Skip to content
SarvaKosh
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

by कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल)

Source: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (origin)

Public domain in India · Report a copyright issue

DevanagariHindipublished1,416 pages

Page 690 of 1416

Read in context
Page 690
६५८भैषज्यरत्नावली ।[ वातव्याधि-

चैषां सरणीयुतानाम् ॥ ७४ ॥ मूलं विदध्यादथ पाट-
लानां प्रस्थं सपादं विधिनोद्धृतानाम् । द्रोणैरपामष्टभि-
रेव पक्त्वा पादावशेषेण रसेन तेन ॥ ७५ ॥ तैलाढ-
काभ्यां सममेव दुग्धमाजं निदध्यादथवापि गव्यम् ।
एकत्र सम्यग्विपचेत्सुबुद्धिर्दद्याद्रसं चैव शतावरीणाम् ।
॥ ७६ ॥ तैलेन तुल्यं पुनरेव तत्र रास्नाश्वगन्धामिशि-
दारुकुष्ठम् । पर्णीचतुष्कागुरुकेशराणि सिंधूत्थमांसी-
रजनीद्वयं च ॥ ७७॥ शैलेयकं चन्दनपुष्कराणि एला-
स्र्यष्टीतगराब्दपत्रम् । भृङ्गाष्टवर्गाम्बु वचा पलाशं
स्थौणेयकूशीर कचोरकाख्याम्। एतैः समस्तैर्द्विपलप्रमाणै-
रालोड्य सर्वै विधिना विपक्वम् ॥ ७८ ॥

बेलकी छाल, असगन्ध, बडीकटेरी, गोखुरू, सोनापाठा, खिरेंटी, फरहद, कटेरी, पुनर्नवा, कंघी, अरणी, प्रसारणी और पाढलकी जड इन प्रत्येक ओषधिको अस्सी अस्सी तोले लेकर आठ द्रोण जलमें पकावे । जब पकते पकते दो द्रोण जल शेष रहजाय तब उतारकर छानलेवे । फिर उस क्वाथके साथ तिलका तेल दो आढक ( सोलह सेर ), बकरी या गौका दूध दो आढक, शतावरका रस दो आढक एवं रायसन, असगन्ध, सौंफ, देवदारु, कूठ, शालपर्णी, पृश्निपर्णी, मुद्रपर्णी, माषपर्णी, अगर, केशर, सैंधानमक, वालछड, हल्दी, दारुहल्दी, भूरिछरीला, चन्दन, पोहकरमूल, इलायची, मँजीठ, तगर, नागरमोथा, तेजपात, भाँगरो, अष्टवर्गकी आठों ओषधियाँ ( जीवक, ऋषभक, ऋद्धि, वृद्धि, मेदा, महामेदा, काकोली, क्षीरकाकोली ), सुगन्ध-वाला, वच, ढाककी जड, गठिवन, सफेद पुनर्नवा और चोरक ( भटेउर ) इन सब ओषधियोंके कल्कको आठ आठ तोले मिलाकर विधिपूर्वक तैलको पकावे ७४-७८

कर्पूरकाश्मीरमृगाण्डजानां चूर्णीकृतानां त्रिपलप्रमा-
णम् । प्रस्वेददौर्गन्ध्यनिवारणाय दद्यात्सुगन्धाय वदन्ति
केचित् ॥ ७९ ॥ नारायणं नाम महत् तैलं सर्वप्रकारे-
र्विधिवत्प्रयोज्यम् । आश्वेव पुंसां पवनार्दितानामेकाङ्ग-
हीनादितवेपमानाः ॥ २८० ॥ ये पङ्गवः पीठविसर्पिणश्च
बाधिर्यशुक्रक्षयपीडिताश्च । मन्याहनुस्तम्भशिरो-