बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
by महर्षि बौधायन
Source: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (origin)
Page 351 of 486
Read in contextअष्टादशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः । २९९
अन्य प्रकार का अन्न खाकर बाद में न खाये तो व्रत का लोप नहीं होता ऐसा वेद में कहा गया है ॥ २१ ॥
आपत्सु यथेष्टमंशित्वा कणादीनामप्यन्यतमं पश्चान्नाश्नोयादित्यर्थः ॥ २१ ॥
स्थानमौवीरासनसवनोपस्पर्शनचतुर्थषष्ठाष्टमकालव्रतयुक्तस्य । अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं घृतं पयः । हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधमिति ॥ २२ ॥
अनु०--दिन में खड़े रहना, कठोर मौन व्रत का पालन करना, रात्रि में बैठे रहना, तीनों सवन कालों में स्नान करना, चौथे छठे या आठवें भोजन काल के समय भोजन करना इन व्रतों का पालन करनेवाले के व्रत को ये आठ वस्तुएं भंग नहीं कर पातीं—जल, मूल, घृत, दूध, यज्ञ की हवि, ब्राह्मण की प्रार्थना गुरु का वचन और औषध ॥ २२ ॥
हविः क्षारलवणवर्जम् । ब्राह्मणकाम्या ब्राह्मणाभ्यर्थना । एवमहविष्यमपि गुरोर्वचनात् । औषधार्थञ्चाऽहविष्यमपि ॥ २२ ॥
सायं प्रातरग्निहोत्रमन्त्रान् जपेत् ॥ २३ ॥
अनु०—सायंकाल तथा प्रातः काल अग्निहोत्र के मन्त्रों का जप करे ॥ २३ ॥
यदग्निहोत्रेऽधीयते तंदाहिताग्नेस्सतो भिक्षुकस्य ॥ २३ ॥
वारुणोभिस्सायं सन्ध्यामुपतिष्ठते मैत्रीभिः प्रातः ॥ २४ ॥
अनु०—सायंकालीन सन्ध्या करने पर वरुण के मन्त्रों से प्रार्थना करे और प्रातः कालीन सन्ध्या करने पर मित्र देवता के मन्त्रों से प्रार्थना करे ॥ २४ ॥
टि०—‘प्र स मित्र मर्तो अस्तु प्रयस्वान् यस्तं आदित्य शिक्षति व्रतेन । न हन्यते न जीयते त्वोतो नैनम हो अश्नोत्यन्तितो न दूरात् ।’
द्वयोर्द्वयोः प्राप्तयोः बह्नीनां विधानमेतत् । तत्र वारुण्या ‘यच्चिद्धि ते’ इति तिस्रः । मैत्र्यः पुनः ‘प्रतिदुग्धे द्वे’ ‘प्र स मित्र’ इत्येषा च ॥ २४ ॥
अनग्निरनिकेतस्स्यादशर्माऽशरणो मुनिः ॥ २५ ॥
अनु०—संन्यासी अग्नि न रखे, गृहहीन होवे, कुछ ग्रहण न करे तथा किसी को शरण में न रहे ॥ २५ ॥
१. ऋकत्रयमिदं १५७. पृष्ठे टिप्पण्यां द्रष्टव्यम् ।
२. ऋग्द्वयमिदं १६०. पृष्ठे टिप्पण्यां द्रष्टव्यम् ॥
३. प्र स मित्र मर्तो अस्तु प्रयस्वान् यस्त आदित्य शिक्षति व्रतेन ।
न हन्यते न जीयते त्वोतो नैवमंऽहो अश्नोत्यन्तितो न दूरात् ॥