर पीसलेवे ॥ ४८ ॥

Page 1371Permalink

ऽधिकारः ] भाषाटीकासहिता । १३३९

मासमात्रप्रयोगेण शृणु वक्ष्यामि ये गुणाः ।
मकरध्वजरूपोऽपि स्त्रीशतानन्दवर्द्धनः ॥
शतायुश्च भवेद्देवि वलीपलितवर्जितः ॥ ४९ ॥
तेजस्वी बलसम्पन्नो वेगेन तुरगोपमः ।
सततं भक्षयेद्यस्तु तस्य मृत्युर्न जायते ॥ ५० ॥

इस चूर्णको एक महीनेतक सेवन करनेसे जो गुण होते हैं उनको कहता हूँ सुनो-हे देवि ! इसके प्रतापसे मनुष्य सौ वर्षकी आयुवाला, वली तथा पलितरोगसे मुक्त, तेजस्वी, बलवान् और घोडेके समान वेगवान् होता है । जो पुरुष इसको सर्वदा भक्षण करे तो उसकी कभी मृत्यु नहीं होती है ॥ ४९ ॥ ५० ॥

लक्ष्मणालौह ।

लक्ष्मणाहस्तिकर्णाभ्यां त्रिकत्रयसमन्वयात् ।
अश्वगन्धासमायोगाल्लौहं पुंसवनं मतम् ॥ ५१ ॥
पुत्रोत्पत्तिकरं वृष्यं कन्याप्रसूतिनिवर्त्तकम् ।
कृशस्य बलदं श्रेष्ठं सर्व्वामयहरं परम् ॥ ५२ ॥

लक्ष्मणाकी जड, हस्तिकर्ण (पलाश) की छाल, सोंठ, मिरच, पीपल, हरड बहेडा, आमला, वायविडङ्ग, चीता, नागरमोथा और असगन्ध इनके चूर्णको समान भाग और सब चूर्णके बराबर भाग लोहा लेवे । सबको जलके द्वारा खरल करके दो दो रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । यह लोह पुरुषत्वको उत्पन्न करता है । स्त्रियोंके इसके सेवनसे कन्योत्पत्ति निवृत्त होकर पुत्रोत्पत्ति होती है । इससे वीर्य्य-वृद्धि और कृश मनुष्यके बलकी वृद्धि होती है तथा सर्वप्रकारके रोगोंका नाश होता है ॥ ५१ ॥ ५२ ॥

सिद्धशाल्मलीकल्प ।

भूकूष्माण्डं तालमूली धात्री चैव पुनर्नवा ।
समभागं समाहृत्य भागाद्धं गन्धकं तथा ॥ ५३ ॥
तदर्द्धं पारदं शुद्धं कज्जलीकृत्य निक्षिपेत् ।
श्वतशाल्मलितोयेन सप्तधा भावयेत्ततः॥ ५४ ॥
माहिषेण च दुग्धेन तच्चूर्णं भावयेत्पुनः ।
शुष्कं तच्चूर्णयेद्यत्नाल्लेहयेन्मधुसर्पिषा ॥ ५५ ॥
अनेनाशीतिवर्षोऽपि शतधा रमते स्त्रियः ।

Page 1372Permalink

१३४० भैषज्यरत्नावली । [ वाजीकरणा-


ऊर्ध्वलिङ्गः सदा तिष्ठेत्कामदेव इव स्वयंम् ॥ ५६ ॥
ज्वरादिरोगनिर्मुक्तः संसारसुखमश्नुते ।
शाणमेकं तु कर्त्तव्य दुग्धमत्रानुपानकम् ॥ ५७ ॥

विदारीकन्द, मुसली, आमले और सफेद पुनर्नवा ये प्रत्येक एक एक तोला एवं गन्धक ६ माशे और शुद्ध पारा ३ माशे लेवे । प्रथम पारे और गन्धककी एकत्र कजली बनालेवे, फिर सबको एकत्रकर सफेद सेमलकी जडके क्वाथ और भैंसके दूधमें अलग २ क्रमशः सातबार भावना देवे । पश्चात् धूपमें सुखाकर चूर्ण करलेवे । इस चूर्णको प्रतिदिन चार चार माशे प्रमाण लेकर शहद और घीके साथ सेवन करे । इसके सेवनसे अस्सी वर्षका वृद्ध मनुष्य भी सैंकडों स्त्रियोंको भोगता है और लिङ्ग सदा खडा रहता है । मनुष्य कामदेवके समान सुन्दर हो और ज्वरादि रोगोंसे मुक्त होकर सांसारिक सुखको भोगता है । इसपर दुग्धपान करना चाहिये ॥ ५३-५७ ॥

पञ्चशर ।

रसेन वै शाल्मलिजेन सूतं त्रिसप्तवाराणि बलिं
विमद्य ॥ पृथक् तयोः कज्जलिकां विपक्कां घृते रसः
पञ्चशरोऽयमुक्तः ॥ ५८ ॥ वल्लोऽहिवल्लीदलसंप्रयुक्तो
वीर्यातिवृद्धिं कुरुतेऽस्य नूनम् । मांसान्नमध्यं गुरु पायसं
च पयः पिबेन्माहिषमत्र सिद्धम् ॥ ५९ ॥

सेमलकी मुशलीके रसमें समान भाग मिश्रित पारे और गन्धकको पृथक् पृथक् इक्कीसबार भावना देवे । फिर दोनोंकी कज्जली बनाकर घीमें पकालेवे । पश्चात् इसको दो दो रत्तीप्रमाण ले पानके रसमें मिलाकर सेवन करे तो यह निश्चय वीर्यकी वृद्धि करता है । इसपर मांस, उडदके बने पदार्थ, मदिरा, भारी पदार्थ, खीर और उत्तमप्रकार सिद्ध कियाहुआ भैंसका दूध इत्यादि पदार्थ सेवन करने चाहिये । इस योगको पञ्चशरस कहते हैं ॥ ५८ ॥ ५९ ॥

कामिनीमदभञ्जन ।

शुद्धसूतं समं गन्धं त्र्यहं कह्लारकद्रवैः ।
मर्दितं वालुकायन्त्रे यामं सम्पुटके पचेत् ॥ ६० ॥
रक्ताङ्गरुह द्रवैर्भाव्यं दिनैकं तु सितायुतम् ।
यथेष्टं भक्षयेच्चानु कामयेत्कामिनीशतम् ॥ ६१ ॥

Page 1373Permalink

ऽधिकारः भाषाटीकासहिता । १३४१

शुद्ध पारे और शुद्ध गन्धकको समान भाग लेकर कज्जली बनाले, फिर उसको लाल कमलके पत्तोंके रसमें तीन दिनतक खरल करके वालुकायन्त्रमें रखकर एक प्रहरतक पकावे । पश्चात् उसमेंसे औषधिको निकालकर केशराके क्वाथमें एक दिनतक भावना देवे । इस रसको प्रतिदिन उचित मात्रासे मिश्रीमें मिलाकर सेवन करे और यथेच्छ आहार विहार करे तो सौ स्त्रियोंसे प्रसंग करनेकी शक्ति उत्पन्न होती है ॥ ६० ॥ ६१ ॥

कामिनीदर्पघ्न ।

कज्जलीकृतसुगन्धकशम्भोस्तुल्यमेव कनकस्य हि बीजम् ।
मर्दयेत्कनकतैलयुतं स्यात्कामिनीमदविधूनन एषः ॥ ६२ ॥
अस्य वल्लभकमथो सितयाऽक्तं सेवितं हरति मेहगदौघान् ।
वीर्यदाढर्यकरणं कमनीयं द्रावणं निधुवने वनितानाम् ॥६३॥

शुद्ध गन्धक एक तोला और शुद्ध पारा एक तोला लेकर दोनोंकी एकत्र कज्जली बनालेवे, फिर उसमें दो तोले धतूरेके बीजोंका चूर्ण मिलाकर धतूरेके तेलमें अच्छेप्रकार खरल कर उसकी दो दो रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । प्रतिदिन प्रातःकाल एक दो गोली मिश्रीके साथ सेवन करे तो यह रस स्त्रीके मदको ध्वंस करता है और प्रमेहके समूहको तत्काल नष्ट कर वीर्यस्तम्भन करता है । इसके सेवनसे मनुष्य अत्यन्त मनोहर और स्त्रियोंके दर्पको तत्क्षण नष्ट करनेमें प्रबल होता है ॥ ६२ ॥ ६३ ॥

पुष्पधन्वा ।

हरजभुजगलोहं चाभ्रकं वङ्गचूर्णं कनकविजययष्टी शाल्मली नागवल्ली ।
घृतमधुसितदुग्धं पुष्पधन्वा रसेन्द्रो रमयति शतरामा दीर्घमायुर्बलं च ॥ ६४ ॥

रससिन्दूर, सीसा, लोहा, अभ्रक और वंग इनकी भस्मोंको समान भाग लेकर धतूरा, भांग, मुलहठी, सेमलकी मूसली और पान इनके रसमें एक एक बार क्रमसे भावना देवे । फिर इसको घी, शहद, मिश्री और दूधके साथ मिलाकर सेवन करे । इससे आयु और बलकी वृद्धि होती है तथा मनुष्य सैकडों स्त्रियोंके भोगनेको समर्थ होता है । यह पुष्पधन्वारस सब रसोंका राजा है ॥६४॥

पूर्णचन्द्ररस ।

सूताभ्रलौह सशिलाजतु स्याद्विडङ्गतार्प्यं मधुना सितेन ।
सम्मर्द्य सर्वं खलु पूर्णचन्द्रो माषोऽस्य वृष्यो भवति प्रयुक्तः ॥

Page 1374Permalink

१३४२ भैषज्यरत्नावली । [ वाजीकरणा-

रससिन्दूर, अभ्रक, लोहा, शिलाजीत, वायविडंग और सोनामाखी इन सबको बराबर भाग ले एकत्र पीसलेवे । फिर शहद और मिश्रीमें मिलाकर एक एक माशे प्रमाण प्रतिदिन भक्षण करे तो मनुष्य पूर्णचन्द्रमाके समान वीर्य्यकी वृद्धिको प्राप्त होता है ॥ ६५ ॥

अनङ्गकुसुमाकर।

निरुत्थभस्म सौवर्णं मुक्ता कस्तूरिका तथा ।
तालसत्त्वं च तत्सर्वं तोलकैर्कं प्रकल्पयेत् ॥६६॥
कन्यारसेन संमर्द्य चतुर्गुञ्जामिता वटी ।
वटिकां वटिकार्द्धं वा सर्वरोगेषु योजयेत् ॥६७॥
अनुपानादिकं दद्याद् बुद्ध्वा दोषबलाबलम् ।
अयथावीर्यपातेन शुक्रमेहादिभिस्तथा ॥६८॥
क्लीबत्वं ध्वजभङ्गं च रोगांश्चाशु तदुद्भवान् ।
नाशयेदेव विख्यातोऽनङ्गकुसुमसंज्ञितः ॥ ६९ ॥

उत्तमप्रकार मारेहुये सोनेकी भस्म, मोतीकी भस्म, कस्तूरी और वंशपत्री, हरिताल इन सबको एकएक तोला प्रमाण लेकर घीग्वारके रसमें अच्छे प्रकार खरल करके चारचार रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे। फिर इसकी एक अथवा आधी गोली सेवन करे और दोषोंके बलाबलको विचारकर अनुपानकी कल्पना करे। यह रस सर्व रोगोंमें हितकारी है। अकारण वीर्यपात होनेसे, शुक्रक्षय वा प्रमेहादिसे उत्पन्न हुई क्लीबता, ध्वजभंग और उससे होनेवाले अन्यान्य सब रोगोंको यह प्रसिद्ध अनंगकुसुमनामवाला रस नष्ट करता है ॥ ६६–६९ ॥

हेमसुन्दररस।

शुद्धसूतस्य पादांशं हेमभस्म प्रकल्पयेत् ।
क्षीराज्यदधिसंमिश्रं माषैकं कांस्यपात्रके ॥ ७० ॥
लेहयेन्माषषट्कं तु जरामरणनाशनम् ।
वागुजीचूर्णकर्षैकं धात्रीफलरसाप्लुतम् ॥
अनुपानं पिबेन्नित्यं स्याद्रसो हेमसुन्दरः ॥ ७१ ॥

शुद्ध पारा १ तोला और सुवर्णभस्म ३ माशे लेकर काँसीके पात्रमें रख उसमें दूध, घी और दही प्रत्येक एक एक माशा डालकर अच्छे प्रकार खरल करें। इस रसको प्रतिदिन छः छः माशेकी मात्रासे सेवन करे तो जरा और मृत्युको

Page 1375Permalink

ऽधिकारः ] भाषाटीकासहिता । १३४३

निवृत्ति होती है । इसपर वापचीके एक कर्ष चूर्णको आमलोंके रसमें मिलाकर अनुपान करे । यह हेमसुन्दरनामवाला रस है ॥७०॥७१॥

अनङ्गसुन्दररस ।

शुद्धसूतं समं गन्धं त्र्यहं कल्हारजैर्द्रवैः ।
मर्दितं वालुकायन्त्रे यामं सम्पुटके पचेत् ॥ ७२ ॥
रक्तागस्त्यद्रवैर्भाव्यं दिनमेकं सिताम्बुजैः ।
यथेष्टं भक्षयेच्चानु कामयेत्कामिनीशतम् ॥ ७३ ॥

शुद्ध पारा और शुद्ध गन्धक दोनोंको समान भाग लेकर लाल कमलके रसमें तीन दिनतक खरल करे । फिर वायुकायन्त्रमें रखकर एक प्रहरतक पुटपाक करे । पश्चात् लाल अगस्तियाके रसमें एक दिनतक भावना देकर प्रतिदिन इस रसको उचित मात्रासे मिश्रीके जलके साथ सेवन करे और यथेच्छ भोजन करे तो सौ स्त्रियोंको भोगनेकी शक्ति सम्पन्न होता है ॥७२॥७३॥

गन्धामृतरस ।

भस्मसूतं द्विधा गन्धं कन्यकाद्भिर्विमर्दयेत् ।
रुद्ध्वा लघुपुटे पाच्यमुद्धृत्य मधुसर्पिषा ॥ ७४ ॥
वल्लं खादेज्जरामृत्युं हन्ति गन्धामृतो रसः ।
समूलं भृङ्गराजं च छायाशुष्कं विचूर्णयेत् ॥ ७५ ॥
तत्समं त्रिफलाचूर्ण सर्वतुल्या सिता भवेत् ।
पलैकं भक्षयेच्चानु सेवनाच्च जरापहः ॥ ७६ ॥

रससिन्दूर एक तोला और शुद्ध गन्धक दो तोले इन दोनोंको एकत्र घीग्वारके रसके साथ खरलकर पश्चात् लघुपुटमें रखकर पकावे । जब अच्छे प्रकार पककर सिद्ध होजाय तब निकालकर चूर्ण करलेवे । इस औषधिको प्रतिदिन दो रत्ती प्रमाण ले घी और शहदमें मिलाकर सेवन करे तो यह गन्धामृत रस वृद्धावस्था और मृत्युको नाश करता है । इस औषधको सेवन करनेके पश्चात् जडसहित भाँगरेको छायामें सुखाकर चूर्ण करले, फिर उस चूर्णके समान भाग त्रिफलेका चूर्ण और सब चूर्णके बराबर भाग मिश्री मिलाकर उसमेंसे चार तोले नित्य सेवन करें तो वृद्धता दूर होती है ॥७४-७६॥

सिद्धसूत ।

मुक्ताफलं शुद्धसूतं सुवर्णं रूप्यमेव च ।
यवक्षारं च तत्सर्वं तोलकैकं प्रकल्पयेत् ॥ ७७ ॥

Page 1376Permalink

१३४४ | भैषज्यरत्नावली । | [ वाजीकरणा--


रक्तोत्पलपत्रतोयैर्मर्दयेत्पुत्तलीकृतम् ।
मर्दयेच्च पुनर्दत्त्वा गन्धकं तदनन्तरम् ॥ ७८ ॥
क्षिप्त्वा काचघटीमध्ये सन्निरुध्य त्रियामकम् ।
सिकताख्ये पचेच्छीते सिद्धसूतं तु भक्षयेत् ॥
पञ्चरक्तिप्रमाणेण मुशलीशर्करान्वितम् ॥ ७९ ॥

मोती, शुद्ध पारा, सोना, चांदी इनकी भस्म और जवाखार ये प्रत्येक एक एक तोला लेकर लालकमलके पत्तोंके रसमें खरल करे । फिर सब औषधिके बराबर शुद्ध गन्धक मिलाकर पुनर्वार उक्त रसमें खरल करे । पश्चात् उसको एक बोतलमें भरकर उसके मुँहको अच्छ प्रकार बन्द करके वालुकायन्त्रमं र ३ प्रहरतक पकावे । जब स्वांगशीतल हो जाय तब निकालकर इस सिद्ध पारेको पाँच रत्ती प्रमाण ले मुशली और मिश्रीके चूर्णमें मिलाकर भक्षण करे ॥७७-७९॥

शुक्रवृद्धिं करोत्येष ध्वजभङ्गं च नाशयेत् ।
दुर्बलं वपुरत्यर्थं बलयुक्तं करोत्यसौ ॥ ८० ॥
मुद्गगर्भं घृतं क्षीरं शालयः स्निग्धमामिषम् ।
पारावतस्य मांसं च तित्तिरिश्च सदा हितः ॥ ८१ ॥

यह वीर्य्यकी वृद्धि करता है और ध्वजभङ्गको दूर करता है इसी प्रकार दुर्बल मनुष्यको अत्यन्त बलवान् बनाता है । इसपर मूँगकी दाल, घी, दूध, शालिचावल, स्निग्ध मांस, कबूतरका मांस और तीतरका मांस इन पदार्थोंका सेवन सदैव हितकारी है ॥८०॥८१॥

मकरध्वजवटी ।

सुवर्णं रजतं लौहं कस्तूरी मौक्तिकं तथा ।
जातीफलं च सर्वेषां प्रत्येकं तुल्यभागिकम् ॥ ८२ ॥
लौहाच्च द्विगुणं देयं भस्मसूतं भिषग्वरैः ।
तत्तुल्यं चन्द्रसंज्ञं च प्रवालं च तथैव च ॥८३॥
सहस्रपुटितं चाभ्रं मतं लोहाच्चतुर्गुणम् ।
सर्वद्रव्यसमं देयं मकरध्वजचूर्णितम् ॥ ८४ ॥
वारिणा वटिकां कृत्वा भक्षयेच्च विधानतः ।
सर्वरोगहरो ह्येष नात्र कार्या विचारणा ॥ ८५ ॥

Page 1377Permalink

ऽधिकारः ] भाषाटीकासहिता । १३४५

सोना, रूपा, लोहा, कस्तूरी, मोती और जायफल ये प्रत्येक एकएक तोला एवं रससिन्दूर, कपूर और मूँगा प्रत्येक दो दो तोले तथा सहस्रपुटित अभ्रक ४ तोले और सब द्रव्योंके समान भाग स्वर्णसिन्दूर लेवे । सबको जलद्वारा एकत्र खरल कर दो दो रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । यह औषधि अनुपानभेदसे अनेक प्रकारके रोगोंमें विधिपूर्वक प्रयोग करनी चाहिये । इससे सब रोग नष्ट होते हैं, इसमें सन्देह नहीं ॥ ८२-८५ ॥

वातपित्तोद्भव वापि श्लुष्माणं च विशेषतः ।
आर्द्रकस्य रसैश्चानु सन्निपातविनाशनः ॥ ८६ ॥
प्राकृतं वैकृतं द्वन्द्वं त्रिदोषं च विशेषतः ।
उन्मादं चानेकविधमज्ञानं वाक्प्ररोधकम् ॥ ८७ ॥
कान्तिपुष्टिकरो ह्येष वलीपलितनाशनः ।
मकरध्वजवटी ख्याता स्वयं नाम्ना च भाषिता ॥८८॥

इसको अदरखके रसके साथ सेवन करनेसे वात, पित्त, कफ और त्रिदोषजन्य विकार, प्राकृतक, विकृत, द्वन्द्वजरोग, अनेक प्रकारका उन्माद, मोह और मूर्च्छादि व्याधि शीघ्र नष्ट होती हैं । यह स्वनामख्यात मकरध्वजवटी कान्ति और पुष्टिको उत्पन्न करती है तथा वली और पलितरोगको नष्ट करती है ॥ ८६-८८ ॥

श्रीमन्मन्मथाभ्ररस ।

रसगन्धकयोर्ग्राह्यं पलमेकं सुशोधितम् ।
अभ्रं निश्चन्द्रकं दद्यात्पलार्द्धं च विचक्षणः ॥ ८९ ॥
कर्पूरं तोलकं दद्याद्वङ्गं च कोलसम्मितम् ।
ताम्रं तोलार्द्धकं तत्र निश्शेषं मारितं पुनः ॥९० ॥
लौहकर्षं सुजीर्णं च वृद्धदारकजीरकम् ।
विदारीं शतमूलीं च क्षुरबीजं बलां तथा ॥ ९१ ॥
मर्कटचतिविषां चैव जातीकोषफले तथा ।
लवङ्गं विजयाबीजं श्वेतसर्जं यमानिकाम् ॥ ९२ ॥
शाणभागान् गृहीत्वैतानेकीकृत्यैव पेषयेत् ।
गुञ्जाद्वयं तु कर्त्तव्यं कोष्णं क्षीरं पिबेदनु ॥ ९३ ॥

८५

Page 1378Permalink

१३४६ भैषज्यरत्नावली । [ वाजीकरणा-

शुद्ध पारा, शुद्ध गन्धक प्रत्येक- एकएक तोला, निश्चन्द्र अभ्रक दो तोले, भीमसेनी कपूर और वङ्गभस्म प्रत्येकः एकएक तोला, ताँबेकी भस्म ६ माशे, लोहेकी भस्म एक कर्ष, पुराने विधारेके बीज, जीरा, विदारीकन्द, शतावर, तालमखाने, खिरैंटी, कौंछके बीज, अतीस, जावित्री, जायफल, लौंग, भाँगके बीज, सफेद राल और अजवायन इन सबको चार चार माशे ले एकत्र पीस लेवे । इस औषधिको प्रतिदिन दो दो रत्ती प्रमाण ले सुखोष्ण दूधके साथ सेवन करे ॥ ८९-९३ ॥

गृहे यस्य शतं नार्यो विद्यन्तेऽतिव्यवायिनः ।
न तस्य लिङ्गशैथिल्यमौषधस्यास्य सेवनात् ॥ ९४ ॥
न च शुक्रं क्षयं याति न बलं ह्रासतां व्रजेत् ।
कामरूपी भवेन्नित्यं वृद्धः षोडशवर्षवत् ॥ ९५ ॥
रसः श्रीमन्मथाभ्रोऽयं महेशेन प्रकाशितः ।
अस्य भक्षणमात्रेण काष्ठं जीर्यति तत्क्षणात् ॥
नाशयेद् ध्वजभङ्गादीन् रोगान् योगकृतानपि ॥ ९६ ॥

जिसके घरमें सौ स्त्रियें हों और जो अत्यन्त मैथुन करनेवाले हैं उनको यह रस सेवन करना चाहिये । इसके सेवनसे लिङ्ग कभी शिथिल नहीं होता, न वीर्य नष्ट होता है और न बलका ह्रास होता है । एवं मनुष्य कामदेवके समान रूपवान् और बुढा सोलह वर्षके युवाके समान होता है । इस श्रीमन्मथाभ्ररसको श्रीमहादेवने प्रकट किया है । इसको भक्षण करनेसे काष्ठभी जीर्ण होजाता है तथा ध्वजभङ्गादिरोग तत्क्षण नष्ट होते हैं ॥ ९४-९६ ॥

श्रीकामदेवरस ।

पारदं पलमेकं स्याद् द्विपलं शुद्धगन्धकम् ।
रक्तकार्पासतोयेन घृष्ट्वा काचस्य कुप्यतः ॥ ९७ ॥
निक्षिप्य टङ्कणेनैव मुखं तस्य निरोधयेत् ।
वालुकायन्त्रमध्यस्थं कुप्यं च कुरुते दृढम् ॥ ९८ ॥
अहोरात्रं पचेदग्नौ शास्त्रवित्कुशलो भिषक् ।
शीते चादाय पात्रस्थं कूपिकान्तरलम्बितम् ॥ ९९ ॥
दरदेन समं रक्तं सोज्ज्वलं भस्म यद्भवेत् ।
भक्षयेन्माषमेकं च घृतेन मधुना सह ॥ १०० ॥

Page 1379Permalink

ऽधिकारः ] भाषाटीकासहिता १३४७


पश्चाद् दुग्धं गुडं चाज्यं कृष्णेक्षुमपि शर्कराम् ।
द्राक्षाखर्जूरमधुकप्रभृतीनथ भक्षयेत् ॥ १ ॥

शुद्ध पारा चार तोले, शुद्ध गन्धक ८ तोले इन दोनोंको लाल कपासके रसमें खरल करके बोतलमें भरकर सुहागेसे उसके मुँहको बन्द कर देवे । फिर उस बोतलको वालुकायन्त्रमें रखकर शास्त्रवेत्ता वैद्य एक दिनरात्रितक अग्निमें पकावे । जब स्वाङ्गशीतल होजाय तब उसको शीशीमेंसे निकाले । वह हिंगुलके समान लालरंगवाली और अति उज्ज्वल भस्म होगी । उस भस्मको प्रतिदिन एक एक माशा ले घी और शहदमें मिलाकर चाटे और पीछेसे दूध, गुड, घी, काली ईखका रस, चीनी, दाख, खजूर और मुलहठी आदि द्रव्योंका सेवन करे ॥ ९७-१०१ ॥

त्रिफला मधुना शान्तिं याति पित्तं चिरोद्भवम् ।
निर्गुण्डिकारसेनात्र दुर्वारा वातवेदना ॥ २ ॥
प्रशमं याति वेगेन नूतनं च वपुर्भवेत् ।
अर्द्धावर्त्तितदुग्धेन गृह्यते यद्ययं रसः ॥ ३ ॥
वन्ध्यापि च भवेत्येव जीववत्सा सुपुत्रिका ।
कामदेवमथो सूतं कामिनां कामदं सदा ॥
अस्य प्रसादतो बह्व्यो रम्यश्च रमते स्त्रियः ॥ ४ ॥

त्रिफलेके क्वाथ और शहदके साथ इस रसको खानेसे बहुत पुराना दुष्ट पित्त शान्त होता है । निर्गुण्डीके रसके साथ खानेसे दुष्टवातकी वेदना दूर होती है और शरीर नवीन हो जाता है । यदि इस रसको एक बारकी ब्याई हुई गौके अधओटे दूधके साथ सेवन करे तो वन्ध्यास्त्री भी जीवितवत्सा और सुयोग्य पुत्रवाली होती है । यह कामदेव रस कामी पुरुषोंको कामके देनेवाला है । इसके प्रसादसें निर्बल मनुष्यभी प्रबल और रमणीय होकर स्त्रियोंको भोगता है ॥ २-१०४ ॥

मकरध्वजरस ।

स्वर्णादष्टगुणं सूतं मर्दयेत्त्रिकगन्धकम् ।
रक्तकार्पासकुसुमैः कुमार्याद्भिर्विमर्दयेत् ॥ ५ ॥
शुष्कं काचघटीं रुद्ध्वा वालुकायन्त्रगं हठात् ।
भस्म कुर्याद्रसेन्द्रस्य नवार्ककिरणोपमम् ॥ ६ ॥

Page 1380Permalink

१३४८ भैषज्यरत्नावली । [ वाजीकरण

भागोऽस्य भागाश्चत्वारः कर्पूरस्य सुशोभनाः ।
लवङ्गं मरिचं जातीफलं कर्पूरमात्रया ॥ ७ ॥
मेलयेन्मृगनाभिं च गद्यानकमितं तथा ।
श्लक्ष्णपिष्टो रसो नाम जायते मकरध्वजः ॥ ८ ॥

सोना १ भाग, शुद्ध पारा ८ भाग और पारेसे तिगुनी शुद्ध गन्धक इनको एकत्र खरल कर कज्जली बनालेवे । फिर उसको लालकपासके फूलोंके रस और घीग्वारकें रसमें उत्तम प्रकार खरल करके छायामें सुखाले, पश्चात् काँचकी शीशीमें भरकर उस शीशीके मुँहको बन्दकर वालुकायन्त्रमें नवीन उदय हुए सूर्य्यकी किरणोंके समान लाल वर्णकी विधिपूर्वक भस्म करे । जब स्वांगशीतल होजाय तब उक्त भस्म १ भाग, कपूर ४ भाग, लौंग, मिरच और जायफल ये प्रत्येक कपूरके बराबर भाग एवं कस्तूरी ८ माशे लेकर सबको एकत्र पीस लेवे । इस प्रकार यह मकरध्वजनामक रस सिद्ध होता है ॥ ५-८ ॥

वल्लं वल्लद्वयं वाथ ताम्बूलीदलसंयुतम् ।
भक्षयेन्मधुरं स्निग्धं मृदु मांसलवातलम् ॥ ९ ॥
श्रुतशीतं सितायुक्तं दुग्धं गोभवमाज्यकम् ।
मध्वाद्यं पिष्टमपरं मद्यानि विविधानि च ॥ १० ॥
करोत्यग्निबलं पुंसां वलीपलितनाशनः ।
मेधायुःकान्तिजननः कामोद्दीपनकृन्महान् ॥
अभ्यासात्साधकः स्त्रीणां शतं जयति नित्यशः ॥ ११ ॥

इसको प्रतिदिन दो रत्तीभर अथवा चार रत्तीभर पानमें रखकर सेवन करे । इसपर मधुर, स्निग्ध, हल्का और वातल मांसल एवं औटाकर स्वयं शीतल हुआ मिश्रीमिला गोदुग्ध और घृत, शहद, पिष्टक और अनेक प्रकारकें मद्यादि पदार्थ सेवन करे । यह रस मनुष्योंकी अग्निको दीपन करता, वली और पलितरोगको नष्ट करता है एवं मेधा, आयु, कान्ति और कामको बढानेवाला है । इसके सेवनसे मनुष्य नित्य सौ स्त्रियोंको भोगता है ॥ ९-१११ ॥

रतिकाले रतान्ते च पुनः सेव्यो रसोत्तमः ।
मानहानिं करोत्यासां प्रमदानां सुनिश्चितम् ॥ १२ ॥
कृत्रिमं स्थावरविषं जङ्गमं विषवारि च ।
न विकाराय भवति साधकानां च वत्सरात् ॥ १३ ॥

Page 1381Permalink

[अधिकारः ] | भाषाटीकासहिता । | १३४९

मृत्युञ्जयो यथाऽभ्यासान्मृत्युं जयति देहिनाम् ।
तथाऽयं साधकेन्द्रस्य जरामरणनाशनः ॥१४॥

इस उत्तम रसको मैथुनके आदि और अन्तमें सेवन करे। यह स्त्रियोंके मानको निस्सन्देह दूर करता है। एक वर्ष पर्यन्त इस रसको सेवन करनेसे कृत्रिम, स्थावर, जङ्गम और जलीय जीवोंका विष कुछ भी असर नहीं करता, जिस प्रकार मृत्युञ्जय मन्त्रका जप करनेसे मनुष्योंकी मृत्यु दूर होजाती है उसी प्रकार यह रसेन्द्र भी प्राणियोंके जरा और मरणको नष्ट करता है ॥१२-१४॥

महेश्वररस ।

रसं भस्मीकृतं कोलं गन्धकं शोधितं समम् ।
लौहं कर्षद्वयं ताम्रमर्द्धतोलकसम्मितम् ॥ १५ ॥
सुवर्णं जारितं दद्याच्छाणार्द्धं सुविचक्षणः ।
अभ्रं कर्षद्वयं दद्याच्छाणार्द्धं चन्द्रचूर्णकम् ॥ १६ ॥
श्यामाबीजं वरीं चैव बलामतिबलां तथा ।
एलां च शङ्खपुष्पं च शाणमानं विनिक्षिपेत् ॥
जलेन वटिकां कृत्वा गुञ्जामात्रां प्रदापयेत् ॥ १७ ॥
सेवनादस्य कन्दर्परूपो भवति मानवः ।
सहस्रं याति नारीणामुत्साहो जायतेऽधिकः ॥ १८ ॥

रससिंदूर १ तोला, शुद्ध गंधक १ तोला, लोहा २ तोले, तांबा ६ माशे, जारणकिया सोना २ माशे, अभ्रक २ तोले, कपूर ६ माशे एवं विधारेके बीज, शतावर, खिरेंटी, कंघी, इलायची और शंखपुष्पी ये प्रत्येक चार चार माशे लेवे । सबको जलके द्वारा एकत्र खरल करके एक एक रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । इसकी प्रतिदिन एक एक गोली सेवन करनेसे मनुष्य कामदेवके समान रूपवान् होता है और हजारों स्त्रियोंको भोगनेका उत्साह उत्पन्न होता है ॥१५-१८॥

नित्यं स्त्रीसेवनाद्यस्तु क्षीणशुक्रो भवेन्नरः ॥ १९ ॥
महाशुक्रो भवेत्सोऽपि सेवनादस्य नान्यथा ।
महाबलो महाबुद्धिर्जायते नात्र संशयः ॥ १२० ॥
स्थूलानां कर्षकः श्रेष्ठः कृशानां पुष्टिकारकः ।
रसौ विनाशयेद्रोगान्सप्तसप्ताहभक्षणात् ॥ २१ ॥

Page 1382Permalink

१३५० | भैषज्यरत्नावली । | [ वाजीकरगा-

जो पुरुष नित्यप्रति स्त्रीप्रसङ्ग करनेसे नष्टवीर्य्य होगया हो वह भी इसके सेवनसे अत्यन्त वीर्य्यवान्, महाबलवान् और बुद्धिमान् होता है इसमें कुछ सन्देह नहीं । इस रसको सात सप्ताह पर्यन्त सेवन करनेसे सब रोग नष्ट होते हैं एवं स्थूल पुरुषोंकी स्थूलता और कृश मनुष्योंकी कृशता दूर होकर शरीर पुष्ट होताहै॥१९-२१॥

स्वर्णसिंदूर ।

पलं रसेन्द्रस्य च गन्धकस्य हेम्नोऽपि कर्षं परिगृह्य सम्यक्।
वटप्ररोहस्य रसेन यामं यामं विमर्द्याथ कुमारिकायाः ॥२२॥
तत्काचकूप्यां निहितं प्रयत्नात्पचेद्विधिज्ञः सिकताख्ययन्त्रे ।
ततो रजश्चोर्द्धगतं सुरम्यं प्रगृह्य यत्नादरुणप्रभं यत् ॥२३॥
तद्योजयेत्सर्वगदेषु वीक्ष्य धातुं बलं वह्निवृद्धिं वयश्च ।
रसायनं वृष्यतरं च बल्यं मेधाग्निकान्तिस्मरवर्द्धनं च ॥ २४ ॥

शुद्ध पारा एक पल, शुद्ध गंधक एक पल और सोना एक तोला लेवे । सबको एकत्र बडके अंकुरोंके रसमें एक प्रहरतक एवं घीग्वारके रसमें एक प्रहरतक खरल करे । फिर एक बोतलमें विधिपूर्वक बुद्धिमान् वैद्य उसको वालुकायंत्रमें पकावे । जब स्वयं शीतल होजाय तब सूर्योदयकी लाल लाल कान्तिके समान उस औषधिको बोतलमेंसे निकालकर पीस लेवे । इस स्वर्णसिन्दूरनामक रसको सब प्रकारके रोगोंमें विचारपूर्वक प्रयोग करे । यह रसायन धातु, बल, अग्नि और आयुकी वृद्धि, शरीरमें पुष्टि, वीर्य तथा बलकी वृद्धि करती है । मेधा, जठराग्नि और काम-शक्तिको प्रबल करती है ॥२१-२४॥

स्वल्पचन्द्रोदयमकरध्वज ।

जातीफलं लवङ्गं च कर्पूरं मरिचं तथा ।
प्रत्येकं तोलकं दत्त्वा सुवर्णस्य च माषकम् ॥ २५ ॥
अण्डजं माषमानं च सर्वतुल्यमथेश्वरम् ।
यत्नतो मर्दयेत्खल्ले चतुर्गुञ्जावटीं चरेत् ॥ २६ ॥
एष चन्द्रोदयो नाम रसो वाजीकरः परः ।
हन्ति रोगानशेषांश्च बलवीर्याभिवर्द्धनः ॥ २७ ॥

जायफल, लौंग, कपूर और कालीमिरच ये प्रत्येक एक एक तोला, सोना एक माश, कस्तूरी एक माशा और सब औषधोंके बराबर भाग रससिंदूर

Page 1383Permalink

ऽधिकारः ] भाषाटीकासहिता। १३५१

लेवे। सबको खरलमें रखकर उत्तम प्रकार मर्दन करे पश्चात् चार चार रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे। यह स्वल्प चन्द्रोदयनामक रस अत्यन्त वाजीकरण,सर्वरोग नाशक, बल, वीर्य एवं अग्निवर्द्धक है। इसको माखन, मिश्री अथवा पानके रसके साथ सेवन करना चाहिये ॥ २६-२७ ॥

वृहच्चन्द्रोदयमकरध्वज ।

पलं मृदुस्वर्णदलं रसैन्द्रात्पलाष्टकं षोडश गन्धकस्य ।
शोणैः सुकार्पासभवैः प्रसूनैः सव विमर्द्याथ कुमारि-
काद्भिः ॥ २८ ॥ तत्काचकुम्भे निहितं सुगाढे मृत्क-
र्पटीभिर्दिवसत्रयं च । पचेत्क्रमाग्नौ सिकतारुययन्त्रे
ततो रजः पल्लवरागरम्यम् ॥ २९ ॥ संगृह्य चैतस्य पलं
पलानि चत्वारि कर्पूररजस्तथैव । जातीफलं सोषण-
मिन्द्रपुष्पं कस्तूरिकाया इह शाणमेकम् ॥ १३० ॥

सोनेके वरक चार तोले, शुद्ध पारा ३२ तोले, शुद्ध गन्धक ६४ तोले इनको एकत्र कर कज्जली बनावे, फिर लालवर्णकी वनकपासके फूलोंके रस और घीग्वारके रसमें खरल कर उसको कांचकी शीशीमें भर ऊपरसे कपरामटी करके धूपम सुखालेवे। पश्चात् उस बोतलको बालुकायन्त्रमें रखकर मृदु, मध्य और तीक्ष्ण इस क्रमसे तीन दिनतक अग्निदेवे। जब स्वाङ्गशीतल होजाय तब उसमेंसे लालवर्णके कोमल पत्तोंके समान रमणीय भस्मको निकाललेवे। तदनन्तर यह भस्म चार तोले, कपूर १६ तोले एवं जायफल, त्रिकुटा, लौंग, कस्तूरी ये प्रत्येक चार चार माशे लेवे, सबको जलद्वारा एकत्र खरल कर गोलियाँ बनालेवे ॥ २८-१३० ॥

चन्द्रोदयोऽयं कथितोऽस्य वल्लो भुक्तोऽहिवल्लीदलमध्य-
वर्त्ती । मदोन्मदानां प्रमदाशतानां गर्वाधिकत्व श्लथ-
यत्यकाण्डे ॥ ३१ ॥ घृतं घनीभूतमतीव दुग्धं मृदूनि
मांसानि समस्तकानि । मांसात्रपिष्टानि भवन्ति पथ्या-
न्यानन्ददायीन्यपराणि चात्र ॥ ३२ ॥ वलीपलिताना-
शनस्तनुभृतां वयःस्तम्भनः समस्तगदखण्डनः प्रचुर-
रोगपञ्चाननः । गृहेऽपि गृहभूपतिर्भवति यस्य चन्द्रो-
दयः स पञ्चशरदर्पितो मृगदृशां भवेद्वल्लभः ॥ ३३ ॥

Page 1384Permalink

१३५२ भैषज्यरत्नावली । [ वाजीकरणा-

इसको बृहच्चन्द्रोदयरस कहते हैं। इस रसको प्रतिदिन दो या तीन रत्ती प्रमाण ले पानमें रखकर सेवन करे । इसके सेवनसे मनुष्य सैकड़ों मन्दोन्मत्त स्त्रियोंके मदको असमयमें दूर करता है। इसपर घृत, खूब औटाकर गाढा हुआ दूध, मृदु मांस, अन्नके और पिष्ठीके बने पदार्थ एवं अन्यान्य सब प्रकारकें आनन्ददायक पथ्य पदार्थ हितकारी हैं। यह रस वली और पलितरोगको नष्ट करनेवाला, मनुष्योंकी आयुको स्थापन करनेवाला, समस्त रोगोंको नाश करनेके लिये मृत्युञ्जय है। यह चन्द्रोदय जिसके घरमें भी होता है वह घरका राजा होता है। वह मृगनयनी स्त्रियोंका प्यारा और कामदेवके गर्वको दूर करता है ॥ ३१-३३ ॥

खण्डाभ्रक ।

पक्वचूतरसद्रोणः पात्रं स्याच्छुद्धखण्डतः ।
घृतमर्द्धं ततो ग्राह्यं चतुर्थांशं च नागरम् ॥ ३४ ॥
तदर्द्धं मरिचं प्रोक्तं तदर्द्धां पिप्पली मता ।
तोयं खण्डसमं दद्यात्सर्वमेकत्र संस्थितम् ॥ ३५ ॥
विपचेन्मृन्मये पात्रे यदा दर्वीप्रलेपनम् ।
चूर्णान्येषां ततो दद्यात्पत्रं पलचतुष्टयम् ॥ ३६ ॥
ग्रन्थिकं चित्रकं मुस्तं धन्याकं जीरकद्वयम् ।
त्र्यूषणं जाति तालीशं चूर्णमेषां पलं पलम् ॥ ३७ ॥
त्वगेलाकेशराणां च प्रत्येकं च पलं तथा ।
सिद्धशीते च मधुनः प्रस्थं दत्त्वा विघट्टयेत् ॥
तत्सर्वमेकतः कृत्वा स्निग्धे भाण्डे निधापयेत् ॥ ३८ ॥

उत्तम प्रकार पकेहुए आमोंका रस ३२ सेर, मिश्री ८ सेर, गौका घी चार सेर, सोंठका चूर्ण दो सेर, मिरचोंका चूर्ण एक सेर, पीपलका चूर्ण आध सेर और जल आठ सेर लेवे । सबोंको मिट्टीके उत्तम पात्रमें एकत्रकर विधिपूर्वक पकावे । जब पकते पकते पाक गाढा होकर करछीसे लगने लगे तब उसमें तेजपात १६ तोले, गठिवन, चीतेकी जड, नागरमोथा, धनियाँ, जीरा, काला जीरा, त्रिकुटा, जायफल, तालीशपत्र, दारचीनी, छोटी इलायची और नागकेशर इन प्रत्येक औषधियोंको चार चार तोले ले बारीक पीसकर मिलादेवे । जब अच्छे प्रकार पकजाय तब उतारकर शीतल होजानेपर उसमें एकप्रस्थ शहद डालकर सबको एकमएक करके चिकने बर्तनमें भरकर रखदेवे ॥ ३४-३८ ॥

Page 1385Permalink

ऽधिकारः ] भाषाटीकासहिता । १३५६


भोजनादादितः खादेत्पलमानं प्रमाणतः ।
गच्छेत्कन्दर्पदर्पान्धो रागवेगाकुलेन्द्रियः ॥ ३९ ॥
शतं वापि तदर्द्धं वा रमेत्स्त्रीणां पुमानयम् ।
संसेव्य भेषजं ह्येतद्वन्ध्यायां जनयेत्सुतम् ॥ ४० ॥
वीरं सर्वगुणोपेतं शतायुश्च भवेदयम् ।
मृतवत्सा च या नारी या च गर्भोपघातिनी ॥ ४१॥
साऽपि सूते सुतं सत्यं नारायणपरायणम् ।
वन्ध्याऽपि लभते पुत्रं वृद्धोऽपि तरुणायते ॥ ४२ ॥
कुरङ्ग इव संहृष्टो मातङ्ग इव विक्रमः ।
सदा भेषजसंसेवी भवेन्मारुतवेगवान् ॥ ४३ ॥

तदनन्तर प्रतिदिन भोजन करनेसे पहले इसको चार चार तोले प्रमाण सेवन करें। इसके सेवनसे कामदेवके मदसे अन्धीभूत और रागके वेगसे व्याकुल इन्द्रिय-वाला मनुष्य सौ या पचास स्त्रियोंको भोगता है। इस औषधिको सेवनकर वन्ध्या स्त्री भी वीर, सम्पूर्ण गुणोंसे युक्त और शतायुषी पुत्रको उत्पन्न करती है। जिस स्त्रीके सन्तान होकर मरजाती है और जिसके गर्भ पतित होजाता है वह स्त्रीभी सत्य और नारायण परायण पुत्रको जनती है। इसक प्रतापसे वन्ध्या स्त्री पुत्रवाली और वृद्ध मनुष्य तरुण होता है। इस औषधिको सर्वकालमें नियमितरूपसे सेवन करनेवाला मनुष्य हिरनके समान हृष्ट पुष्टाङ्ग तथा प्रसन्न, हाथीके समान पराक्रमी और वायुके समान वेगवाला होता है ॥ ३९-१४३ ॥

हन्ति सर्वामयं घोरं कासं श्वासं क्षयं तथा ॥ ४४ ॥
दुर्नामाजीर्णकं चैव अम्लपित्तं सुदारुणम् ।
तृष्णां छर्दिं च मूर्च्छा च शूलमष्टविधं जयेत् ॥ ४५ ॥
खण्डाभ्रकमिदं प्रोक्तं भार्गवेण स्वयम्भुवा ।
वयस्यं मेध्यमायुष्यं सर्वपापविनाशनम् ॥ ४६ ॥
ग्रहरक्षःपिशाचघ्नमपस्मारविनाशनम् ।
पाण्डुरोगं प्रमेहं च मूत्रकृच्छ्रं च नाशयेत् ॥ ४७ ॥
वश्या योषिद्भवेत्पुंसां पुमान् वश्यश्च योषिताम् ।
दृष्टं वारसहस्रं च कथमत्र विचारणा ॥ ४८ ॥