Skip to content
SarvaKosh
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

by कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल)

Source: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (origin)

Public domain in India · Report a copyright issue

DevanagariHindipublished1,416 pages

Page 158 of 1416

Read in context
Page 158
१२६भैषज्यरत्नावली ।[ रस-

पारा, गन्धक, और हरताल प्रत्येक एक एक तोला, वत्सनाभ विष ३ तोले, काष्ठविष १ तोला, सर्पविष १ तोला और सबकी बराबर अर्थात् ८ तोले सिंगरफ लेकर सबको जलके साथ एकत्र खरल करके मूँगकी बराबर गोलियाँ बनालेवे। उनमेंसे एक गोली अदरखके रसके साथ सन्निपातज्वरमें देवे। यह रस सन्निपात-ज्वरको विनाश करनेके लिये अत्यन्त प्रभावशाली है ॥ २७ ॥ २८ ॥

द्वितीय सन्निपातभैरवरस।

रसं विषं गन्धकं च हरतालं पलत्रयम् ।
जयपालं त्रिवृत्स्वर्णं ताम्रसीसाभ्रलौहकम् ॥ २९ ॥
अर्कक्षीरं लाङ्गली च स्वर्णमाक्षिकमेव च ।
समं कृत्वा रसेनेषां त्रिंशद्वारं च मर्दयेत् ॥ २३० ॥
अर्कश्वेतोऽलम्बुषा च सूर्यावर्त्तश्च कारवी ।
काकजङ्घा श्योणकश्च कुष्ठं व्योषविकङ्कतम् ॥ ३१ ॥
रवेर्मणिश्चन्द्रकान्तो निर्गुण्डी च महाजटा ।
धुस्तूरदन्तीपिप्पल्यो दशाष्टाङ्गमिदं शुभम् ॥ ३२ ॥
रसतुल्यं प्रदातव्यं दत्त्वा तोयं चतुर्गुणम् ।
शिष्टैकगुणतोयेन भावनाविधिरिष्यते ॥ ३३ ॥
भावनायां भावनायां शोषणं मुहुरिष्यते ।
ततश्च वटिकां कृत्वा भैरवाय बलिं ददेत् ॥ ३४ ॥

"सर्वचूर्णसमं कृत्वा अर्कमूलादिपिप्पलीमूलान्ताना-
मष्टदशानां मिलित्वा रसादिसामग्रीतुल्यानां चतुर्गुणजलैक-
गुणावशिष्टक्वाथेन त्रिंशद्वारमातपे भावनीयम्, प्रतिवारं यत्नेन
शोषयित्वा कलायप्रमाणां वटिकां कृत्वा व्याध्यनुरूपमार्द्रक-
स्वरसेन ज्वरिणे दद्यात् ॥"

शोधितपारा, वत्सनाभ, गन्धक, हरताल, त्रिफला, जमालगोटे, निसोत, धतूरेके बीज, ताँबा, सीसा, अभ्रक, लोह, आकका दूध, कलिहारीकी जड़ और सोनामाखी इन सब ओषधियोंको समानभाग लेकर एकत्र खरल कर लेवे। फिर सफेद आक, लज्जावन्ती, हुलहुल, कालाजीरा, काकजंघा, सोनापाठा, कूठ, सोंठ, मिरच, पीपल, कंटाई, सूर्यमणि और चन्द्रकान्तमणिके पुष्प, सिम्हाल्ह, रुद्रजटा, धतुरा, दन्तीकी जड और पीपल इन अठारहों ओषधियोंको अष्टादशाङ्ग कहते हैं। इनको पारद आदि रसोंके बराबर भाग लेकर चौगुने जलमें डालकर पकावे, चतुर्थांश जल शेष