Skip to content
SarvaKosh
बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

by महर्षि बौधायन

Source: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (origin)

DevanagariHindipublished486 pages

Page 270 of 486

Read in context
Page 270

२१८ | बौधायनधर्मसूत्रम् | [ स्नातकधर्माः

पन्था देयो ब्राह्मणाय गवे राज्ञे ह्यचक्षुषे ।
वृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च ॥ ३० ॥

**अनु०—**ब्राह्मण, गाय, राजा, नेत्रहीन, वृद्ध, बोझ लिए हुए व्यक्ति, गर्भिणी स्त्री और दुर्बल व्यक्ति के लिए मार्ग छोड़ देना चाहिए ॥ ३० ॥

**टि०—**गोविन्दस्वामी के अनुसार 'च' शब्द अन्य इसी प्रकार के व्यक्तियों का भी उल्लेख करता है जो आदर के योग्य होते हैं।

अब्राह्मणेभ्योऽप्यचक्षु प्रभृतिभ्यः पञ्चभ्यो वर्त्मसङ्कटे समुपस्थिते पन्थानं दातुं स्वयं तस्मादपसरेदेव । चशब्दोऽनुक्तोपसंग्रहार्थः । तेन ‘चक्रिणेऽन्धकाय समुपजोविने तपस्विने हिताय वा' इत्यादिब्राह्मणादिर्माह्यः ॥ ३० ॥

ब्राह्मणेभ्यो दत्वा पन्थानं कथंलक्षणं ग्रामं प्रति गच्छेदित्यत आह—

'प्रभूतधोदकयवससमिकुशमाल्योपनिष्क्रमणमाढ्यजनाकुल-
मनलससमृद्धमार्यजनभूयिष्ठमदस्युप्रवेश्यं ग्राममावासितुं यतेत धार्मिकः ॥ ३१ ॥

**अनु०—**धर्म कर्म में तत्पर रहने वाला व्यक्ति ऐसे ग्राम में रहने का प्रयत्न करे, जहाँ प्रचुर ईंधन, जल, चारा, हवनादि कर्म के लिए समिधा, कुश, माला प्रचुर मात्रा में उपलब्ध हो, जहाँ आने जाने में सुविधा हो, बहुत से धनी लोग निवास करते हों, जहाँ उद्योगशील, आलस्यहीन समृद्ध लोग रहते हों, आर्यजनों की संख्या अधिकांश हो, और जिसमें चोर प्रवेश न करते हों ॥ ३१ ॥

**टि०—**तुलना० गौतमधर्मसूत्र. १.९.६५ पृ० ९० "प्रभूतैधोदकयवसकुशमाल्यो पनिष्क्रमणमार्यजनभूयिष्ठमनलससमृद्धं धार्मिकाधिष्ठितं निकेतनमावसितुं यतेत ।”

प्रभूतशब्दः एधादिभिष्षड्भिः प्रत्येकमभिसंबन्धनीयः । एधः इन्धनादि । यवसः दोह्यानां गवादीनां भक्ष्यः । उपनिष्क्रमणं विहारभूमिः । आढ्याः धनवन्तः । अलसाः निरुत्साहाः । तद्विपरीता अनलसाः । आर्याः पण्डिताः । दस्यवश्चोराः तैरप्रवेश्यं अधृष्यम् । तत्र हि धर्माश्रमाविरोधेन जीवनं सुकरं भवति । तत्र धार्मिको नित्यं निवसेदित्यर्थः ॥ ३१ ॥

उदपानोदके ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपतिः ।
उषित्वा द्वादश समाः शूद्रसाधर्म्यमृच्छति ॥ ३१ ॥

**अनु०—**जिस ग्राम में कुए से ही पानी पिया जाता हो वहाँ शूद्रा स्त्री से विवाह


१. cf. गौ ध. १.६६,