बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

चतुर्विंशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने अष्टमोऽध्यायः २६५

पितृदेवत्यं पित्र्यं श्राद्धम् । तदेव आयुष्यमायुषे हितम् । स्वर्ग्यं स्वर्ग-
साधनम् । प्रशस्यं प्रशंसनीयम् । पुष्टिकर्म सर्वसुखसम्पत्तिः । एवंलक्षणं श्राद्धं
वक्ष्याम इति संग्रहः क्रियते ॥ १ ॥

कान् पुनश्श्राद्धे भोजयेदित्याह—
'त्रिमधुस्त्रिणाचिकेतस्त्रिसुपर्णः पञ्चाग्निष्षडङ्गविच्छीर्षको ज्येष्ठ-
सामिकस्स्नातक इति पङ्क्तिपावनाः ॥ २ ॥

अनु०—त्रिमधु (मधु शब्द वाले तीन मन्त्रों का सम्यक् अभ्यास) करने वाला,
तीन बार नाचिकेत व्रत किया हुआ, ('ब्रह्मामेतु माम्' आदि तीन अनुवाकों का
ज्ञाता), त्रिसुपर्ण व्रत करने वाला, पञ्चाग्नि की तपस्या करने वाला, वेद के छः
अंगों का ज्ञाता, शिरोव्रत किया हुआ, ज्येष्ठसाम का अध्येता तथा स्नातक—ये पंक्ति
को पवित्र करते हैं ॥ २ ॥

टि०—मधुवाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नस्सन्त्वोषधीः ।
त्रयो मधुशब्दवन्तो मन्त्राः² 'मधु वाता ऋतायते' इत्यादयः । ते तेन बहु-
शोऽभ्यस्ताः स त्रिमधुः । ³त्रिणाचिकेतो नामाऽथर्वणां व्रतम्, तच्चारी । अयं
वाव यः पवते' इत्यनुवाकत्रयं वा, तद्विद्वान् । ⁴त्रिसुपर्णो नाम बह्वृचानां व्रतं
तच्चारी । त्रिसुपर्णः 'ब्रह्म मेतु माम्' इत्यनुवाकत्रयं वा, तद्विद्वान् । ⁵पञ्चाग्निः

---

१. cf आप. ध. २. १७. २२.
२. मधुवाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नस्सन्त्वोषधीः ॥ १ ॥
मधुनक्तमुतोषसि मधुमत्पार्थिवं रजः । मधुद्यौरस्तु नः पिता ॥ २ ॥
मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमाँ अस्तु सूर्यः । माध्वीर्गावो भवन्तु नः ॥ ३ ॥
( तै. सं. ४. २. ९ )
३. नचिकेता नाम कश्चिदृषिरासीत्, तस्मै यमेनोपदिष्टश्चयनविशेषो नाचिकेत-
शब्देनाऽभिधीयते इति प्रतिपादितं तैत्तिरीयब्राह्मणे ( काठके ३.८ ) विस्तरश उपा-
ख्यानान्वाख्यानपुरस्सरं कठोपनिषदि च । तदर्थं यद्व्रतं, तन्नाचिकेतं नाम । यो नाचि-
केताख्यं चयनं वारत्रयमचिनोत्, स त्रिणाचिकेतः तद्विज्ञाता तदध्येता तदनुष्ठानवान्
वा इति कठोपनिषद्भाष्ये ।
४. ब्रह्म मेतु माम्, ब्राह्मामेधया, ब्रह्ममेधवा इत्यनुवाकत्रयं त्रिसुपर्णः ।
५. सावित्र, नचिकेत, चातुर्होत्रिय, वैश्वसृजा,रुणकेतुकाख्यः पञ्च चयनविशेषाः
काठके ( का. १. २. ३ ) समन्त्रकास्समाम्नाताः, ते पञ्चाऽग्नयः तदध्येता, तच्चेता
वा पञ्चाग्निः । छान्दोग्योपनिषदुक्तपञ्चाग्निविद्याध्येता इति मनुव्याख्याने ( ३.
१८४ ) मेधातिथिः ।