बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

३८६ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ सान्तपनकृच्छ्रः

तप्तकृच्छ्रं चरन्विप्रो जलक्षीरघृतानिजान् ।
प्रातस्त्र्यहं पिबेदुष्णान् सकृत्स्नायी समाहितः ॥ १० ॥

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।
एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सान्तपनं स्मृतम् ॥ ११ ॥

**अनु०—**यदि एक-एक दिन क्रमशः गोमूत्र, गाय का गोबर, दूध दही, घृत, कुशोदक ग्रहण करे तथा एक दिन-रात्रि उपवास करे, तो वह सान्तपन कृच्छ्र नाम का व्रत होता है ॥ ११ ॥

साप्ताहिकोऽयं सान्तपनः। एकैकस्मिन्नहनि गोमूत्रादीनि क्रमेण भवेयुः तेषु च दधिव्यतिरिक्तानि कथिनानि कार्याणि ॥

तत्राऽयं केषां चित्पाठः—

गायत्र्या $^१$गृह्य गोमूत्रं $^२$गन्धद्वारेति गोमयम् ।
$^३$आप्यायस्वेति च क्षीरं $^४$दधिक्राव्णोति वै दधि ॥
$^५$शुक्रमसि ज्योतिरसीत्याज्यं $^६$देवस्य त्वा कुशोदकमिति ॥१२॥

**अनु०—**गायत्री मन्त्र का उच्चारण करते हुए गाय का मूत्र ग्रहण करे, गन्ध-द्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टांकरीषिणीम्। ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम्' मन्त्र द्वारा गोबर ग्रहण करे।

'आप्यायस्व समेतु ते विश्वतस्तोम वृष्णियम्। भवा वाजस्य सङ्गथे। (तैत्तिरीय संहिता ३. २. ५) मन्त्र से दूध ग्रहण करें।

'दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः।
सुरभिनो मुखाकरत्प्रण आयूंषि तारिषत्॥ (तैत्तिरीय संहिता १.५.११)

---

१. आदाय इति ग० ।
२. गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् ।
ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥
३. आप्यायस्व समेतु ते विश्वतस्तोम वृष्णियम् ।
भवा वाजस्य सङ्गथे ॥ तै० सं० ३. २. ५.
४. दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः ।
सुरभि नो मुखाकरत्प्रण आयूंषि तारिषत् ॥ तै० सं० १. ५. ११.
५. शुक्रमसि ज्योतिरसि तेजोऽसि । तै० १. १. १०
६. देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् ॥