Skip to content
SarvaKosh
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

by कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल)

Source: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (origin)

Public domain in India · Report a copyright issue

DevanagariHindipublished1,416 pages

Page 693 of 1416

Read in context
Page 693

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ६६१

भग्न होगये हैं अङ्ग जिनके ऐसे खञ्ज और पंगु मनुष्योंके एवं शिरोरोग, हनुग्रह और बातजन्य सम्पूर्ण रोगोंको निश्चयही शीघ्र नष्ट करता है ॥ २९२-२९३ ॥

हिमसागरतैल ।

शतावरीरसप्रस्थे विदार्य्याः स्वरसे तथा ।
कूष्माण्डकरसप्रस्थे धात्र्याश्च स्वरसे तथा ॥ ९४ ॥
शाल्मल्याः स्वरसप्रस्थे तथा गोक्षुरकस्य च ।
नारिकेलरसप्रस्थे तिलतैलस्य प्रस्थतः ॥ ९५ ॥
कडल्याः स्वरसप्रस्थे क्षीरप्रस्थचतुष्टये ।
अस्यौषधस्य कल्कस्य प्रत्येकं कर्षसम्मितम् ॥ ९६ ॥
चन्दनं तगरं वाप्यं मञ्जिष्ठा सरलाऽगुरु ।
मांसी मुरा च शैलेयं यष्टी दारु नखी शिवा ॥ ९७ ॥
पूतिका पीडिका पत्रं कुन्दुरुर्नलिका तथा ।
वरी लोध्रं तथा मुस्तं त्वगेलापत्रकेशरम् ॥ ९८ ॥
लवङ्गं जातिकोषं च तथा मधुरिका शठी ।
चन्दनं ग्रन्थिपर्णं च कर्पूरं लाभतः क्षिपेत् ॥ ९९ ॥

शतावर क रस १ प्रस्थ, विदारीकन्दका स्वरस १ प्रस्थ, पेठेका रस एक प्रस्थ, आमलोंका स्वरस १ प्रस्थ, सेमलकी जडका स्वरस १ प्रस्थ, गोखुरूका रस एक प्रस्थ, नारियलका जल एक प्रस्थ केलेकी जडका स्वरस एक प्रस्थ, तिलका तैल एक प्रस्थ और दूध ४ प्रस्थ लेकर इनमें लालचन्दन, तगर, कूठ, मँजीठ, धूपसरल, अगर, बालछड, कपूरकचरी, भूरिछरीला, मुलहठी, देवदारु, नख, हरड, गन्धमार्जारवीर्य, पोई शाकके पत्ते, कुन्दुरु, नली, शतावर, लोध, नागरमोथा, दारचीनी, इलायची, तेजपात, नागकेशर, लौंग, जावित्री, सौंफ, कचूर, श्वेतचन्दन, गठिवन और कपूर इन प्रत्येक औषधिका कल्क एक एक कर्ष परिमाण अथवा इनमेंसे जितनी औषधियाँ मिल सकें उतनीहीका कल्क डालकर तेलको सिद्ध करे ॥९४-२९९॥

अस्य तैलस्य सिद्धस्य शृणु वीर्य्यमतः परम् ।
उच्चैः प्रपततो वायोर्गजतो वाजिनस्तथा ॥ ३०० ॥
उष्ट्रतो लोष्टपाताच्च पंगूनां पीठसर्पिणाम् ।
एकाङ्गशोषिणां चैव तथा सर्वाङ्गशोषिणाम् ॥ १ ॥