आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Ashvalayana Grihyasutra Hindi
by महर्षि आश्वलायन (टीकाकार: हरदत्त आचार्य)
Source: Asvalayana Grihya Sutram with Anavila Commentary by Haradatta (origin)
Public domain in India · Report a copyright issue
About this granth
The Ashvalayana Grihyasutra (आश्वलायनगृह्यसूत्रम्) is the domestic ritual manual of the Rigveda, part of the Kalpasutra of the Ashvalayana school. Grihyasutras give the rules for rites performed in the home, and this one has long been the main authority for Rigvedic households. It is arranged in four adhyayas divided into khandas.
Its sutras cover setting up the domestic fire, the simple cooked offerings, the marriage ceremony, rites around conception and birth, naming, first feeding, tonsure in the third year, initiation, twelve years of Vedic study, the student's return home, house building, ancestral offerings and funeral rites, making it a primary source for family life and ritual in early India.
The scanned pages show that this edition gives the sutras with Haradattacharya Mishra's Sanskrit commentary Anavila, edited by Mahamahopadhyaya T. Ganapati Shastri, curator of the department for publishing Sanskrit manuscripts at Trivandrum. It is number 78 of the Trivandrum Sanskrit Series, printed in 1923 under the authority of the Maharaja of Travancore's government. The copy comes from the State Museum library, Lucknow, and has 292 pages.
३६ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः
अथाष्टमः खण्डः ।
अथ पार्वणः स्थालीपाकः ॥ १ ॥
अथशब्दोऽधिकारार्थः । पक्षसन्धिः पर्व तत्र कर्तव्यः पार्वणः । स्थाल्यां पच्यत इति स्थालीपाकः । इह तु तद्धविष्कं कर्म विवक्षितम् । पार्वणग्रहणं कालविधानार्थम् । अन्यथा पाणिग्रहणादिवचनादहरहः क्रियौ प्राप्नोति ॥ १ ॥
तस्य दर्शपूर्णमासाभ्यामुपवासः ॥ २ ॥
तस्य पार्वणस्य । दर्शपूर्णमासाभ्यामुपवासो व्याख्यातः । उपवासशब्दोऽयमभोजने प्रसिद्धः । इह तु रात्रावभोजने द्रष्टव्यः । 'न तस्य सायमश्नीयाद् येन प्रातर्यक्ष्यमाणः स्याद्' इत्यापस्तम्बः । प्रकृतत्वादेव सिद्धे तस्येति वचनं नियमार्थम् । तस्यैव पार्वणस्यायमुपवासविधिः स्यात्, तदतिदिष्टे मा भूदिति ॥ २ ॥
इध्माबर्हिषोश्च सन्नहनम् ॥ ३ ॥
सन्नहनं बन्धनं, तच्च दर्शपूर्णमासाभ्यां व्याख्यातम् । समन्त्रकममन्त्रकं वा शाखान्तरे दृष्टं पूर्वेद्युरिति ॥
देवताश्चोपांशुयाजेन्द्रमहेन्द्रवर्जम् ॥ ४ ॥
देवताश्च दर्शपूर्णमासाभ्यां व्याख्याताः । किमविशेषेण । नेत्याह — उपांशुयाजेन्द्रमहेन्द्रवर्जम्, उपांशुदेवतामिन्द्रं महेन्द्रं च वर्जयित्वा । तेन पौर्णमास्यामग्निरग्नीषोमौ च अमावास्यायामग्निरिन्द्राग्नी चं ॥ ४ ॥
१. 'हः प्रा' ख. ग. पाठः.
२. 'यां' ख. ग. घ. पाठः.
३. 'द्युः ॥' घ. पाठः.
अष्टमः खण्डः ] अनाविलेापेतम् । ३७
अष्टमः खण्डः ] अनाविलेापेतम् । ३७
काम्या इतराः ॥ ५ ॥
उक्ताभ्योऽन्या उपांशुयाजाद्या देवताः काम्या भवन्ति । कामे सति कर्तव्या इत्यर्थः । 'विष्णुं बुभूषन् यजेते'त्याद्यः काम्याः । 'अथ काम्यानां स्थाने काम्याश्चरव' इत्येव सिद्धे वचनमिदं कामसंयोगेन पर्वणि कथं प्रयोगः समानतन्त्रः स्यादिति । आज्येन चोपांशुमिच्छन्ति । अपर आह — पूर्वो योगः प्रधानदेवताविषयः । यास्त्वितरा अङ्गदेवताः, ता अपि काम्याश्चेत् कर्तव्या एव । 'अथ प्रजाकामो राकां सिनीवालीं कुहूमिति ॥ ५ ॥
तस्यै तस्यै देवतायै चतुरश्चतुरो मुष्टीन् निर्वपति ॥ ६ ॥
यस्मिन् यस्मिन् कर्मणि या या देवता चोद्यते तस्यै तस्यै । मुष्टिरिति परिमाणोपदेशः ॥ ६ ॥
पवित्रे अन्तर्धायामुष्मै त्वा जुष्टं निर्वपामीति ॥ ७॥
पवित्रे प्रागुक्ते । ते अन्तर्धाय मध्ये कृत्वा अमुष्मै त्वा जुष्टं निर्वपामीत्यनेन मन्त्रेण निर्वपति । तत्रामुष्मा इत्यस्य स्थाने देवतापदं चतुर्थ्यन्तं प्रयोक्तव्यम् — अग्नये त्वा अग्नीषोमाभ्यां त्वा इन्द्राग्निभ्यां त्वेति ॥ ७ ॥
अथैनान् प्रोक्षति यथानिरुप्तममुष्मै त्वा जुष्टं प्रोक्षामीति ॥ ८ ॥
अथशब्द आनन्तर्यार्थः । तेन सर्वेषु निरुप्तेषु निर्वापपदे समाप्तेऽनन्तरं प्रोक्षणम् । यथानिरुप्तमिति येन
१. 'माः' क. ख. घ. पाठः. २. 'श्चोद्यन्ते त' ग. पाठः. ३. 'सं ये' ख. पाठः,
| ३८ | आश्वलायनगृह्यसूत्रम् | [प्रथमोऽध्यायः |
|---|
क्रमेण निर्वापः कृतः, तेन क्रमेण अग्नये त्वा जुष्टं प्रोक्षाम्य-
ग्नीषोमाभ्यां त्वा जुष्टं प्रोक्षामीति । केचिदाहुः — तस्यै तस्यै
चतुरश्चतुरः पवित्रे अन्तर्धायेते । सर्वोऽयं विधिर्यथानिरुप्त-
मित्यनेनातिदिश्यत इति ॥ ८ ॥
अवहतांस्त्रिः फलीकृतान् नाना श्रपयेत् ॥ ९ ॥
अवहननं तुषविमोचनम् । फलीकरणं कणविमोच-
नम् । प्रक्षालनमपि त्रिर्भवति आचारात् । नानेति पृथक्पात्रेषु
श्रपयेदित्यर्थः ॥ ९ ॥
समोप्य वा ॥ १० ॥
एकस्मिन् पात्रे समावापं कृत्वा वा श्रपयेत् ॥ १० ॥
नानाश्रपणे विशेषमाह —
यदि नाना श्रपयेद् विभज्य तण्डुलानभिमृशेदि-
दममुष्मा इदममुष्मा इति ॥ ११ ॥
यदा नाना श्रपणं तदा तण्डुलान् विभज्य पृथक्
कृत्वाभिमृशेद् दक्षिणेन हस्तेन इदमग्नये इदमग्नीषोमाभ्या-
मिति ॥ ११ ॥
समोप्यपक्षे विशेषमाह —
यद्यु वै समोप्य व्युद्धारं जुहुयात् ॥ १२ ॥
यद्युवै इति निपातौ वाक्यालङ्कारे । यदि समावापं
कृत्वा श्रपयेत, तदा व्युद्धारं व्युद्धृत्य नानापात्रे कृत्वा पूर्व-
१. 'त्वा', २. 'न् वा पा', ३. 'त्वा श्र' ख. पाठः.
अष्टमः खण्डः] अनाविलेपेतम् । ३९
अष्टमः खण्डः] अनाविलेपेतम् । ३९
वदभिमृश्य जुहुयात् । जुहुयादिति वचनं होमकाले व्युद्धारो यथा स्यादिति ॥ १२ ॥
श्रृतानि हवींष्यभिघार्योदगुद्वास्य बर्हिष्यासाद्ये-
ध्ममभिघार्यायं त इध्म आत्मा जातवेदस्तेनेध्यस्व वर्ध-
स्व चेद्ध वर्धय चास्मान् प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेनान्ना-
द्येन समेधय स्वाहेति ॥ १३ ॥
आदध्यादिति शेषः, वक्ष्यमाणं वापेश्यते । शृतानीति वचनान्नाश्रृतानि नापि विदग्धानि । उदगुद्वास्येति पाठः । उदङ्ङि¹ति पाठे कर्तुरुदङ्मुखत्वं प्राप्नोति । बर्हिष्यासाद्य² अस्मादेवानुवादाद् गम्यते अस्ति बर्हिषस्तरणमिति । तच्च पश्चा³दग्नेः । प्रादेशमात्रं बर्हिरिच्छन्ति । तस्मिन् हविरासाद्य । कल्पान्तरदर्शनात् प्रतिष्ठितमभिघारयति । खादिरः पालाशो वा एकविंशतिदारुरिध्मः त्रयः परिधयः स्थविष्ठो मध्यमः अणीयान् द्राघीयान् दक्षिणार्ध्योऽणिष्ठो ह्रसिष्ठ उत्तरार्ध्योऽरत्निमात्रे द्वे आधारसमिधावनूयाजसमिदेका । पञ्चदश होमार्थाः । मध्यमं परिधिमुपस्पृश्योर्ध्वे आधारसमिधावादधाति दक्षिणार्धपूर्वार्ध उत्तरार्धपूर्वार्धे च । ततः पञ्चदशसमिधो युगपद्दा⁴दधाति अयं त इति स्वाहान्तेन ॥ १३ ॥
१. 'अन्यथा चेत् कर्तुरुदङ्मुखत्वप्राप्तिः । ब' क. ख. पाठः.
२. 'ति । प' ग. पाठः.
३. 'ग्नेः । बर्हिश्च प्रादेशमात्रम् । आसन्नान्यभिघारयति प्रतिष्ठितमभिघारयति । न । कल्पान्तरदर्शनात् । तत इध्ममभिघारयति । स्वा' क. ख. पाठः.
४. 'द् जुहोति । तत्र मन्त्रः अयं त इध्म इति ॥' ग. घ. पाठः.
४० | आश्वलायनगृह्यसूत्रम् | [प्रथमोऽध्यायः
तूष्णीमाघारावाघार्याज्यभागौ जुहुयादग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेति ॥ १४ ॥
मन्त्रानुपदेशादेव सिद्धे तूष्णीमिति वचनाद् दर्शपूर्णमासयोर्मन्त्रव्यतिरिक्ता ये आघारधर्मास्ते भवन्ति । तेन पूर्वमाघारं स्रुवेण जुहोति । उत्तरं परिधिसन्धिमन्ववहृत्य प्रजापतिं मनसा ध्यायेन्¹ उत्तरं तु दक्षिणं परिधिसन्धिमन्ववहृत्य जुहुयाद् इन्द्रं मनसा ध्यायन् । ²स्थानाभिप्रायणे तु न भवतः कल्पान्तरे क्वचिदप्यदर्शनाद्, ‘आसीनो दर्वीहोमाञ्जुहोती’ति वचनाच्च । आज्यभागावित्युत्तरयोराहुत्योः संज्ञा³। प्रयोजनं ‘तथाज्यभागौ⁴ पाकयज्ञेष्वि’ति । उत्तरमाग्नेयं दक्षिणं सौम्यमिति वक्ष्यमाणत्वादमुष्मै⁵ स्वाहेति परिभाषयैव सिद्धे मन्त्रोपदेशः क्रमार्थः पूर्वमाग्नेयः पश्चात् सौम्य इति⁶ ॥ १४ ॥
उत्तरमाग्नेयं दक्षिणं सौम्यम्⁷ ॥ १५ ॥
अनयोरेष देशविधिः । अग्नेरुत्तरपार्श्वे होतव्यत्वादुत्तरः एवं दक्षिणः ॥ १५ ॥
तयोरेवंदेशत्वे कारणमाह —
विज्ञायते चक्षुषी वा एते यज्ञस्य यदाज्यभागौ तस्मात् पुरुषस्य प्रत्यङ्मुखस्यासीनस्य दक्षिणमक्ष्युत्तरं भवत्युत्तरं दक्षिणम् ॥ १६ ॥
१. ‘याद् उ’ ग. पाठः.
२. ‘स्व’ ख. पाठः.
३. ‘ज्ञा । ‘त’,
४. ‘गाविति प्रयोजनम् ॥’ क. ख. पाठः.
५. ‘ति जुहुयादिति प’ ग. घ. पाठः.
६. ‘ति । तयोर्देशविधिः । उ’,
७. ‘म् । अग्ने’ ग. घ. पाठः.
अष्टमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । ४१
अष्टमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । ४१
आज्यभागौ नाम यदेते यज्ञाख्यस्य पुरुषस्य चक्षुषी, तस्मादेवंदेशौ । अत एव हि यदा पुरुषः प्रत्यङ्मुख आसीनो भवति, तदा दक्षिणमक्ष्यत्तरं भवति आग्नेयं ^१चैतदुत्तरम् । सव्यं दक्षिणदिग्भागगतं भवति सौम्यं ^२चैतत् । तस्मादेवंदेशाविति । उत्तरमाग्नेयं दक्षिणं सौम्यमिति वचनादेवैवं देशत्वे सिद्धे ब्राह्मणवाक्यमनुकृ^३ष्यते — दक्षिणापवर्गेऽप्येवमेतौ होतव्याविति । तेनान्यत्रैवंजातीयके उदगप^४वर्ग^५ता भवति ॥ १६ ॥
मध्ये हवींषि ॥ १७ ॥
जुहुयादित्येव । सन्निधानादाज्यभागयोर्मध्ये प्रधानाहुतिं जुहुयात् ॥ १७ ॥
प्रत्यक्तरं वा ॥ १८ ॥
आज्यभागयोरेव प्रत्यक्तरं पश्चिमतरं वा प्रधानाहुतिं जुहुयात् ॥ १८ ॥
प्राक्संस्थान्युदक्संस्थानि वा ॥ १९ ॥
हवींषि जुहुयादित्येव, मध्ये हवींषीति वचनात् । उपर्युपरि होमे प्राप्ते वचनम् ॥ १९ ॥
उत्तरपुरस्तात् सौविष्टकृतम् ॥ २० ॥
उत्तरपूर्वे भागे अग्नावेव स्विष्टकृद्देवत्यामाहुतिं जुहुयात् ॥ २० ॥
मध्यात् पूर्वार्द्धाच्च हविषोऽवद्यति ॥ २१ ॥
हविषो मध्याच्च पूर्वार्द्धाच्चावद्यति, उपस्तरणाभिधारणे द्वे, एवं चतुरवत्तम् ॥ २१ ॥
१, २. 'च', ३. 'वक्ष्यते' क. ख. पाठः. ४. 'र्गो भ', ५. 'तीति ॥' घ. पाठः.
G
| ४२ | आश्वलायनगृह्यसूत्रम् | [प्रथमोऽध्यायः |
|---|
मध्यात् पूर्वार्धात् पश्चार्धादिति पञ्चावत्तिनाम् ॥ २२ ॥
पञ्चावत्तिनो जमदग्नयः, तेषामयमवदानक्रमः । पश्चार्धाच्चेत्येतावत्युक्ते 'तस्य नित्याः प्राञ्चश्चेशा' इति प्राक्संस्थता प्राप्नोति । तस्मात् क्रमार्थं गुरुसूत्रकरणम् ॥ २२ ॥
उत्तरार्धात् सौविष्टकृतम् ॥ २३ ॥
सौविष्टकृतमवदानं हविष उत्तरार्धादवद्यति । एकवचनस्याविवक्षितत्वात् पञ्चावत्तिनो द्विरवदानम् । अभिघारणं तु सर्वेषां द्विर्भवति । एवमवदानसंपत्तिर्भवति । आपस्तम्बोऽप्याह—'सर्वेषां हविषामुत्तरार्धात् सकृत् सकृत् स्विष्टकृतेऽवद्यति । द्विःपञ्चावत्तिनो दैवतसौविष्टकृतैडचतुर्धाकरणकानामुत्तरमुत्तरं ज्यायो द्विरभिघार्ये'ति ॥ २३ ॥
नात्र हवींषि प्रत्यभिघारयति । स्विष्टकृतं द्विरभिघारयति ॥ २४ ॥
अत्र स्विष्टकृदवदाने हवींषि न प्रत्यभिघारयति । अत्रग्रहणेऽक्रियमाणे प्रधानावदाने प्रत्यभिघारणं न स्यात् ॥ २४ ॥
यदस्य कर्मणोऽत्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् ।
अग्निष्टत् स्विष्टकृद् विद्यात् सर्वं स्विष्टं सुहुतं करोतु मे ।
अग्नये स्विष्टकृते सुहुतहुते सर्वप्रायश्चित्ताहुतीनां कामानां समर्धयित्रे सर्वान्नः कामान् समर्धय स्वाहा इति ॥ २५ ॥
सौविष्टकृतस्यैायं मन्त्रः ॥ २५ ॥
१. 'च्यमाने त', २. 'ति वचनात् प्रा' ग. घ. पाठः. ३. 'भिघारणेऽपि प्र' ग. पाठः. ४. 'स्य होमस्यायं 'ख. पाठः. ५. 'यं होमम- ग. घ. पाठः.
अष्टमः खण्डः ] अनाविलोपे तम् । ४३
अष्टमः खण्डः ] अनाविलोपे तम् । ४३
बर्हिषि पूर्णपात्रं निनयेत् ॥ २६॥
यदपां पूर्णं प्रणीतापात्रं तद् हविरासादनार्थं स्तीर्णै बर्हिषि निनयेत् निषिञ्चेत् । अस्मादेव प्रतिपत्तिविधानाद् गम्यते अस्ति पाकयज्ञेषु प्रणीताप्रणयनमिति । तत्र पात्रे प्रोक्षणानन्तरमापस्तम्बः — ‘अपरेणाग्निं पवित्रान्तर्हिते पात्रेऽप आनीयोदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां त्रिरुत्पूय समं प्राणैर्हृत्वोत्तरेणाग्निं दर्भेषु सादयित्वा दर्भैः प्रच्छाद्ये’ति ॥ २६ ॥
एषोऽवभृथः पाकयज्ञानाम् ॥ २७ ॥
यदिदं पूर्णपात्रनिनयनमेष पाकयज्ञानामवभृथो वेदितव्यः । अनवभृथेऽवभृथवचनम् अवभृथधर्मा यथा स्युरिति । के पुनस्ते । कालश्चाभ्युक्षणं च । कः पुनरवभृथस्य कालः । ऊर्ध्वं सर्वप्रायश्चित्तेभ्यः प्राक् संस्थाजपात् । अभ्युक्षणं च भवति । कर्तुः संस्कार्यस्य चोपनयनादौ प्रतिदिशमुक्षणं चाचरन्ति । पाकयज्ञानामित्यनुच्यमाने प्रकरणात् स्थालीपाकेष्वेव स्यात् । पाकयज्ञग्रहणात्तु सर्वेषु पाकयज्ञेषु भवति । सर्वप्रायश्चित्तानि च ब्रह्मण इति केचित् । अन्ये त्वनित्यत्वाद् ब्रह्मणः प्रायश्चित्तस्यावश्यंभावित्वात् कर्तुरिति ॥ २७ ॥
एतत् तन्त्रम् ॥ २८॥
पाकयज्ञानामित्युभयत्रापि सम्बध्यते । पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्च यदङ्गजातं तत्तन्त्रम् ॥ २८ ॥
१. 'अनभ्यु', २. 'ति स्थितम् ।।' घ. पाठः.
| ४४ | आश्वलायनगृह्यसूत्रम् | [प्रथमोऽध्यायः |
|---|
हविरुच्छिष्टं दक्षिणा ॥ २९ ॥
हविषो यद्धुतशिष्टं, सा दक्षिणा । अस्मादेव दक्षिणा-
विधानादन्यः कर्तेति गम्यते । तन्त्रव्यपदेशे कृते सत्युत्तर-
कालविधानाद् दक्षिणायाः पूर्वसूत्रेषु सर्वेषु पाकयज्ञेषु प्रवृत्ति-
र्न भवति, किं तर्हि पार्वण एव स्थालीपाके । सर्वेषु स्थाली-
पाकेष्वित्यन्ये ॥ २९ ॥
इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
प्रथमाध्याये अष्टमः खण्डः ।
अथ नवमः खण्डः ।
अथ पशुकल्पः ॥ १ ॥
अथशब्दोऽधिकारार्थः । इत उत्तरं पशुकल्पोऽधिकृतो
वेदितव्यः । कल्पग्रहणं किमर्थम् । अथ पशुरित्युच्यमाने योऽयं
त्रेतायां पशुर्विहितः स षाण्मास्यः सांवत्सरो वेति, तस्य स्थाने
गृह्येऽग्नौ पशुर्विधीयत इति विज्ञायते । कल्पग्रहणात्तु योऽस्मिन्
गृह्येऽन्यत्र चोदितः पशुरष्टकायां शूलगवे आतिथ्ये मधुपर्के,
अथ काम्यानां स्थाने काम्या इत्यत्र च, तस्य पशोः कल्पमा-
त्रमत्र विधीयत इत्यर्थो भवति ॥ १ ॥
उत्तरतोऽग्नेः शामित्रस्यायतनं कृत्वा पाययित्वा
पशुमाप्लाव्य पुरस्तात् प्रत्यङ्मुखमवस्थाप्याग्निं दूतमिति
द्वाभ्यां हुत्वा सपलाशयार्द्रशाखया पश्चादुपस्पृशेद-
मुष्मै त्वा जुष्टमुपाकरोमीति ॥ २ ॥
नवमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । ४५
नवमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । ४५
यस्मिन्नग्नौ पशुः श्रप्यते स शामित्रः । तस्यायतनं करोति । क । उत्तरतोऽग्नेरौपासनस्य कृत्वायतनं पशुं पाययैति उदकपानं कारयति । पाययित्वा तत आप्लावयति स्नापयति । ततोऽग्नेः पुरस्तात् प्रत्यङ्मुखमवस्थापयति । ततोऽग्निं दूतमिति द्वाभ्यां हुत्वा सपलाशया सपर्णायार्द्रशाखया अशुष्कशाखया पश्चात् पृष्ठभागे पशुमुपस्पृशेद् अन्वारभेत अमुष्मै त्वेति मन्त्रेण । अदःशब्दस्य स्थाने देवतानिर्देशश्चतुर्थ्या । 'अग्निं दूतं वृणीमहे' 'अग्निं दूतं पुरो दधे' 'अग्निं दूतं प्रति यदब्रवीत ने'त्यनेकसंभवेऽपर्याद्यस्य ग्रहणं हीनपादग्रहणात् । सूक्तादौ हीनपादग्रहणं दृष्टम् । यद्येवं द्वाभ्यां सूक्ताभ्यां होमः प्राप्नोति । भविष्यति । यत्र सूक्तादिग्रहणेनैकं सूक्तमिच्छति, करोति तत्र यत्नम् । तद्यथा—'उपप्रयन्त' इति सूक्ते 'इमे विप्रस्ये'ति सूक्ते इति । तस्मादृग्भ्यां द्वाभ्यां होमः ॥ २ ॥
व्रीहियवमतीभिरद्भिः पुरस्तात् प्रोक्षत्यमुष्मै त्वा जुष्टं प्रोक्षामीति ॥ ३ ॥
व्रीहीन् यवांश्चाप्सु प्रक्षिप्य ताभिरद्भिः पुरस्तादग्रतः प्रोक्षति मन्त्रेणोद्दिष्टदेवतेन ॥ ३ ॥
१. 'शामित्रो नामाग्निः यस्मिन् पशुः श्रप्यते । तस्या' ग. घ. पाठः.
२. 'तन्त्रगं प' क. पाठः.
३. 'यित्वा उ' ग. पाठः
४. 'ति पानीयं तत्राप्ला' ख. पाठः.
५. 'त्वा पशुमाप्ला' ग. पाठः.
६. 'ति । अवस्थाप्य ततोऽग्निं',
७. भ्यां जुहोति । हु' ग. घ. पाठः.
८. 'प्यन्यस्याग्र' घ. पाठः.
९. 'ति अमुष्मै त्वा जुष्टं प्रोक्षामीत्यनेन मन्त्रेण । नामनिर्देशः पूर्ववत् ॥' क. ख. पाठः.
४६ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः
तासां पाययित्वा दक्षिणमनु बाहुं शेषं निनयते ॥ ४ ॥
तासामपां किञ्चित् पाययित्वा तस्य पशोर्दक्षिणं बाहुमनु दक्षिणे बाहौ निनयेत् निषिञ्चेत् । तासामित्यक्रियमाणे प्रोक्षणावशिष्टाना मपां पायनं स्यात् ³। प्रोक्षणाभावे न स्यात् । तासांग्रहणात्तु प्रोक्षणाभावेऽपि 'प्रोक्षणोपाकरणवर्जमि'त्यत्रापि पायनं स्यात् । केचित्तु असति तासांग्रहणे यासां कासाञ्चिदपां पायनं स्यात् । तच्छेषस्य निनयनम् । तासांग्रहणे ⁴ तु प्रोक्षणावशिष्टानामेव पायनं निनयनं चेति । नेति वयम् । यद्येतदस्य प्रयोजनं शेषग्रहणमेव पुरस्तात् कर्तव्यं शेषं पाययित्वेति ॥ ४ ॥
आवृतैव पर्यग्निकृत्वोदञ्चं नयति ॥ ५ ॥
समन्त्रकेऽनुष्ठानप्रकारेऽन्यत्र विहिते तस्यैव मन्त्रवर्जितस्य ⁵ वचनमावृदिति । तेन श्रौते पशौ यः पर्यग्निकरणप्रकारः तेनैव मन्त्रवर्जं पर्यग्नि करोति । केन कथम् , आहवनीयादुल्मुकमादायाग्नीध्रः परिवाजपतिः कविरिति त्रिः प्रदक्षिणं पर्यग्नि करोति । पशुं यूपमाहवनीयं शामित्रदेशं चात्वालमाज्यानि चेत्येके । 'प्रत्यपिसृज्योल्मुकं त्रिः प्रतिपर्येती'त्यापस्तम्बः । एवं पर्यग्निकृत्वा पशुमुदञ्चं नयन्ति यजमानस्य पुरुषाः ॥ ५ ॥
१. 'पां शेषं कि', २. 'सांग्रहणेऽक्रि', ३. 'नं भवति । अपर आह अ', ४. 'णात् तु', ५. 'न्त्रस्याव' क. ख. पाठः.
नवमः खण्डः] अनाविलोपेष्टम् । ४७
नवमः खण्डः] अनाविलोपेष्टम् । ४७
तस्य पुरस्तादुल्मुकं हरन्ति ॥ ६ ॥
तस्य नीयमानस्य पशोः पुरस्तात् अग्रतः उल्मुकं दीप्ताग्रं काष्ठम् । हरन्ति त एव । तस्येति वचनात् पुरस्ताच्छब्दोऽग्रवाची, अन्यथा प्रथमवाची दिग्वाची वा सम्भाव्यते ॥ ६ ॥
शामित्र एष भवति ॥ ७ ॥
एष उल्मुकाग्निः शामित्रो भवति । तस्मिन्नायतने तस्य प्रतिष्ठापनम् ॥ ७ ॥
वपाश्रपणीभ्यां कर्ता पशुमन्वारभते ॥ ८ ॥
कार्ष्मर्यमय्यौ वपाश्रपण्यौ ‘द्विशूलामेकशूलां चे’ति शास्त्रान्तरे । तयोरिह ग्रहणं प्रसिद्धवदुपदेशात् । ताभ्याम् । कर्ता पशुमन्वारभते । कः पुनः कर्त्ता, यः कश्चित् समर्थः । अध्वर्युरित्यन्ये ॥ ८ ॥
कर्तारं यजमानः ॥ ९ ॥
अन्वारभत इत्येव ॥ ९ ॥
पश्चाच्छामित्रस्य प्राक्छिरसं प्रत्यक्छिरसं वोदक्पादं संज्ञप्य पुरा नाभेस्तृणमन्तर्धाय वपामुत्खिद्य वपामवदाय वपाश्रपणीभ्यां परिगृह्याद्भिरवसिच्य शामित्रे प्रताप्याग्रेणैतमग्निं हृत्वा दक्षिणत आसीनः श्रपयित्वा परीत्य जुहुयात् ॥ १० ॥
१. 'ष्टम', २. 'ण्यो एका विशाखा अपरा सशाखेति शा-क. ख. पाठः.
| ४८ | आश्वलायनगृह्यसूत्रम् | [प्रथमोऽध्यायः |
|---|
शामित्रस्य पश्चिमे देशे बर्हिरास्तीर्य तत्र पशुं संज्ञपयति मारयति कर्ता । ‘अमायुं कृण्वन्तम’िति कल्पान्तरे । संज्ञपनकाले च प्राक्शिरा वा प्रत्यक्शिरा वा पशुः कार्यः । ऊर्ध्वशिरा वा माभूदित्येवमर्थमिदम्, उदक्पादवचनादेव सिद्धत्वात् । एवं संज्ञप्य पुरा नाभेरिति वपास्थाननिर्देशः । नाभेरर्वागित्यर्थः । तृणमन्तर्धाय वपामुत्खिदति । उत्खिद्य उत्पाट्य वपामवद्यति खण्डयति । पुनर्वपाग्रहणं कृत्स्नावदानार्थम् । तेन हृदयादिष्वेकदेशावदानं भवति । अवदाय वपाश्रपणीभ्यां परिगृह्णाति । परिगृह्या^१द्भिरवसिञ्चति क्षालयति । अवसिच्य शामित्रेऽग्नौ प्रतापयति । धर्ममात्रमिदं प्रतापनम्, उत्तरत्रे^२ वपाश्रपणविधानात् । प्रताप्याग्रेणैतमग्निं हृत्वा अग्रेण पूर्वेणेत्यर्थः । एतमग्निमित्यौपासनस्य निर्देशः प्रधानत्वाद्, इतरस्य शामित्रशब्देनैव सर्वत्र व्यवहारात्, हृत्वा तस्यैवाग्नेर्दक्षिणत आसीनः श्रपयति घृतपरिषेकश्च भवति सम्यक्पाकार्थम् । श्रपयित्वा परीत्य जुहुयात् । उभावप्यग्नी पर्यावर्तते । अमुष्मै स्वाहेति मन्त्रः । अत्र प्रधानहोमविधानादाज्यभागान्ते पाशुक^३स्य कर्मण आरम्भः कुम्भीस्वधित्यादीनां च पात्रैः सह सादनम् ॥ १० ॥
एतस्मिन्नेवाग्नौ स्थालीपाकं श्रपयन्ति ॥ ११ ॥
एतस्मिन्निति श्रपणार्थमुत्पन्ने शामित्रे माभूत् । पशुपुरोडाशस्थानीयश्चायं स्थालीपाकः । यद्देवतयः पशुः तद्देवतो भवति ॥ ११ ॥
१. ‘ति । ततोऽद्भिरवसिच्य प्रक्षाल्य शा’, २. ‘त्र थ’ क, ख. पाठः. ३. ‘कर्म’ ग. पाठः.
नवमः खण्डः] अनाविलेापेतम् । ४९
नवमः खण्डः] अनाविलेापेतम् । ४९
एकादश पशोरवदानानि ॥ १२ ॥
पश्वधिकारे पुनः पशुग्रहणं श्रौतपरिग्रहार्थम् । श्रौतस्य पशोर्यान्यवदानानि तान्यत्र ग्राह्याणीति । तानि च कल्पान्तरादौ¹गमयितव्यानि । तत्रापस्तम्बः — ‘हृदयं जिह्व वक्षो यकृद्वृक्यौ सव्यं दोरुभे पार्श्वे दक्षिणा श्रोणिर्गुदत्तृतीयमिति दैवतानि’ ॥ १२ ॥
सर्वाङ्गेभ्योऽवदाय शामित्रे श्रपयित्वा हृदयं शूले प्रताप्य स्थालीपाकस्याग्रतो जुहुयात् ॥ १३ ॥
इदं विप्रतिषिद्धं यद्ये²कादशावदानानि³ सर्वाङ्गेभ्योऽवदाय⁴ कथमकादशावदानानीति । नास्ति विप्रतिषेधः । नेदं होमार्थमवदानं चोद्यते, तस्य वक्ष्यमाणत्वात् ‘एकैकस्यावदानस्य द्विर्द्विरवद्यती’ति । किं तर्ह्यनेनोच्यते । यद्यप्येकादशावदानानि, तथापि सर्वाण्यैवे⁵खण्ड्य शामित्रे श्रपयितव्यानीति । तानि च ‘दक्षिणं दोः सव्या श्रोणिर्गुदत्तृतीयमिति सौविष्टकृतानि । क्लोमानं प्लीहानं पुरीततं वॅ⁶निष्ठुमथ्युद्धिं मेदो जाघनीमि’त्यापस्तम्बोक्तानि । तेन च सौविष्टकृतानामत्रापि स्विष्टकृत्येव विनियोगः इतरेषां हुतशिष्टानां च ब्राह्मणभोजनादाविति । तत्र सर्वाङ्गेभ्य इति द्वितीयार्थे पञ्चमी । हृदयं शूले प्रताप्य स्थालीपाकस्याग्रतो जुहुयात्
१. ‘दवगन्तव्यानि’ क. पाठः.
२. ‘द्येवमेका’,
३. ‘नि कथं स’,
४. ‘दायदि सर्वाङ्गेभ्योऽवदाय क’,
५. ‘प्यङ्गाव’ ग. पाठः.
६. ‘वि’ क. पाठः.
५० आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः
हृदयं शूले प्रोतं शामित्र एव प्रतापयेति । ततः स्थालीपाक-
स्याग्रतो जुहोति । द्वितीयार्थे षष्ठी । स्थालीपाकस्य वा एक-
देशमवदानमात्रम् । अग्रतः अवदानेभ्यः प्राग् जुहोति । ततो-
ऽवदानानि । अस्मिन्नपि पक्षे स्विष्टकृदपि विद्यत^२ इत्याहुः ॥
अवदानैर्वा सह ॥ १४ ॥
जुहोति स्थालीपाकं, नाग्रतोऽवदानानाम् ॥ १४ ॥
एकैकस्यावदानस्य द्विर्द्विरवद्यति ॥ १५ ॥
यानि तान्येकादशावदानानि तेषामेकैकस्यार्थाय तत-
स्ततः प्रदेशाद् द्विर्द्विरवद्यति । द्विर्द्विरिति ग्रहणात् पञ्चाव-
त्तिनामपि द्विरेवेति केचित् । नेत्यन्ये, प्रदर्शनार्थत्वाद् द्वि-
र्ग्रहणस्य । यद्येवमपार्थकं द्विर्ग्रहणं तत् क्रियते अवदानधर्मेषु
द्विर्ग्रहणमेव यथा स्याद् देशादिनियमो मा भूदिति ॥ १५ ॥
आवृतैव हृदयशूलेन चरन्ति ॥ १६ ॥
आवृन्नाम मन्त्रवर्जिता क्रियापरिपाटी । अनुपदेशा-
देव मन्त्राभावे सिद्धे^३ तत्प्रतिषेधोऽन्येषां धर्माणां प्राप्त्यर्थः ।
के^४ ते । आहापस्तम्बः — 'अनुपस्पृशन् हृदयशूलमुदङ्परे-
त्यासञ्चरेऽप उपनिनीय शुष्कार्द्रयोः सन्धावुद्वासयती'ति ।
अस्माकमपि 'हृदयशूलमुपोयमानमि^५त्यादि ॥ १६ ॥
इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
प्रथमाध्याये नवमः खण्डः ।
१. 'यति ततोऽवदाना' ग. पाठः. २. 'विभिद्य' क. पाठः.
३. 'द्धेऽपि त', ४. 'के पुनस्ते आ', ५ 'मनुमन्त्रयेदि ॥' ग. पाठः.
दशमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । ५१
दशमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । ५१
अथ दशमः खण्डः ।
चैत्ययज्ञे प्राक् स्विष्टकृतश्चैत्याय बलिं हरेत् ॥ १ ॥
इह कश्चित् केनचिदर्थेनार्थी, या एताः प्रतिजनपदमायतनेषु देवताः पूज्यन्ते तासां मध्ये यां च भजते यां च परं मन्यते तस्यै प्रतिशृणोति पशुना स्थालीपाकेनाज्येन वा यच्चान्यदेवं युक्तं तेन त्वा यक्ष्य इति । स तस्मिन्नर्थे सिद्धे तां देवतां तेन हविषो यजते तस्मिन् विषय इदमुच्यते । चैत्यमायतनम् इह तात्स्थ्यात् ताच्छब्धं चैत्यस्थस्य दैवतस्य यज्ञश्चैत्ययज्ञः । अपर आह — यत्र द्रव्यं देवता काम इति सर्वं चित्तपरिकल्पितं स चित्ते भवश्चैत्यः । ‘गम्भीराञ्ञ्यः’ । ‘अव्ययीभावाच्चे’त्यत्र परिमुखादेर्ग्रहणम् । तेषु चित्तशब्दः पठितव्यः । चैत्यश्चासौ यज्ञश्चेति चैत्ययज्ञ इति । तस्मिन् सङ्कल्पितेन हविषाज्यभागान्ते हुत्वा स्विष्टकृतः प्राक् तस्मै चैत्याय तदेव हविर्बलिं हरेत् प्रत्यक्षेण निवेदयेत् । पश्चात् स्विष्टकृत् । तस्याप्यवदानं पूर्वमेव । तदायतनवासिनेऽमुष्मै स्वाहेति प्रधानहोमः । पुनश्चैत्यायेति वचनं प्रत्यक्षहरणार्थम् । सर्वेष्वेव कर्मसु आगन्तुकानि प्राक् स्विष्टकृतः । प्राक् स्विष्टकृत इति वचनमस्मिन् कर्मणि होमोऽस्तीति प्रदर्शनार्थम् । अन्यथा बलिहरणमात्रमेव स्याद् यज्ञशब्दस्य तावत्यपि दृष्टत्वाद् यथा भूतयज्ञ इति ॥ १ ॥
यद्यु वै विदेशस्थम् ॥ २ ॥
१. ‘प्रा स्विष्टकृतः प्रोक्तस्मै च चेत्याय तदेव बलिं हरे य’ ग. पाठः.
५२ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः
यजेतेति शेषः । उवै इति निपातौ वाक्यालङ्कारे
विप्रकृष्टो देशो विदेशः ॥ २ ॥
यदि विदेशस्थं चैत्यं यजेत यदा चोलेषु स्थितः सोमनाथं, तदा प्रत्य-
क्षहरणाद्योगात् किं कर्तव्यं तदाह —
पलाशदूतेन ॥ ३ ॥
हारयेदिति शेषः । पलाशवृक्षेण दूतं कारयित्वा
तेन हारयेत् ॥ ३ ॥
यत्र वेत्थ वनस्पत इत्येतयर्चा द्वौ पिण्डौ कृत्वा
वीवधेऽभ्याधाय दूताय प्रयच्छेत् ॥ ४ ॥
पादग्रहणादेव सिद्धे एतयर्चेति वचनं पिण्डकरणे
अभ्याधाने प्रदाने चाभ्यासार्थम् । यत्र वेत्थ वनस्पत इति
द्वौ पिण्डौ कृत्वा एतयर्चा अभ्याधाय एतयर्चा प्रयच्छे-
दिति । पिण्डयोरेकश्चैत्याय अपरो दूताय पाथेयरूपः । वी-
वधो नाम स्कन्धवाह्य उभयतोबद्धशिक्यः काष्ठविशेषः त-
स्मिन् पिण्डावभ्याधाय दूताय प्रयच्छेत् तस्य स्कन्धे नि-
दध्यात् ॥ ४ ॥
इमं तस्मै बलिं हरेति चैनं ब्रूयात् ॥ ५ ॥
यश्चैत्याय परिकल्पितः तमभिमृश्य । तस्मा इत्यस्य
स्थाने चैत्यस्य चतुर्थ्या नामनिर्देशः ॥ ५ ॥
अयं तुभ्यमिति यो दूताय ॥ ६ ॥
यो दूताय परिकल्पितः पिण्डः तमभिमृश्यायं तुभ्य-
मिति ब्रूयात् ॥ ६ ॥
१. 'यदूतः रू' क. ख. पाठः.
दशमः खण्डः] अनाविलेापेतम् । ५३
दशमः खण्डः] अनाविलेापेतम् । ५३
प्रतिभयं चेदन्तरा शस्त्रमपि किञ्चित् । ॥
अन्तरा कर्तुश्चैत्यस्य मध्ये प्रतिभयं भयङ्करं कान्तारादिकं स्याच्चेत् तदा दूतस्य भयनिवृत्त्यर्थं शस्त्रं खड्गादिकमपि किञ्चित् प्रयच्छेत् ॥ ७ ॥
नाव्या चेन्नद्यन्तरा प्लवरूपमपि किञ्चिदनेन तरितव्यमिति ॥ ८ ॥
तयोरेव मध्ये नाव्या नौतार्या नदी चेद् भवति तदा दूतस्य तरणार्थं प्लवरूपमपि किञ्चिद् अलाबुपात्रादिकं प्रयच्छेत् । अनेन तरितव्यमिति च दूतं ब्रूयात् ॥ ८ ॥
धन्वन्तरियज्ञे ब्रह्माणमग्निं चान्तरा पुरोहित1याग्रे बलिं हरेत् ॥ ९ ॥
धन्वन्तरिर्नाम चैत्यम् । वैश्रवण इत्येके । अमृतोद्भवश्चिकित्सितस्योपदेष्टेत्यायुर्वेदे प्रसिद्धः । तत्र द्वितीयः स्वरोऽपि ह्रस्वः प्रसिद्धः । तस्य यज्ञे योऽस्मिन् कर्मणि दक्षिणत आसीनो ब्रह्मा तमग्निं चान्तरा तयोर्मध्ये यो धन्वन्तरेः पुरोहितः तस्मै अग्रे प्रथमं बलिं हरेत् पश्चाद् धन्वन्तरये । होमस्तु धन्वन्तरय एव । यदा त्वयं विदेशस्थः तदास्मै सपुरोहितायैकः पिण्डः दूताय द्वितीयः । इमं धन्वन्तरिपुरोहिताभ्यां बलिं हरेदिति द्विवचनेनोहः । अन्ये तु
Footnotes
-
१. 'ध्ये पुरोहिताय धन्वन्तरेर्यः पुरोहितः तस्मै अग्रे प्रथमं बलिं हरेत् । पश्चाद् धन्वन्तरये होमस्तु धन्वन्तरय एव । यदा विदेशस्थो धन्वन्तरिः तदा धन्वन्तरिपुरोहिताभ्यामेकः पिण्डः दूताय द्वितीयं तस्मा इत्यस्यापि द्विवचनेनोहः इमं धन्वन्तरिपुरोहिताभ्यां बलिं हरेति अन्ये' ग. पाठः. ↩
| ५४ | आश्वलायनगृह्यसूत्रम् | [प्रथमोऽध्यायः |
|---|
पुरोहिताय क्वचिदपि प्रत्यक्षहरणाभावाद्दिग्देशस्थेऽपि धन्वन्तरौ ब्राह्मणमग्निं चान्तरा पुरोहिताय बलिं हरन्ति ॥ ९ ॥
इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ प्रथमाध्याये दशमः खण्डः ।
अथैकादशः खण्डः ।
उपनिषदि गर्भालम्भनं पुंसवनमनवलोभनं च ॥ १ ॥
गर्भो येन लभ्यते निषिक्तं वीर्यममोघं भवति तद् गर्भालम्भनम् । येन स गर्भः पुमान् भवति तत् पुंसवनम् । येन स गर्भो न लुभ्यति न स्रवति तदनवलोभनम् । एतानि त्रीणि कर्माणि उपनिषद्याम्नातानि तथैव कर्तव्यानि । शाखान्तरोपनिषद्याम्नातानामप्यागमय्यानुष्ठानार्थं वचनम् ॥ १ ॥
यदि नाधीयात् तृतीये गर्भमासे तिष्येणोपोषितायाः सरूपवत्साया गोर्दधनि द्वौ द्वौ माषौ यवं च दधि प्रसृतेन प्राशयेत् ॥ २ ॥
यदि नाधीयात् व्यत्ययेन परस्मैपदम् । स्मरणार्थो वा धातुः । यदि तामुपनिषदं नाधीयीत न स्मरेद्वा तदो किं कर्तव्यम् । तदुच्यते । तृतीये गर्भमासे तिष्येणोपोषितायाः सरूपवत्साया गोर्दधनि द्वौ द्वौ च माषौ यवं च दधि प्रसृतेन प्राशयेत् । तत्र गर्भालम्भनं गृह्यान्तरेषु बहुषु प्रसिद्धम् । तत्रापस्तम्बः — 'रजसः प्रादुर्भावात् स्नातामृतुसमावेशन उत्तराभिरभिमन्त्रयते', 'चतुर्थीप्रभृत्या षोडशीमुत्तरामुत्तरां
१. 'ब्राह्मणमग्निं चेत्यादि ब' क. ख. पाठः.
२. 'दा एवम् । तु' ख. पाठः.
३. 'व्यं तु' ग. पाठः.
एकादशः खण्डः] अनाविलोपेत्तम् । ५५
एकादशः खण्डः] अनाविलोपेत्तम् । ५५
युग्मां प्रजानिःश्रेयसमृतुगमन इत्युपदिशन्ती’ति । इह तु पुंसवनमनवलोभनं चोच्यते । तत् तृतीये गर्भमासे कर्तव्यम् । तिष्येणेति ‘नक्षत्रे च लुपी’त्यधिकरणे तृतीया । प्राशनेन चास्य सम्बन्धः नोपवासेन । ज्योतिःशास्त्रे कल्पान्तरेषु च तिष्य एव पुंसवनं विहितम् । तत्रापस्तम्बः — ‘पुंसुवनं व्यक्ते गर्भे तिष्येणे’ति । किञ्च,
‘‘नक्षत्रमुपवासश्च प्राशनस्य गुणौ मतौ ।
गुणानां च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वतः ॥’’
समानं रूपं यस्य स सरूपः सरूपो वत्सो यस्याः सा सरूपवत्सा एवम्भूताया गोर्दधानि । सप्तमीनिर्देशात् प्रक्षिप्येति गम्यते । द्वौ द्वौ च माषौ यवं च प्रक्षिप्य तद् दधि पूर्वेद्युरुपोषिताया भार्यायाः प्रसृतेन प्राशयेत् तामेव । उपवासश्च रात्रावभोजनम् । ‘औपवस्तमेव कालान्तरे भोजनमि’त्यापस्तम्बधर्मे प्रदर्शनात् । प्रसृतोऽर्धाञ्जलिः । द्वौ द्वाविति वीप्सावचनं वक्ष्यमाणप्रसृतापेक्षम् । एकस्मिंस्तु प्रसृते द्वौ माषौ ॥
किं पिबसि किं पिबसीति पृष्टा पुंसवनं पुसवनमिति त्रिः प्रतिजानीयात् ॥ ३ ॥
प्रतिज्ञानं प्रतिवचनम् । प्राश्नन्तीं भार्यां भर्ता पृच्छति किं पिबसीति । सा प्रत्याह — पुंसवनमिति । अत्रापि वीप्सावचनं वक्ष्यमाणप्रसृतापेक्षम् । त्रिरित्यनुवादः । ‘एवं त्रीन् प्रसृतान्’ इत्येव सिद्धे एवं तावदुपदेशः । अपर आह — प्रतिप्राशनमावृत्तम् एवं प्रश्नः प्रतिवचनं चेति । अस्मिन् पक्षेऽपि त्रिरित्यनुवादः ॥ ३ ॥
१. ‘शः प्रतिप्राशः अ’ ग. पाठः.