Skip to content
SarvaKosh
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

by कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल)

Source: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (origin)

Public domain in India · Report a copyright issue

DevanagariHindipublished1,416 pages

Page 615 of 1416

Read in context
Page 615

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ५८३

ईखका रस, पोईका शाक, उडद, मदिरा, मांस, घी, दूध, गेहूँ, गुड और मछली ये सब पदार्थ मनुष्यको निद्रा प्राप्त करानेवाले हैं ॥ ९ ॥

शक्राशनमजाक्षीरं पादलेपात्तदर्थकृत् ॥ १० ॥
भाँगको बकरीके दूधके साथ पीसकर पैरोंपर लेप करनेसे निद्रा आती है ॥१०॥

मूर्च्छान्तकरस।

सिन्दूरं माक्षिकं हेम शिलाजत्वायसी तथा ।
शतमूल्या विदार्याश्च स्वरसेन विभावयेत् ॥ ११ ॥
श्लक्ष्ण पिष्ट्वा ततः कुर्याद् गुटिका वल्लसम्मिताः ।
रसो मूर्च्छान्तको हन्यादसौ मूर्च्छा शिवोदितः ॥ १२ ॥
रससिन्दूर, सुवर्णमाक्षिकभस्म, सुवर्णभस्म, शिलाजीत और लोहभस्म इन सबको सम भाग लेकर एकत्र खरल करके शतावर और विदारीकन्दके स्वरसमें भावना देवे। फिर उसको बारीक पीसकर दो दो रत्तीकी गोलियाँ बना लेवे। इस मूर्च्छान्तक रसको शिवजीने वर्णन किया है। यह रस मूर्च्छाको शीघ्र नष्ट करता है ११ १२

अश्वगन्धारिष्ट ।

तुलार्द्ध चाश्वगन्धाया मुसल्याः पलविंशतिः ।
मञ्जिष्ठाया हरीतक्या रजन्यौर्मधुकस्य च ॥ १३ ॥
रास्नाविदारीवार्थानां मुस्तकत्रिवृतोरपि ।
भागान्दशपलान्दद्यादनन्ताश्यामयोस्तथा ॥ १४ ॥
चन्दनद्वितयस्यापि वचायाश्चित्रकस्य च ।
भागानष्टपलान् क्षुण्णानष्टद्रोणेऽम्भसः पचेत् ॥ १५ ॥
द्रोणशेषे कषायेऽस्मिन् पूते शीते प्रदापयेत् ।
धातक्याः षोडशपलं माक्षिकस्य तुलात्रयम् ॥ १६ ॥
व्योषस्य द्विपलं चापि त्रिजातकचतुःपलम् ।
चतुःपलं प्रियङ्गोश्च द्विपलं नागकेशरम् ॥ १७ ॥
मासाद्धूर्ध्वं पिबेदेनं पलार्द्धपरिमाणतः ।
मूर्च्छामपस्मृतिं शोषमुन्मादमपि दारुणम् ॥ १८ ॥
कार्श्यमर्शांसि मन्दत्वमग्नेर्वातभवान् गदान् ।
अश्वगन्धाद्यरिष्टोऽयं पीतो हन्यादसंशयम् ॥ १९ ॥