Skip to content
SarvaKosh
बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

by महर्षि बौधायन

Source: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (origin)

DevanagariHindipublished486 pages

Page 132 of 486

Read in context
Page 132

८० बौधायन-धर्मसूत्रम् [ द्रव्यशुद्धिः

कुछ लोग विवाहिता पुत्रियों की मृत्यु पर पिण्डोदक दान की क्रिया करते हैं, किन्तु ऐसा लोगों की सहानुभूति प्राप्त करने के लिए करते हैं, क्योंकि स्त्रियों को मन्त्रों से कोई सम्बन्ध नहीं होता ऐसा माना जाता है ॥ ५ ॥

टि०—विवाहिता पुत्रियों के लिए पिण्डोदक दान की क्रिया उसके पति के सपिण्ड ही करते हैं । विवाहिता या अविवाहिता मृत स्त्रियों के पिण्डोदक दान कर्म में मन्त्रों का व्यवहार नहीं किया जाता ।

अप्रत्तास्वेत्यत्र न पिण्डोदकक्रियेत्यनुवर्तते । प्रत्तास्वेके ह कुर्वत इति । पितृ-सपिण्डाभिप्रायमेतत् । तथाऽयं हेतुः—लोकसङ्ग्रहणार्थं हीति । लोकसङ्ग्रहणं महाजनवशोकारः । तस्मात्प्रत्तासु विकल्पः । आह च याज्ञवल्क्यः—

कामोदकं सखिप्रत्ताश्वश्रीयश्वशुरर्त्विजाम् ॥ इति ॥

भर्तृसपिण्डाः पुनरूढानां कुर्वीरन्नेव । तथा च वसिष्ठः—'प्रत्तानामितरे कुर्वीरन् ताश्च तेषाम्' इति । ऊढानां च अमन्त्रिकैवोदकक्रिया । आह च मनुः—

'अमन्त्रिका तु कार्येयं स्त्रीणामावृदशेषतः ।
संस्कारार्थं शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम् ॥ इति ॥ ५ ॥

²स्त्रीणां कृतविवाहानां त्र्यहाच्छुद्ध्यन्ति बान्धवाः ।
यथोक्तेनैव कल्पेन शुध्यन्ति च सनाभयः ॥ इति ॥ ६ ॥

अनु०—मृत विवाहिता स्त्रियों के बान्धव तीन दिन के बाद ही शुद्ध हो जाते हैं किन्तु उनके सहोदर भाई पूर्वोक्त नियम के अनुसार ही शुद्ध होते हैं ॥ ६ ॥

टि०—इस सूत्र पर गोविन्द की टीका नहीं है, उनकी मूल पुस्तक में इसका अभाव है ।

द्रव्यसाध्यत्वात् पिण्डदानादेर्मृतस्य रिक्थं लब्ध्वा पिण्डदानादिकं कुर्या-दिति विवेक्तुं सपिण्डसकुल्यविवेकक्रमं तावदाह—

अपि च प्रपितामहः पितामहः पिता स्वयं सोदर्या भ्रातरः सव-र्णायाः पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रस्तत्पुत्रवर्जं तेषां च पुत्रपौत्रमविभक्तदायं सपिण्डानाचक्षते ॥ ७ ॥


१. श्लोकोऽयं ख, घ, पुस्तकयोरेवमनूदितः—
अमन्त्रिकाः क्रियाः कार्याः स्त्रीषु प्रत्तास्वशेषतः ।
.........................................यथार्हसि ॥ इति ।

२. सूत्रमिदं ई० पुस्तकव्यतिरिक्तेषु सर्वेषु मूलपुस्तकेषूपलभ्यते, परन्तु न कुत्रापि व्याख्यानपुस्तकेषु ।