Skip to content
SarvaKosh
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

by कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल)

Source: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (origin)

Public domain in India · Report a copyright issue

DevanagariHindipublished1,416 pages

Page 361 of 1416

Read in context
Page 361

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ३२९

धातकी बालविल्वं च शठी रास्त्रा पुनर्नवा ।
त्रिकटुं पिप्पलीमूलं चित्रकं गजपिप्पली ॥ २२ ॥
देवदारु वचा कुष्ठं मोचकं कटुरोहिणी ।
तेजपत्रामजमोदे च जीवनीयगणस्तथा ॥ २३ ॥
एषामर्द्धपलान् भागान् पाचयेन्मृदुनाऽग्निना ।
एतद्धि बिल्वतैलाख्यं मन्दाग्नीनां प्रशस्यते ॥ २४ ॥

सूखी बेलगिरी ५० पल और दममूलकी सब औषधियाँ ५० पल लेकर एक द्रोण जलमें पकावे। जब पककर चौथाई भाग जल शेष रहजाय तब उतारकर छानलेवे। फिर उसमें अदरखका रस १ प्रस्थ, कांजी १ प्रस्थ, दूध १ प्रस्थ और तिलका तेल एक प्रस्थ डालदेवे। धायके फूल, कच्ची बेलगिरी, कचूर, रायसन, लाल विषखपरा, सोंठ, पीपल, मिरच, पीपलामूल, चीतेकी जड़, गजपीपल, देवदारु, वच, कूठ, मोचरस, कुटकी, तेजपात, अजमोद, जीवक, ऋषभक, मेदा, महामेदा काकोली, क्षीरकाकोली, ऋद्धि, वृद्धि, मुगवन, मषवन, जीवन्ती और मुलहठी इन प्रत्येकके दो दो तोले कल्कको लेवे। सबको एकत्र मिलाकर मन्द मन्द अग्निसे तैलको पकावे। यह बिल्वनामक तैल मन्दाग्निवालोंके लिये विशेषकर उपयोगी है ॥ २०–२४ ॥

ग्रहणीं विविधां हन्ति चातीसारमरोचकम् ।
सङ्ग्रहग्रहणीं हन्ति अर्शसामपि नाशकम् ॥ २५ ॥
श्लीपदं विविधं हन्ति अन्त्रवृद्धिं च नाशयेत् ।
कफवातोद्भवं शोथं ज्वरमाशु व्यपोहति ॥ २६ ॥
कासं श्वासं च गुल्मं च पाण्डुरोगविनाशनम् ।
मक्कल्लशूलशमनं सूतिकातङ्कनाशनम् ॥ २७ ॥
मूढगर्भे च दातव्यं मूढवातानुलोमनम् ।
शिरोरोगहरं चैव स्त्रीणां गदनिषूदनम् ॥ २८ ॥
रजोदुष्टाश्च या नार्यो रेतोदुष्टाश्च ये नराः ।
तेऽपि तारुण्यशुक्राढ्या भविष्यन्ति महाबलाः ॥ २९ ॥
वन्ध्याऽपि लभते पुत्रं शूरं पण्डितमेव च ।
बिल्वतैलमिति ख्यातमात्रेयेण विनिर्मितम् ॥ ३० ॥