आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

सप्तमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १९३

दृशाः न क्वापि शब्दः गृहे निवेशने वो¹ शब्द इति । एतस्मिन् काले कर्ता गृहमागत्य तस्य दक्षिणाद् द्वारपक्षादारभ्याविच्छिन्नामुदकधारां हरेत् तन्तुं तन्वन्निति मन्त्रेण आ उत्तरस्माद् द्वारपक्षात् ॥ ८ ॥

अथाग्निमुपसमाधाय पश्चादस्यानडुहं चर्मास्तीर्य प्राग्ग्रीवमुत्तरलोम तस्मिन्नमात्यानारोहयेदारोहतायुर्जरसं वृणाना इति ॥ ९ ॥

अथ तमग्निं कर्ता कर्माङ्गमुपसमाधाय पश्चादस्यानडुहं चर्म प्राग्ग्रीवमुत्तरलोमास्तृणाति । आस्तीर्य तस्मिन्नारोहयेत् कर्तारोहेतायुरिति मन्त्रेण । मन्त्रोच्चारणमेव व्यापारः नान्यः कश्चित् ॥ ९ ॥

इमं जीवेभ्यः परिधिं दधामीति परिदध्यान्मध्यमम् ॥ १० ॥

अथ परिधिपरिधानकाले इमं जीवेभ्य इति मन्त्रेण मध्यमं परिधिं परिदध्यात् तूष्णीं दक्षिणोत्तरौ ॥ १० ॥

अन्तर्मृत्युं दधतां पर्वतेनेत्यश्मानमुत्तरतोऽग्नेः कृत्वा परं मृत्यो अनुपरेहि पन्थामिति चतसृभिः प्रत्यृचं हुत्वा यथाहान्यनुपूर्वं भवन्तीत्यमात्यानीक्षेत ॥ ११ ॥

अन्तर्मृत्युमिति पादेनाश्मानमुत्तरतोऽग्नेः स्थापयति³। स्थापयित्वा परं मृत्यो अन्विति चतसृभिः प्रत्यृचं जुहोत्या-

---

१. ‘वा इ’ घ. पाठः. २. ‘धत्ते आरोपणे मन्त्रो’, ३. ‘ति होम अज्ये’ ख. ग. ङ. पाठः.

AA

१९४ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [चतुर्थोऽध्यायः

ज्येन । प्रत्यृचमिति स्वाहाकारनिवृत्त्यर्थम्^१ तेन ऋगन्ते होमः । हुत्वामात्यानीक्षेत यथाहान्यन्विति मन्त्रेण ॥ ११ ॥

युवतयः पृथक् पाणिभ्यां दर्भतरुणकैर्नवनीतेनाङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामक्षिणी अँञय पराच्यो निसृजेयुः ॥

अथ युवतयः पृथक् पाणिभ्याम् अक्षिणी अञ्जीरन् दक्षिणेन दक्षिणं सव्येन सव्यम् । कथं, दर्भतरुणकैर्नवनीतेन^३ अङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामङ्गुलीभ्याम् । अँत्र केचित् पृथक्पाणिभ्यामिति वचनाद् युगपदक्ष्णोरञ्जनमिच्छन्ति । तेषां यावत्यो युवतयः तावन्ति कुशपिञ्जूलानीति नोपपद्यते द्विस्तावन्ति प्राप्नुवन्ति । तस्मात् पृथक्पाणिवचनं दक्षिणाङ्गकारितानिवृत्त्यर्थं, तेन पूर्वं दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमङ्क्त्वा तेनैव कुशपिञ्जूलेन सव्येन सव्यम् । एवमक्षिणी अञ्ज्य सौत्रो ल्यबादेशः अङ्क्त्वा पराच्यः पराङ्मुख्यः निसृजेयुः तत्स्थानान्निर्गच्छेयुः । अपर आह — पराच्यः प्राङ्मुख्यौ भूत्वा अनवेक्षमाणास्तानि कुशपिञ्जूलान्यतिसृजेयुरिति ॥ १२ ॥

इमा नारीरविधवाः सुपत्नीरित्युँआना ईक्षेतेँ ॥ १३ ॥

कर्ता इमा नारीरिति मन्त्रेण ॥ १३ ॥

---

१. 'र्थम् । ऋगन्तेन होमः ॥' ख. ग. ङ. पाठः. २. 'आ' ग. पाठः. ३ 'गृहीते' ङ. पाठः. ४. 'त ग. ङ. पाठः. ५. 'त्या', ६. 'त ॥ अ' ख. ग. ङ. पाठः.

सप्तमः खण्डः] अनाविलेापेतम् । १९५

अश्मन्वतीरीयते संरभध्वमित्यश्मानं कर्ता प्रथमोऽभिमृशेत् ॥ १४ ॥

अथ यै उत्तरतः स्थापितोऽश्मा तं कर्त्ता प्रथममभिमृशेद् अश्मन्वतीरिति मन्त्रेण । पश्चादमात्या मन्त्रविदो मन्त्रेण, तूष्णीमितरे ॥ १४ ॥

अथापराजितायां दिश्यवस्थायाग्निनानडुहा गोमयेनाविच्छिन्नया चोदकधारयापो हि ष्ठा मयोभुव इति तृचेन परीमेगामनेषतेति परिक्रामत्सु जपेत् ॥ १५ ॥

एतावत् कर्म गृहाद् बहिर्भवति । अथ गृहं प्रवेष्टुममात्याः परिक्रामन्ति । अग्निना सह अग्निमादायेत्यर्थः । अनडुहा गोमयेनाविच्छिन्नया चोदकधारया । अविच्छिन्नामुदकधारां युवतयः स्रावयन्ति । आपो हीति तृचममात्या जपन्ति । एवं तेषु परिक्रामत्सु अपराजितायां दिश्यवस्थाय परीमेगामित्येतामृचं कर्ता जपेत् ॥ १५ ॥

पिङ्गलोऽनड्वान्व्रणः स्यादित्युदाहरन्ति ॥ १६ ॥

येनानडुहा परिक्रामन्ति स एवंगुणः स्यादिति ब्राह्मणमुदाहरन्ति ॥ १६ ॥

अथोपविशन्ति यत्राभिरंस्यमाना भवन्त्यहतेन वाससा प्रच्छाद्यास्वपन्त ओदयात् ॥ १७ ॥

अथ गृहं प्रविश्य तमग्निं शुचौ महानसे चुल्ल्यां प्रतिष्ठापयति एष पचनाग्निः । अत ऊर्ध्वं ततो यत्र देशे अभिरंस्य

---

१. 'त् । उ' ख. ग. पाठः.
२. 'यः स उ' घ. पाठः.
३. 'पश्चा' ख. ग. ङ. पाठः.

१९६ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [चतुर्थोऽध्यायः

माना भवन्ति स्वे स्वे शयनस्थान इत्यर्थः , तत्रोपविशन्त्यो-
दयादहतेन वाससा प्रच्छाद्यास्वपन्तः ॥ १७ ॥

उदिते सौर्याणि स्वस्त्ययनानि^१ च जपित्वाऽन्नं सं-
स्कृत्यापनः शोशुचदघमिति प्रत्यृचं हुत्वा ब्राह्मणान्
भोजयित्वा स्वस्त्ययनं वाचयीत गौः कंसो^२ऽहतं वासश्च
दक्षिणा ॥ १८ ॥

ते जपन्ति ये मन्त्रविदः । अन्नसंस्कारस्तस्मिन्नग्नौ
होमः । कर्तुर्ऋगन्तेन होमः । प्रत्यृचवचनान्न स्वाहाकारेण ।
तेनान्नेन ब्राह्मणभोजनम् । तैर्भुक्तवद्भिः स्वस्त्ययनं वाचयेत् ।
तेभ्यश्च गवाद्यो दक्षिणाः । अथामात्यानां भोजनम् । पूर्वे-
द्युरुपवासः^३ । पाकश्च तस्मिन् गृहे न स्यात् ॥ १८ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
चतुर्थाध्याये सप्तमः खण्डः ।

अथाष्टमः खण्डः ।

अथातः पार्वणश्राद्धे काम्य आभ्युदयिक एको-
द्दिष्टे वा ॥ १ ॥

अथशब्दोऽधिकारार्थः । अतःशब्दो हेतौ । यस्माच्छ्राद्धा-
यत्तौ गृहस्थस्याभ्युदयः, तस्मात् । श्राद्धे विधिर्वक्ष्यते । वाशब्दः
समुच्चये । पक्षसन्धिः पर्व तद्योगात् कृत्स्नमहरुच्यते । अवि-
शेषाभिधानेऽपि अमावास्यैव गृह्यते शास्त्रान्तरवशात् । तत्र
गौतमः—'अथ श्राद्धममावास्यायामि'ति । तत्र कर्तव्यं पार्व-

---

१. 'नि ज', २. 'कां' ख. घ. पाठः. ३. 'ह्ये' ख. पाठः.

अष्टमः खण्डः] अनाविलोपेतम् । १९७

णम् । एतन्नित्यम् । एतदेवापरपक्षस्य तिष्यन्तरेषु क्रियमाणं
काम्यम् । अत्रापस्तम्बः — 'प्रथमेऽहनि क्रियमाणे स्त्रीप्राय-
मपत्यं जायत' इत्यादि । अभ्युदया विवाहादयः, तेषु कर्त-
व्यमाभ्युदयिकं तत्र । यच्चापरेद्युर्देवेज्या भवति तत्र पूर्वेद्युः क-
र्तव्यम् । 'तस्मात् पूर्वेद्युः पितृभ्यः क्रियते उत्तरमहर्देवान्
यजन्ति' इति श्रुतेः । प्रेतमेकमुद्दिश्य यद् दीयते तदेकोद्दिष्टम्
एक उद्दिष्टोऽत्रेति कृत्वा । तस्य कालो याज्ञवल्क्येनोक्तः —
“मृतेऽहनि तु कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम् ।
प्रतिसंवत्सरं चैवमाद्यमेकादशेऽहनि ॥”
इति । प्रथमे वत्सरे प्रतिमासं मृततिथावेकोद्दिष्टं कर्तव्यम् ।
यच्चाद्ये मासे तदेकादशेऽहन्युत्कृष्यते, न मृतेऽहनि कर्तव्यम् ।
ततः संवत्सरे सपिण्डीकरणं द्वादशे मासे मृततिथौ । तत्र च
प्रेतस्यैकोद्दिष्टं, पित्रादिभ्यः पार्वणम् । तत्र च^१ मासे तदेव मा-
सिकम् । प्रथमे संवत्सरे सांवत्सरिकमपि तदेव । द्वितीयादिषु^२
संवत्सरान्ते मृततिथावेकोद्दिष्टम् । एवमेतानि त्रयोदशैकोद्दि-
ष्टानि । त्रिपक्षे पूर्णे अपरम् । षट्सु मासेषु पूर्णेष्वपरं मासि-
कस्य पूर्वेद्युरपरेद्युर्वा । अन्तर्दशाहे चापरम् ।
“चतुर्थे पञ्चमे चैव नवमैकादशेऽहनि ।
यदत्र दीयते जन्तोस्तन्नवश्राद्धमुच्यते ॥”
इति पठन्ति । वर्णानुपूर्व्याच्चत्वार्येतानि श्राद्धानि न प्रत्येकं
समुच्चितानि नवत्वविरोधात् । प्रथमं हि क्रियमाणमभिनवम् ।
तदेवमेतानि षोडशैकोद्दिष्टश्राद्धानि । पठन्ति च —

---

१. 'मे च सां', २. 'षु संवत्सरेषु सं' ख. ग. ङ. पाठः.

१९८ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [चतुर्थोऽध्यायः

“नवत्रिपक्षषाण्मास्यसांवत्सरिकमासिकैः ।
श्राद्धैः षोडशभिः प्रेतः पिशाचत्वं विमुञ्चति ॥
यस्यैतानि न कुर्वन्ति एकोद्दिष्टानि षोडश ।
पिशाचत्वं स्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि ॥”
इति । एतेषु पार्वणादिषु चतुर्षु श्राद्धेषु विधिर्वक्ष्यते ॥ १ ॥
ब्राह्मणान् श्रुतशीलवृत्तसंपन्नानेकेन वा काले ज्ञापितान् स्नातान् कृतपच्छौचानाचान्तान उदङ्मुखान् पूर्वं विश्वेभ्यो देवेभ्यः पितृवदुपवेश्यैकैकमेकैकस्य द्वौ द्वौ त्रींस्त्रीन् वा वृद्धौ फलभूयस्त्वं न त्वेवैकं सर्वेषां काममनाद्ये पिण्डैर्व्याख्यातमपः प्रदाय दर्भान् द्विगुणभै²ग्नानासनं प्रदायापः प्रदाय तैजसाश्ममयमृन्मयेषु त्रिषु पात्रेष्वेकद्रव्येषु वा दर्भान्तर्हितेष्वपः प्रदाय शंनो देवीरभिष्टय इत्यनुमन्त्रितासु³ तिलानावपति तिलोऽसि सोमदेवत्यो गोसवे देवनिर्मितः प्रत्नवद्भिः प्रत्तः स्वधया पितॄन् (इमान्) लोकान् प्रीणयाहि नः (स्वाहेति ? स्वधेति) ॥ २ ॥

ब्राह्मणानिति श्रुतादिसंपन्नयोः क्षत्रियवैश्ययोर्ग्रहणं मा भूत् । श्रुतं विद्या शीलमन्तःकरणशुद्धिः वृत्तमाचारः तैस्त्रिभिरपि संपन्नान् समुदितान् । एकेन वाँ⁴, समस्तमपि संपन्नानित्यपेक्ष्यते यदि श्रुतादयः सर्वे न लभ्यन्ते तेषामेकेनापि गुणेन संपन्नानिति । काले ज्ञापितान् पूर्वेद्युर्निमन्त्रितान् ,

---

१. ‘ ’, २. ‘भु’, ३. ‘न्त्र्य ता’ छ. पाठः. ४. ‘वा (उत्प!) स’ घ., ‘वा(यु ?) स’ ख. ग. पाठः.

अष्टमः खण्डः] अनाविलोपेताम्। १९९

“निमन्त्रयेत पूर्वेद्युर्ब्राह्मणानात्मवान् १ शुचिः।
निमन्त्रितैश्च २ तैर्भाव्यं मनोवाक्कायसंयतैः ३॥”

इति याज्ञवल्क्यवचनात्। तच्च श्वः श्राद्धं भविता तत्रभवता आहवनीयार्थे प्रसादः कर्तव्य इत्येवंरूपम्। “तत्र पितरो देवताः ब्राह्मणास्त्वाहवनीयार्थ” इत्यापस्तम्बवचनात्। स्नातान्। यद्यपि ‘प्राग्वोदग्वा ग्रामान्निष्क्रम्याप आप्लुत्ये’त्यत्र स्नानमुक्तं तथापि तस्यानित्यत्वज्ञापनार्थं पुनः स्नातानित्युक्तं कर्माङ्गतयावश्यं स्नातव्यमिति। कृतपच्छौचान् ‘आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत’ इति वचनात् प्राप्तमपि पादशौचं पुनर्विधीयते। कथं, कर्तैव ब्राह्मणानां पादौ प्रक्षालयेदिति आत्मना कृतपच्छौचानिति। आचान्तान् ‘भोक्ष्यमाणस्तु प्रयतोऽपि द्विराचामेदि’ति स्मार्त्ताचमनव्यतिरेकेण कर्माङ्गं तृतीयं विधीयते। उदङ्मुखान् पित्रर्था उदङ्मुखाः। विश्वेदेवार्थौ प्राङ्मुखौ द्वौ।

“द्वौ दैवे प्राक् त्रयः पित्र्य उदङ्ङेकैकमेव वा”

इति याज्ञवल्क्यः। एवंभूतान् ब्राह्मणान् पितृवत् पितृभिस्तुल्यान् मन्यमानः यादृशी पित्रादिषु वृत्तिः तां वृत्तिमास्थायोपवेशयेत्। अपर आह—पितृवदिति वयः परिगृह्यते पितुर्वृद्धान् पितामहस्य वृद्धतरान् प्रपितामहस्य वृद्धतमानिति। उपवेशयंश्च पूर्वं विश्वेभ्यो देवेभ्य उपवेशयेत् प्राङ्मुखौ। कस्य

---

१. ‘वच्छुचीन्।’ ड. पाठः.
२. ‘तैश्चापि संयतैर्भा’,
३. ‘कर्मभिः॥’ ग. ढ. पाठः.

२०० आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [ चतुर्थोऽध्यायः

पुनः कति ब्राह्मणा इत्येत आह—एकैकमित्यादि । तत्राभ्युदयिके एकोद्दिष्टे च नियम उक्तः — “युग्मान् वृद्धिपूर्तेष्वयुग्मानितरेष्वि”ति । त्रिभ्य ऊर्ध्वमपि वृद्धौ फलभूयस्त्वैवम् । न त्वेवैकं सर्वेषां न तु सर्वेषामर्थायैकं भोजयेदिति । काममनाद्ये आद्यं सपिण्डीकरणं तत्र हि प्रथमतस्त्रयाणां पिण्डनिपरणं क्रियते, तद् वर्जयित्वा द्वितीयादिषु काममेकैकं भोजयेत् । अपर आह—आद्यते यस्मिन् श्राद्धे तदाद्यं ततोऽन्यदनाद्यम् आमश्राद्धं तत्र काममेकमपि नियुञ्जीतेति । अथवा आद्यमदनीयं न विद्यते यत्र तदनाद्यं दुर्भिक्षं तत्रैकमपि भोजयेदिति । पिण्डैर्व्याख्यातं पिण्डनिपरणे ये कल्पा “न जीवेभ्यो निपृणीयादि”त्यारभ्योक्ताः त इहापि भवन्ति, पिण्डैर्ब्राह्मणभोजनं व्याख्यातमिति । अपः प्रदाय उपवेशनानन्तरं ब्राह्मणानां हस्तेष्वपः प्रदाय । दर्भान् द्विगुणर्भग्नानासनं प्रयच्छति दक्षिणाग्रान् , विश्वेदेवार्थे प्रागग्रान् उदगग्रान् वा अभैग्नान् तेषूपवेशयति । अस्मिन्नवसरे द्वितीयं निमन्त्रणं विश्वेदेवार्थे क्षणः कर्तव्यः पित्रर्थ इत्यादि । ओं तथेति प्रतिवचनम् । प्राप्नोतु भवानित्यासनेषूपवेशनम् । प्राप्तवानीत्युपविशति । एष आचारः । अपः प्रदाय उपविष्टानां हस्तेषु पुनरपः प्रयच्छति । ततस्तैजसादिषु त्रिषु पात्रेषु पित्रादीनां त्रयाणां यथासंख्यमर्घ्याणि कल्पयति । तैजसे राजतादौ पितुः, अश्ममये पितामहस्य, मृन्मये प्रपितामहस्य । त्रिष्वित्युच्यते विश्वेदेवार्थमपि पात्रमर्घ्योपकल्पनं च मा भूदिति । आचारस्तु

---

१. 'त्याह' , २. 'स्त्वम् । न तु' ख. ग. ङ. पाठः. ३., ४. 'भु' ङ. पाठः.

अष्टमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । २०१

तदर्थमप्यर्घ्योपकल्पनं भवति । त्रिग्रहणं तु उत्तरार्थम् । एकद्रव्येष्वित्यत्रापि एष्वेव तैजसादिषु त्रिष्वेकद्रव्यं यथा स्याद् येनकेनचिद् द्रव्येणैकद्रव्यं मा भूदिति । तेषु पात्रेष्वेकद्रव्येषु वा दर्भान्तर्हितेष्वप आसिच्य ता अनुमन्त्रयते शं नो देवीरिति मन्त्रेण । एवमनुमन्त्रितास्वप्सु तिलानावपति तिलोऽसीति मन्त्रेण । अनुमन्त्रणं तु शक्यत्वाद् युगपत् । तिलावपनं पृथक् । आभ्युदयिके श्राद्धे यवैस्तिलार्थः। तत्र यवोऽसीत्यूहः ॥ २ ॥

प्रसव्येनेतरपाण्यङ्गुष्ठान्तरेणोपवीतत्वाद् दक्षिणेन वा सव्योपगृहीतेन पितरिदं तेऽर्घ्यं पितामहेदं तेऽर्घ्यं प्रपितामहेदं तेऽर्घ्यमित्यप्पूर्वम् ॥ ३ ॥

अर्घ्यं दद्यादिति शेषः । सव्यं प्रतिगतं प्रसव्यं तेन प्रकारेण दद्यात् । एवञ्च सर्वेषां पश्चात् पित्रर्था ब्राह्मणा उपवेशयितव्याः, पुरस्तात् प्रपितामहार्थाः, मध्ये पितामहार्था इत्युक्तं भवति । एवंहि प्रसव्येनार्घ्यं दत्तं भवति । केन पाणिना देयम् इतरपाण्यङ्गुष्ठान्तरेण 'दक्षिणं प्रतीयादनादेश' इति परिभाषा, अनन्तरं च वक्ष्यति दक्षिणेन वा सव्योपगृहीतेनेति । एवं बुद्धिसन्निहितं दक्षिणमपेक्ष्येतरः पाणिः सव्यः अङ्गुष्ठान्तरम् अङ्गुष्ठतर्जन्योरन्तरालं पितृतीर्थेनेत्युक्तं भवति । कस्मात् पुनः सव्येन दानं चोद्यते, तत्र हेतुः—उपवीतत्वात् । पित्र्येऽस्मिन् कर्मणि प्राचीनावीतं भवति । प्राची

---

१. 'ति तु' ख. ग., 'तीति दक्षिणं' ङ. पाठः. २. 'र्थम्' ख. ग. पाठः.
BB

२०२	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[चतुर्थोऽध्यायः

नावीते सव्यः पाणिरुपवीतो भवति यथोपवीते दक्षिणः। ततश्च सव्यस्योपवीतत्त्वात् तेन दद्यादिति। दक्षिणेन (वा) पाणिना सव्योपगृहीतेन दद्यात्। एवं हि दक्षिणाङ्गकारिता चापरित्यक्ता भवति। उपवीतत्वं चानुगृहीतं भवति सव्योपग्रहणात्। पितरिदं तेऽर्घ्यमित्यादयो मन्त्राः। अप्पूर्वमिति क्रियाविशेषणं, शुद्धा अपः पूर्वं दत्त्वा पश्चादर्घ्यं दद्यादित्यर्थः। पात्रत्रित्वोपदेशादिह च मन्त्रानुपदेशाच्च विश्वेभ्यो देवेभ्योऽर्घ्यदानं नास्तीति केचित् ॥ ३ ॥

ताः प्रतिग्राहयिष्यन् सकृत् सकृन्निवेदयेत् स्वधार्ध्या इति ॥ ४ ॥

ता अर्घ्यभूता अपः प्रतिग्राहयिष्यन् सकृत् सकृन्निवेदयेत् स्वधार्ध्या इति। यदि पित्रर्था बहवस्तेभ्यः सर्वेभ्यः सकृत्। एवं पितामहार्थेभ्यः एवं प्रपितामहार्थेभ्यः। सकृदिति किम्। प्रतिपुरुषं मन्त्रावृत्तिर्मा भूत्। वीप्सावचनं प्रतिवर्गं मन्त्रावृत्त्यर्थम्। यत्र यत्र पुनरेवंविधो यत्नो नास्ति। तत्र तत्र प्रतिब्राह्मणमावृत्तिः, यथा अर्घ्यप्रदानमन्त्रस्य ॥ ४ ॥

प्रसृष्टास्वनुमन्त्रयेत या दिव्या आपः पृथिवी संबभूवुः या अन्तरिक्ष्या उत पार्थिवीर्याः हिरण्यवर्णा यज्ञियास्ता न आपः शंस्योना भवन्त्विति ॥ ५ ॥

प्रसृष्टासु दत्तासु अर्घ्यासु ता एता अनुमन्त्रयेत या

---

१. 'यति स्व' घ. पाठः.

अष्टमः खण्डः] अनाविलोपेते । २०३

दिव्या इति मन्त्रेण । केचित् सर्वान्तेऽनुमन्त्रणमिच्छन्ति ।
अन्ये प्रतिपुरुषम् ॥ ५ ॥

संस्स्रवान् समवनीय ताभिरद्भिः पुत्रकामो मुख-
मनक्ति ॥ ६ ॥

अर्घ्यदानावाशिष्टा आपः संस्रवाः । तान् प्रथमे पात्रे
समवनीय ताभिरद्भिः पुत्रकामश्चेन्मुखमनक्ति ॥ ६ ॥

प्रथमपात्रे विशेषप्रदर्शनार्थं यज्ञगाथे उदाहरति —

नोद्धरेत् प्रथमं पात्रं पितॄणामर्घ्यपातितम्¹ ।
आवृतास्तत्र तिष्ठन्ति पितरः शौनकोऽब्रवीत् ॥
यदा वा तूद्धृतं पात्रं विवृतं वा यदा भवेत् ।
अभोज्यं तद् भवेच्छ्राद्धं क्रुद्धैः पितृगणैर्गतैः ॥ ७ ॥

प्रथमं पात्रं यस्मिन् प्रदेशे पितॄणामर्घ्याय पातितं² नि-
हितं तस्माद् देशान्नोद्धरेत् । यत आवृतास्तत्र पात्रे तिष्ठन्ति
पितरः । क एवमाह — शौनकोऽब्रवीत् । आवृता इति
वचनात् संस्स्रवान् समवनीय तत्पात्रं पिधातव्यं पात्रान्त-
रेण । उद्धरणे विवरणे च पितृगणाः क्रुद्धा गच्छेयुः । ततश्च
तैर्गतैस्तच्छ्राद्धमभोज्यं भवेत् ते तत्र न भुञ्जीरन् ॥ ७ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
चतुर्थाध्याये अष्टमः खण्डः ।

---

१. ., २. 'दि' घ.पाठः.

२०४. आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [ चतुर्थोऽध्यायः

अथ नवमः खण्डः ।

एतस्मिन् काले गन्धमाल्यधूपदीपाञ्जनाच्छाद-
नानां प्रदानम् ॥ १ ॥

अर्घ्यदानान्तरं गन्धादीनि ददाति ॥ १ ॥

उद्धृत्य घृताक्तमन्नमनुज्ञापयत्यग्नौ करिष्ये क-
रवै करवाणीति वा ॥ २ ॥

अथ स्थालीपाकादन्नमुद्धृत्य घृताक्तं कृत्वा ब्राह्मणा-
ननुज्ञापयति अग्नौ करिष्ये इत्यादीनामन्यतमेन वाक्येन ।
अग्नावित्यस्य चोत्तराभ्यामपि सम्बन्धः अग्नौ करवै अग्नौ
करवाणीति ॥ २ ॥

प्रत्यभ्यनुज्ञा क्रियतां कुरुष्व कुर्विति ॥ ३ ॥

अथ ब्राह्मणानां प्रत्यभ्यनुज्ञा क्रियतामित्यादिभिर्यथा-
संख्यम् ॥ ३ ॥

अथाग्नौ जुहोति यथोक्तं पुरस्तात् ॥ ४ ॥

अथानुज्ञानानन्तरमग्नौ जुहोति यथोक्तं पिण्डपितृयज्ञे
सोमाय पितृमत इत्यादि ॥ ४ ॥

अनभ्यनुज्ञायां पाणिष्वेव ॥ ५ ॥

यत्राभ्यनुज्ञा नास्ति तस्मिन् विषये ब्राह्मणानां पा-
णिष्वेव जुहुयात् ताभ्यामेव मन्त्राभ्याम् । क्वचाभ्यनुज्ञा
नास्ति यत्रानुज्ञापनं नास्ति तत्र । क्वच तन्नास्ति यत्राग्नौ
होमो नास्ति तत्र, अग्नौ करिष्य इत्येवंरूपत्वादद्नुज्ञापनस्य ।
क्वचाग्नौ होमो नास्ति आहिताग्नेः पार्वणे । तस्य पिण्ड-

नवमः खण्डः] अनाविलोपेत्म् । २०५

पितृयज्ञे दक्षिणाग्नौ होमः कृतः पिण्डाश्च निवृत्ताः, केवलं ब्राह्मणभोजनमेव शिष्यते तत्र पाणिष्वेव होम इति। अपर आह — यस्य गृह्योऽग्निर्नस्ति तस्य विधुरादेरयमुपदेश इति ॥ ५॥

अथ पाणिहोमं स्तोतुं ब्राह्मणमनुकर्षति —

अग्निमुखा वै देवाः पाणिमुखाः पितर इति हि ब्राह्मणम् १ ॥ ६ ॥

तत्र पाणिहोमपक्षे विशेषमाह —

यदि पाणिष्वाचान्तेष्वन्यदन्नमनुदिशति ॥ ७ ॥

यदि पाणिषु होमः तदा ब्राह्मणेष्वाचान्तेषु पाणिषु हुतमन्नं भुक्तवत्सु अन्यदन्नमनुदिशति पात्रे कदलीपत्रादौ ॥ ७ ॥

अग्निपक्षे विशेषमाह —

अथाग्नौ हुतशेषमन्नमन्ने ॥ ८ ॥

अथाग्नौ होमः ततो भोजनार्थादन्नादुद्धृत्य तस्मिन्नन्ने हुतशेषमन्नं दद्यात् ॥ ८ ॥

सृष्टं दत्तमाध्र्णुकमिति ॥ ९ ॥

सृष्टं प्रभूतं दत्तम् आध्र्णुकम् ऋद्धिनिमित्तं कर्तुरिति विज्ञायते । तस्मात् प्रभूतं देयमिति । अपर आह — सृष्टमिति क्रियाविशेषणं सर्ग उत्साहः सृष्टमुत्साहवद् यथा तथा दत्तं श्रद्धया दत्तम् आध्र्णुकमिति ॥ ९ ॥

---

१. ‘खा वै पि’ घ. पाठः.

CC-0. Agamnigam Digital Presevation Foundation, Chandigarh

२०६ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [चतुर्थोऽध्यायः

तृप्तान् ज्ञात्वा मधुमतीः श्रावयेदक्षन्नमीमदन्ते-
ति च ॥ १० ॥

भुञ्जाना ब्राह्मणा यदा तृप्ता भवन्ति तदा तांस्तृप्तान् ज्ञात्वा मधुशब्दवतीर्मधु वाता ऋतायते इत्येता ऋचःश्रावयेद् ब्रूयाद् अक्षन्नमीमदन्तेत्येतां च ॥ १० ॥

सम्पन्नं पृष्ट्वा यद्यदन्नमुपभुक्तं ततस्ततः स्था-
लीपाकेन सह पिण्डार्थमुद्धृत्य शेषं निवेदयेत् ॥ ११ ॥

अथ सम्पन्नमिति ब्राह्मणान् पृच्छति । ते च सुसंपन्नमिति प्रतिब्रूयुः । ततो यद्यदन्नमुपभुक्तं ब्राह्मणैरुपभुक्तशिष्टमित्यर्थः, ततस्ततः स्थालीपाकेन सह पिण्डार्थमुद्धृत्य शेषमन्नं ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् । अस्मादेवानुवादाद् गम्यते अस्ति स्थालीपाको होमार्थ इति ॥ ११ ॥

अभिमतेऽनुमते वा भुक्तवत्स्वनाचान्तेषु पि-
ण्डान् निदध्यात् ॥ १२ ॥

निवेदिते सति ब्राह्मणास्तदन्नमभिमन्यन्ते आत्मसात्कुर्वन्ति अस्मभ्यमेव देहीति अनुमन्यन्ते वा इष्टैः सहोपभुज्यतामिति । एवं तैरभिमतेऽनुमते वा भुक्तवत्सु तेष्वनाचान्तेषु पिण्डान् निदध्यात् निपृणीयात् पिण्डपितृयज्ञकल्पेन ॥ १२ ॥

आचान्तेष्वेके ॥ १३ ॥

एक आचार्या आचान्तेषु पिण्डान् निपृणन्ति ॥ १३ ॥

प्रकीर्यान्नमुपवीयीं स्वधोच्यतामिति विसृजेद-
स्तु स्वधेति वा ॥ १४ ॥

निधाय पिण्डानन्नं भूमौ प्रकिरन्ति । तत्र मन्त्रमपि पठन्ति “ये अग्निदग्धा ये अनग्निदग्धा ये वा जाताः कुले मम ।

नवमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । २०७

भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु परां गतिम्” इति। एवम्
अन्नं प्रकीर्य उपवीय उपवीतं कृत्वा । अस्मादेव वचनादेता-
वन्तं कालं प्राचीनावीतीति विज्ञायते। उक्तं च— ‘प्रसव्ये-
नेतरपाण्यङ्गुष्ठान्तरेणोपवीतत्वादि’ति। ततो यथाशक्ति द-
क्षिणां दत्त्वा सामात्यः प्रदक्षिणीकृत्य ओं स्वधोच्यतामिति
उक्त्वा विसृजेत्। अस्तु स्वधेति वा प्रत्युक्त्वा गच्छेयुः
एकोद्दिष्टे शास्त्रान्तरोक्तो विशेषः —

“एकोद्दिष्टं दैवहीनमेकार्घ्यैकपवित्रकम्।
आवाहनाग्नौकरणरहितं त्वपसव्यवत् ॥”

इति। अन्ये तु — दक्षिणत उष्णं भस्म निरुह्य प्रेतायामु-
ष्मै यमाय च स्वाहेति होममिच्छन्ति। अमुष्मा इत्यस्य च
स्थाने प्रेतस्य नामनिर्देशश्चतुर्थ्या। शेषमत्र यथोक्तं तथा
कर्तव्यम्। सपिण्डीकरणे प्रेतस्यैकोद्दिष्टकल्पनं पित्रादीनां
पार्वणकल्पनम्। अर्घ्यप्रदानान्ते प्रेतपात्रं पितृपात्रेषु सेच-
येद् ये समाना इति द्वाभ्याम्। अन्ये प्रपितामहपात्रमित-
रपात्रेषु सेचयन्ति। एवं पिण्डेषु निपृतेषु प्रेतपिण्डं त्रिधा
कृत्वा इतरेषु निदधाति ताभ्यामेव मन्त्राभ्याम्। अन्ये प्रपि-
तामहपिण्डमितरेषु निदधति ॥ १४ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
चतुर्थाध्याये नवमः खण्डः।

---

१. ‘स’ ग. पाठः.

३०८	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[चतुर्थोऽध्यायः

अथ दशमः खण्डः ।

अथ शूलगवः ॥ १ ॥
अथशब्दोऽधिकारार्थः । शूलगवो नाम रुद्रयज्ञो वक्ष्यते । शूलाङ्कितो गौः शूलगवः । तद्योगात् कर्मणि वृत्तिः ॥

शरदि वसन्ते वा ॥ २ ॥
एतयोर्ऋत्वोरन्यतरस्मिन् इदं कर्म भवति ॥ २ ॥

आर्द्राया ॥ ३ ॥
‘नक्षत्रे च लुपी’त्यधिकरणे तृतीया । आर्द्रायां कत्र्तव्यम् ॥ ३ ॥

श्रेष्ठं स्वस्य यूथस्य ॥ ४ ॥
सजातानां मध्ये यः श्रेष्ठः तम् । द्वितीयान्तानामभिषिञ्चतीति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । शूलगव इत्युपसमस्तोऽपि गौः सम्बध्यते विशेष्यत्वेन । पुंलिङ्गनिर्देशाच्च पुंगवस्य ग्रहणम् ॥ ४ ॥

अकुष्ठिपृषत् ॥ ५ ॥
यो वर्णतः पृषद् भवति अकुष्ठी च तम् । सौत्रो लिङ्गव्यत्ययः द्वितीयाया वा लुक् ॥ ५ ॥

कल्माषमित्येके ॥ ६ ॥
एक आचार्याः कल्माषं चित्रवर्णमिच्छन्ति । अपर आहू — पृषन्ति बिन्दवः, यः कुष्ठी पृषद्भिः कल्माषश्च न भवति तम् । यूथश्रेष्ठो (न?) भवतु मा वा भूदिति ॥ ६ ॥

---

१. 'यः न द्वि' ग. ङ. पाठः.
२. 'ति यू' ख. ग. घ., 'तु मा' ख. पाठः.

दशमः खण्डः] अनाविलोपेसम् । २०९

कामं कृष्णमारोहवांश्चेत् ॥ ७ ॥

काममित्यभ्युपगतौ । कृष्णमपि कामं कुर्याद्, आरोहः ककुत् शरीरोच्छ्रायो वा तद्वांश्चेत् ॥ ७ ॥

व्रीहियवमतीभिरद्भिरभिषिञ्चति शिरस्तोऽध्या-
भसदः ॥ ८ ॥

तमेवंभूतं पुङ्गवं शिरस्तोऽधि शिरस्त आरभ्य आभ-
सदः भसदिति पुच्छप्रदेशाभिधानं गुह्याभिधानमित्यन्ये आ
तस्मादभिषिञ्चति ॥ ८ ॥

रुद्राय महादेवाय जुष्टो वर्धस्वेति ॥ ९ ॥

एष मन्त्रः । ततस्तं शूलेनाङ्कयित्वोत्सृजति यावत्
(सं?) पन्नदद् भवति । अन्ये तु रुद्रायेत्यादिनोत्सृजन्ति तू-
ष्णीमभिषिञ्चन्ति । उत्सृजेदित्यनुक्तमपि गम्यते उत्तरत्र दर्श-
नात् 'इष्ट्वान्यमुत्सृजति नानुत्सृष्टः स्यादि'ति ॥ ९ ॥

तं पन्नदतं वृषीभूतं वा यज्ञियस्यां दिश्यसन्द-
र्शने ग्रामादूर्ध्वमर्धरात्रादुदित इत्येके वैद्यं चरित्रवन्तं
ब्राह्मणमुपवेश्य सपलाशामाईंशाखां यूपं निखाय व-
तत्त्यौ कुशरज्जू वा रशने अन्यतरया यूपं परिवीयान्य-
तरयार्धशिरसि पशुं बद्ध्वा यूपे रशनायां वा नियुनक्ति
यस्मै नमस्तस्मै त्वा जुष्टं नियुनज्मीति ॥ १० ॥

तं शूलगवं पन्नदतं पन्नाः पतिता दन्ता यस्य तम् ।
“यदा वै पशोर्दन्ताः पद्यन्तेऽथ स मेध्यो भवती”ति ब्राह्मणम्।

---

१. 'वा नि' ग. पाठः.

११० आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [चतुर्थोऽध्यायः

“योऽपन्नदन्मलं तत्पशूनामिति विज्ञायते” इत्यापस्तम्बः। वृषी-
भूतं सेचनसमर्थम् एवंभूतं वा यज्ञियस्यां दिशि यज्ञार्हायाम्
आविन्दितस्यामितिवच्छान्दसः स्यादागमः। ग्रामाद् बहिर्यत्र
स्थिता ग्रामं न पश्यन्ति ग्रामे वा स्थित्वा यं न पश्यन्ति तस्मि-
न्नसन्दर्शने देशे ऊर्ध्वमर्धरात्रादस्मिन् काले। उदित इत्येके एक
आचार्या उदित इत्याहुः। तदा वैद्यं चरित्रवन्तं य एतां विद्या-
मधीते यश्चैतत् कर्मानुष्ठितवान् तमेवं ब्राह्मणमुपवेश्य आज्य-
भागान्ते शामित्रायतनाद्याग्निं दूतमित्येतदन्तं कृत्वा सपलाशां
सपर्णीम् आर्द्रा चासौ शाखा च तामार्द्रशाखां यूपस्य पला-
शादेः सम्बन्धिनीं यूपं निखाय द्वे व्रतत्यौ लते पशुबन्धनक्षमे
कुशनिर्मिते वा रज्जू रशने करोति। तयोरन्यतरया यूपं परिव्य-
यति। अन्यतरया अर्धशिरसि शिरस एकस्मिन् पार्श्वे पशुं-
बद्ध्वा यूपे रशनायां वा तं पशुं नियुनक्ति यस्मै नम इति
मन्त्रेण। रुद्रदेवत्योऽयं पशुः। तथाच रुद्राय जुष्टो वर्ध-
स्वे'ति उत्सर्जनमन्त्रः। हराय कृपायित्यादिभिश्च द्वादशभि-
र्देवनामभिर्होमः। तस्मादयमपि मन्त्रस्तद्देवत्य एव। लक्षण-
तश्चैतद्देवत्यत्वम्। इदं हि देवस्य लक्षणं यस्मै नम इति ।
तथाच शिशुमारब्राह्मणे श्रूयते — “यस्मै नमस्तच्छिरो धर्मो
मूर्धानं ब्रह्मोत्तराहनुर्यज्ञो धरे”त्यादि। अत्र हि देवतान्तराणां
स्वशब्देनोक्तत्वाद् यस्मै नम इति देवस्यैव लक्षणतो नि-
र्देशः॥ १० ॥

प्रोक्षणादि समानं पशुना ॥ ११ ॥

---

१. 'न्तं स' ङ. पाठः.

दशमः खण्डः] अनाविलेापेतम्। २११

पशुकल्पोक्तं प्रोक्षणादिपदार्थजातमविकृतं कर्तव्यम् ॥

विशेषान् वक्ष्यामः ॥ १२ ॥

अत्र ये तु विशेषास्तान् वक्ष्यामः ॥ १२ ॥

पात्र्या पलाशेन वा वपां जुहुयादिति विज्ञा-
यते ॥ १३ ॥

पात्र्या मृन्मय्या पलाशेन पर्णेन वा यज्ञियस्य वृक्षस्य
वपां जुहुयादिति ब्राह्मणं भवति ॥ १३ ॥

हराय कृपाय शर्वाय शिवाय भवाय महादे-
वायोग्राम पशुपतये रुद्राय शङ्करायेशानायाशनये स्वा-
हेति ॥ १४ ॥

हरायेत्यादिभिः स्वाहाकारान्तो द्वादशभिर्देवनामभि-
र्युक्त एको मन्त्रः वपाया अवदानानां स्थालीपाकस्य च भ-
वति ॥ १४ ॥

षड्भिर्वोत्तरैः ॥ १५ ॥

अस्मिन्नेव वा पाठे उत्तरैः षड्भिरुग्रायेत्यादिभिर्जुहु-
यात् ॥ १५ ॥

रुद्राय स्वाहेति वा ॥ १६ ॥

अयं वा होममन्त्रः ॥ १६ ॥

चतसृषु चतसृषु कुशसूनासु चतसृषु दिक्षु
बलिं हरेद्यास्ते रुद्र! पूर्वस्यां दिशि सेनास्ताभ्य एतं
नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरिति ॥ १७ ॥

२१२ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [चतुर्थोऽध्यायः

प्रधानहोमानन्तरं स्विष्टकृतः प्राक् चतसृषु दिक्षु च-
तसृषु चतसृषु कुशसूनासु। वीप्सावचनात् प्रतिदिशं चतस्रः।
कुशसूनाः कुशानां पुष्पमय्यः तासु बलिं हरेत्। तत्र पूर्वस्यां
दिशि मन्त्रः— यास्ते रुद्र! पूर्वस्यां दिशीति। एवं सर्वासु
दिक्षु बलिं हरेदित्यनुषङ्गः ॥ १७ ॥

प्रतिदिशं त्वादेशनम् ॥ १८ ॥

तस्यास्तस्या दिशो नाम त्वादेष्टव्यम्। यास्ते रुद्र!
दक्षिणस्यां दिशिं प्रतीच्यां दिशि उदीच्यां दिशि इति ॥ १८ ॥

चतुर्भिः सूक्तैश्चतस्रो दिश उपतिष्ठेत कद्रुद्राय
इमा रुद्राय आ ते पितः इमा रुद्राय स्थिरधन्वन्
इति ॥ १९ ॥

हृत्वा बलिं कद्रुद्रायेत्यादिभिश्चतुर्भिः सूक्तैश्चतस्रो
दिश उपतिष्ठेत। यथासंख्यमित्येके। प्रतिदिशं चतुर्भिरिति
वयं चतुर्भिरिति वचनात् सूक्तग्रहणात्। चत्वार्येव हि निर्दि-
ष्टानि सूक्तानि च तानि सूक्तं सूक्तादौ हीने पाद इति वच-
नात्(?)। तस्माच्चतुर्भिः सूक्तैः प्रतिदिशमुपस्थानं कर्त-
व्यम् ॥ १९ ॥

सर्वरुद्रयज्ञेषु दिशामुपस्थानम् ॥ २० ॥

अन्येष्वपि सर्वरुद्रयज्ञेषु आश्वयुजीकर्मादिष्वेतद्
दिशामुपस्थानं कर्तव्यम् ॥ २० ॥

तुषान् फलीकरणांश्च पुच्छं चर्म शिरः पादा-
वन्वावनुंप्रहरेत् ॥ २१ ॥