बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

३९०	बौधायनधर्मसूत्रम्	[ चान्द्रायणकल्पः

टि०—यह सत्रह दिन का तुलापुमान् व्रत बताया गया है । अन्यत्र यह व्रत पन्द्रह दिन का बताया गया है जैसे याज्ञवल्क्यस्मृति में ।

एकस्मिन्नहनि कणान् भक्षयेत् । त्रिषु पिण्याकमित्यादि । भक्ष्यद्रव्यप्रमाणं च शरीरस्थिति निबन्धनम् । एवं च सप्तदशाहिकस्सम्पद्यते । महतीमपि तुलामारूढः पापस्य पुरुषश्शुद्ध्यतीति तुलापुमान् । तथा च पञ्चदशाहिकः कोऽपि तुलापुरुषो विद्यते । तथा याज्ञवल्क्येन—

पिण्याकाचामतक्राम्बुसक्तूनां प्रतिवासरम् ।
एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रसौम्योऽयमुच्यते ॥ इत्यभिहितम् ।
एषां त्रिरात्रमभ्यासादेकैकं प्रत्यहं पिबेत् ।
तुलापुरुष इत्येष ज्ञेयः पञ्चदशाहिकः ॥ इति ।

अत्र चोपवासस्य निवृत्तिर्वेदितव्या । पञ्चदशाहिक इति नियमात् ।

यावकस्सप्तरात्रेण वृजिनं हन्ति देहिनाम् ।
सप्तरात्रोपवासो वा दृष्टमेतन्मनीषिभिः ॥ २३ ॥

**अनु०—**यावक का आहार सात दिन में शरीर-धारियों के पाप को नष्ट कर देता है, इसी प्रकार सात दिन का उपवास भी पापों को नष्ट कर देता है, ऐसा मनीषियों ने माना है ॥ २३ ॥

यावक इति कस्यचित्कृच्छ्रस्यान्वर्थसंज्ञा । सप्तरात्रं यवान्नसा । तावन्तं कालमुपवासो वा । वृजिनं वर्जनीयं पापमित्यर्थः ॥ २३ ॥

पौषभाद्रपदज्येष्ठा आर्दाकाशातपाश्रयात् ।
त्रीन् शुक्लान्मुच्यते पापात्पतनीयादृते द्विजः ॥ २४ ॥

**अनु०—**क्रमशः पौष, भाद्रपद और ज्येष्ठ मासो के शुक्ल पक्षों में क्रमशः गीले वस्त्र पहनकर रहने, खुले आकाश के नीचे रहने तथा सूर्य की धूप में रहने से द्विज पतनीयों को छोड़कर अन्य सभी पापों से ( मुक्त हो जाता है ) ॥ २४ ॥

पुष्यस्तिष्यो नक्षत्रम् , तेन युक्तश्चन्द्रमा यस्मिन्मासि पौर्णमास्यां भवति स पौषमासः । भाद्रपदं प्रोष्ठपादानक्षत्रं तेन सह पौर्णमास्यां यस्मिन्मासि वर्तते स मासो भाद्रपदो नाम । तथा ज्येष्ठया वर्तत इति ज्येष्ठोऽपि मास एव । पौषभाद्रपदज्येष्ठा इति निर्देशः प्रथमान्तः । तेषु यथाक्रमं आर्दाकाशातपाश्रयात् । आश्रयशब्दः आर्दादिषु प्रत्येकं सम्बध्यते । आर्दाश्रयत्वं आर्द्रवासस्त्वम् । आकाशाश्रयत्वमातपाश्रयत्वं चाऽप्रावरणता । त्रयाणां तस्मिन् तस्मिन्मासे सत्तत् सर्वदा कर्तव्यम् ? नेत्याह-त्रीन् शुक्लान् पक्षानिति शेषः । तत्र शुक्लपक्ष