Skip to content
SarvaKosh
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

by कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल)

Source: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (origin)

Public domain in India · Report a copyright issue

DevanagariHindipublished1,416 pages

Page 229 of 1416

Read in context
Page 229

[ प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । १९७

मूर्वा, लाख, हल्दी, दारुहल्दी, मंजीठ, इन्द्रायनकी जड, सुगंधवाला, पुहकरमूल, रायसन, गजपीपल, सोंठ, पीपल, मिरच, पाढ, इन्द्रजौ, सेंधानमक, कालानमक, विडनमक, अडूसाकी छाल, सफेद आककी जड, अनन्तमूल, देवदारु और बडी इन्द्रायनके फल इन सब ओषधियोंका कल्क दो दो तोले एवं दहीका पानी, काँजी, चिरायतेका क्वाथ और सरसोंका तेल ये प्रत्येक एक एक प्रस्थ लेवे. सबको एकत्र मिलाकर यथाविधि तेलको सिद्ध करे ॥ २४–२६ ॥

लिप्तं भुक्तं ज्वरं चैव सन्ततं सततं तथा ।
धातुस्थमस्थिमज्जास्थं ज्वरं सव व्यपोहति ॥ २७ ॥
कामलां ग्रहणीं घोरामतिसारं हलीमकम् ।
प्लीहं पाण्डुं च श्वयथुं नाशयेन्नात्र संशयः ॥
नास्ति तैलं वरं चास्माज्ज्वरदर्पकुलान्तकृत् ॥ २८ ॥

इस तैलको मर्दन और पान प्रयोग करनेसे सन्तत, सतत, धातुगत, अस्थिगत, मज्जागत ज्वर एवं अन्य सर्वप्रकारके ज्वर, कामला, संग्रहणी, अतिसार, हलीमक, प्लीहा, पाण्डुरोग और सूजन ये समस्तरोग नष्ट होते हैं । ज्वररूपी हाथीके दर्पको दलन करनेवाला इससे बढकर और कोई उत्तम तैल नहीं है ॥२७–२८॥

बृहत्किरातादितैल ।

कैरातस्य तुलामानं जलद्रोणे विपाचयेत् ।
कटुतैलस्य ( पा ) मात्रार्द्धं तेनैव साधयेद्भिषक् ॥ २९ ॥
मूर्वालाक्षाद्वयक्वाथः कांजिकं दधिमस्तु च ।
एतानि तैलतुल्यानि कल्कानेतांश्च संपचेत् ॥ ३० ॥
भूनिम्बः श्रेयसी रास्ना कुष्ठं लाक्षेन्द्रवारुणी ।
मञ्जिष्ठा च हरिद्रे द्वे मूर्वा मधुकमुस्तकम् ॥ ३१ ॥
वर्षाभूः सैन्धवं मांसी बृहती च तथा विडम् ।
ह्रीबेरं शतमूली च चन्दनं कटुरोहिणी ॥ ३२ ॥
हयगन्धा शताह्वा च रेणुका सुरदारु च ।
उशीरं पद्मकं धान्यं पिप्पली च वचा शठी ॥ ३३ ॥
फलत्रिकं यमान्यौ द्वे शृङ्गी गोक्षुर एव च ।
पर्ण्यौ द्वे तरुणीमूलं विडङ्गं जीरकद्वयम् ॥ ३४ ॥