Skip to content
SarvaKosh
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

by कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल)

Source: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (origin)

Public domain in India · Report a copyright issue

DevanagariHindipublished1,416 pages

Page 1360 of 1416

Read in context
Page 1360

१३२८ ] । भैषज्यरत्नावली रसायन-

अयमष्ठीलिकां हन्ति कासं श्वासमरोचकम् ।
आमशूलं कटीशूलं हृच्छूलं पंक्तिशूलकम् ॥ ८० ॥
अग्निमान्द्यमजीर्णं च ग्रहणीं चिरजामपि ।
आमवातमम्लपित्तं भगन्दरमपि द्रुतम् ॥ ८१ ॥
कामलां पाण्डुरोगं च प्रमेहं वातशोणितम् ।
वातं बहुविधं चैव मन्दाग्नित्वं वमिं भ्रमिम् ॥
नातः परतरः श्रेष्ठो विद्यते वाजिकर्मणि ॥ ८२ ॥

यह रस अष्ठीला, खाँसी, श्वास अरुचि, आमशूल, कटिशूल, हृदयशूल, पंक्तिशूल, मन्दाग्नि, अजीर्ण, बहुत पुरानी संग्रहणी, आमवात, अम्लपित्त, भगन्दर, कामला, पाण्डुरोग, प्रमेह, वातरक्त, नानाप्रकारके वातरोग, वमन, भ्रम और अग्निकी हीनतादि विकारोंको तत्काल नष्ट करता है । वाजीकरण औषधियोंमें इससे बढकर अन्य कोई औषधि नहीं है ॥ ८०–८२ ॥

महालक्ष्मीविलासरस ।

पलं वज्राभ्रचूर्णस्य तदर्द्धं गन्धकं भवेत् ।
तदर्द्धं वङ्गभस्मापि तदर्द्धं पारदं तथा ॥ ८३ ॥
तत्समं हरितालं च तदर्द्धं ताम्रभस्मकम् ।
रसतुल्यं च कर्पूरं जातीकोषफले तथा ॥ ८४ ॥
वृद्धदारकबीजं च बीजं स्वर्णफलस्य च ।
प्रत्येकं कार्षिकं भागं मृतस्वर्णं च शाणकम् ॥
निष्पिष्य वटिका कार्या द्विगुञ्जाफलमानतः ॥ ८५ ॥
निहन्ति सन्निपातोत्थान् गदान् घोरांश्चतुर्विधान् ।
वातोत्थान्पैत्तिकांश्चैव नास्त्यत्र नियमः क्वचित् ॥८६॥

वज्राभ्रककी भस्म चार तोले, शुद्धगन्धक दो तोले, वङ्गभस्म एक तोला, शुद्ध पारा ६ माशे, हरिताल ६ माशे, ताम्रभस्म ३ माशे कपूर ६ माशे तथा जावित्री और जायफल छः मासे, विधारेके बीज धतूरेके बीज प्रत्येक एक एक कर्ष और सोनेकी भस्म चार माशे सबको एकत्र कूटपीसकर पानके रस द्वारा खरल करके दो दो रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । यह रस सन्निपातसे उत्पन्नहुए घोररोग तथा वात, पित्त, कफ और द्वन्द्वजादि चारों प्रकारके विकारोंसे उत्पन्नहुए रोगोंको नष्ट करता है । इसपर किसी प्रकारका परहेज नहीं है ॥ ८३–८६