बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
by महर्षि बौधायन
Source: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (origin)
Page 153 of 486
Read in contextत्रयोदशः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने षष्ठोऽध्यायः १०१
अनु०—यजमान, उसकी पत्नी और यज्ञ कराने वाला ऋत्विज् ये सभी धोये गये, वायु से सूखे हुए तथा न फटे हुए वस्त्र पहने ॥ ५ ॥
टि०—गोविन्द स्वामी के अनुसार सूत्रस्थ ‘च’ शब्द से यज्ञक्रिया देखने वालों के लिए भी उपर्युक्त प्रकार के वस्त्र धारण करने का नियम समझना चाहिए।
तत्र संस्कारेणाऽनहतवाससोऽपि करणत्वमित्यभिप्रायः। उपवातानि शोषितानीत्यर्थः। अक्लिष्टानि अच्छिन्नानि अच्छिद्राणि वा। तानि च शुक्लानि भवन्ति, उत्तरत्र लोहितवास इति विशेषश्रवणात्। चशब्दादुपद्रष्ट्रादयोऽप्येवं-भूतानि वासांसि परिदधीरन्निति गम्यते ॥ ५ ॥
एवं प्रक्रमादूर्ध्वम् ॥ ६ ॥
अनु०—प्रक्रम ( आरम्भिक ) क्रियाओं के बाद इस प्रकार से किया जाता है ॥ ६ ॥
आपवर्गादिति शेषः। प्रक्रम उपक्रमः। उपक्रमादारभ्याऽऽपवर्गादेवंभूतै-र्वासोभिर्भवितव्यमित्यभिप्रायः ॥ ६ ॥
दीर्घसोमेषु सत्रेषु चैवम् ॥ ७ ॥
अनु०—दीर्घ सोमयज्ञों तथा सत्रों में भी इसी प्रकार किया जाता है ॥ ७ ॥
^१दीर्घसोमास्सत्राणि च प्रसिद्धानि। चशब्द एकाहाहीनोपसङ्ग्रहार्थः। एवमित्यतिदेशः। 'यत्किञ्चेन्वासंयुक्तम्' इत्यस्य विस्तरोऽयम् ॥ ७ ॥
किमेष एवोत्सर्गः ? नेत्याह—
यथा समाम्नातं च ॥ ८ ॥
अनु०—अन्य अवसरों पर उस अवसर के नियम के अनुसार अन्य प्रकार के वस्त्र धारण करने चाहिए ॥ ८ ॥
शुक्लाद्वाससोऽन्यदपि यद्यथा समाम्नातं तथा कर्तव्यमिति ॥ ८ ॥
१. उक्थ्यषोडश्यतिरात्रसंस्थाः दीर्घसोमपदवाच्याः। तासां प्रकृतिभूताग्निष्टो-मापेक्षयाऽधिककालसाध्यत्वात् । अनेकदिनसाध्याः सोमयागास्सत्राहीनपदवाच्याः। तत्र द्विरात्रप्रभृत्येकादशदिनसाध्यऋतुपर्यन्ता अहीनाः। त्रयोदशरात्रप्रभृति सहस्र-संवत्सरान्तास्सत्राणि। द्वादशरात्रस्तु सत्राहीनोभयात्मकः। तत्र सत्रे सर्वे यजमाना एव सप्तदशावरा मिलित्वा यजमानकार्यमृतृत्विक्कार्याणि च कुर्युः। अत एव तत्र दक्षि-णाऽपि नास्ति। एकाहस्तूक्तः।