आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Ashvalayana Grihyasutra Hindi
by महर्षि आश्वलायन (टीकाकार: हरदत्त आचार्य)
Source: Asvalayana Grihya Sutram with Anavila Commentary by Haradatta (origin)
Public domain in India · Report a copyright issue
About this granth
The Ashvalayana Grihyasutra (आश्वलायनगृह्यसूत्रम्) is the domestic ritual manual of the Rigveda, part of the Kalpasutra of the Ashvalayana school. Grihyasutras give the rules for rites performed in the home, and this one has long been the main authority for Rigvedic households. It is arranged in four adhyayas divided into khandas.
Its sutras cover setting up the domestic fire, the simple cooked offerings, the marriage ceremony, rites around conception and birth, naming, first feeding, tonsure in the third year, initiation, twelve years of Vedic study, the student's return home, house building, ancestral offerings and funeral rites, making it a primary source for family life and ritual in early India.
The scanned pages show that this edition gives the sutras with Haradattacharya Mishra's Sanskrit commentary Anavila, edited by Mahamahopadhyaya T. Ganapati Shastri, curator of the department for publishing Sanskrit manuscripts at Trivandrum. It is number 78 of the Trivandrum Sanskrit Series, printed in 1923 under the authority of the Maharaja of Travancore's government. The copy comes from the State Museum library, Lucknow, and has 292 pages.
CC-0. Agamnigam Digital Presevation Foundation, Chandigarh
१५४ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [तृतीयोऽध्यायः :
यो मे राजन्युज्यो वा सखा वेति वा ॥ ६ ॥
वाशब्दः समुच्चये । उपस्थानभेदात्तु पृथगुपदेशः । षड्भिरेकमुपस्थानम् । उपस्थानानन्तरमनया । तयोः समुच्चयः ॥ ६ ॥
क्षुत्वा जृम्भित्वामनोज्ञं दृष्ट्वा पापेकं गन्धमाघ्रायाक्षिस्यन्दने कर्णध्वनने च सुचक्षा अहमक्षीभ्यां भूयासं सुवर्चा मुखेन सुश्रुत्कर्णाभ्यां मयि दक्षक्रतू इति जपेत् ॥ ७ ॥
क्षुतादिषु कृतेषु सुचक्षा इत्यादिमन्त्रं जपेत् ॥ ७ ॥
अगमनीयां गत्वायाज्यं याजयित्वाप्रतिग्राह्यं प्रतिगृह्य चैत्यं यूपं वोपहृत्य पुनर्मा मैत्विन्द्रियं पुनरायुः पुनर्भगः पुनर्द्रविणमैतु मा पुनर्ब्राह्मणमैतु मा स्वाहा । इमे ये धिष्ण्यासो अग्नयो यथास्थानमिह कल्पन्तां वैश्वानरो वावृधानोऽन्तर्यच्छतु मे मनो हृद्यन्तरं मृतस्य केतुः स्वाहेत्यौंज्याहुतीर्जुहुयात् समिधो वा जपेद् वा ॥ ८ ॥
अगमनीया रजःस्वला । अयाज्योऽभिशस्तादिः । अप्रतिग्राह्यं विषशस्त्रादि । चैत्योऽग्निः तत्र भवो यूपश्चैत्यः । उपहत्य स्पृष्ट्वा । एतेषु कृतेष्वेताभ्यां मन्त्राभ्यामेवं कुर्यात् ॥
इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
पञ्चमः खण्डः ।
१. 'ने' घ. पाठः.
२. 'व' ङ. पाठः.
३. 'क्षि' घ. पाठः.
४. 'त्याहु' ख. ग. पाठः.
षष्ठः खण्डः] अनाविलोपेत्तम् । १५५
षष्ठः खण्डः] अनाविलोपेत्तम् । १५५
अथ षष्ठः खण्डः ।
अव्याधितं चेत् स्वपन्तमादित्योऽभ्यस्तमिया-
द्वाग्यतोऽनुपविशन् रात्रिशेषं भूत्वा येन सूर्य ! ज्योतिषा
बाधसे तम इति पञ्चभिरादित्यमुपतिष्ठेत ॥ १ ॥
अव्याधितो यः स्वपिति तं प्रति यद्यादित्योऽस्तं
गच्छेत् तदा वाग्यतो भूत्वानुपविशन् रात्रिशेषं सर्वामेव रात्रिं
तिष्ठन् व्युष्टायां येन सूर्येति पञ्चभिर्ऋग्भिरादित्यमुपतिष्ठेत ।
तस्येदं प्रायश्चित्तम् ॥ १ ॥
अभ्युदियाच्चेदकर्मश्रान्तमनभिरूपेण कर्मणा
वाग्यत इति समानमुत्तराभिस्तसृभिरुपस्थानम् ॥ २ ॥
यः कर्मणा गुरोरभ्यङ्गादिना श्रान्तो न भवति तम-
कर्मश्रान्तम् अनभिरूपं कर्म नृत्तदर्शनादि तेन वा श्रान्त-
मप्यव्याधितं स्वपन्तमादित्यश्चेदभ्युदियात् तदा वाग्यत इति
समानं वाग्यतोऽनुपविशन् अहःशेषं भूत्वेत्यूहेन । एवं भूत्वो-
त्तराभिश्चतसृभिर्यस्य ते विश्वा भुवनानि केतुनेत्यादिभिरस्तं
यन्तमुपतिष्ठेत ॥ २ ॥
सन्ध्योपासनमाह —
यज्ञोपवीती नित्योदकः सन्ध्यामासीत वाग्यतः
सायमुत्तरापरमभिमुखोऽन्वष्टमदेशनर्धास्तमिते मण्डले
आनक्षत्रदर्शनात् ॥ ३ ॥
यज्ञोपवीती भूत्वा नित्योदकः नित्यमुदककर्म प्रोक्ष-
णाचमनादिकं कृतं येन स एवमुच्यते एवंभूतः सन्ध्यामो-
१. 'त्येताभि' ग० ङ० पाठः. २. 'मुपासी' ख० पाठः.
१५६ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [तृतीयोऽध्याय
सीत वाग्यतः सायं यावान् सन्ध्याकालः तावन्तमासीत । उत्तरापरमन्वष्टमदेशमभिमुखः प्रतीच्यां दिशि य उत्तरो भागः तस्याष्टधा विभक्तस्य योऽष्टमो देशः उत्तरत आरभ्य तमनु । तं प्रति कियन्तं कालमासीत । अर्धास्तमयादारभ्या-नक्षत्रदर्शनात् । एतावती सन्ध्या । वाग्यत इति वचनादेता-वन्तं कालं न सावित्र्यपि जप्य पश्चात्तु जप्य । तथाच जैमिनीये गृह्ये भारद्वाजगृह्ये च द्रष्टव्यम् । अन्ये तु स्मृतिषु दर्शनात् सावित्र्या जपमिच्छन्ति । वाग्यतवचनं तु लौकिक-वाक्यनिवृत्त्यर्थमित्याहुः ॥ ३ ॥
एवं प्रातः प्राङ्मुखास्तिष्ठन्नामण्डलदर्शनात् ॥ ४ ॥
एवं प्रातः सन्ध्यामुपासीत1 प्राङ्मुखस्तिष्ठन्नासीत आदित्यस्यामण्डलदर्शनात् । उत्तरपूर्वमन्वष्टमदेशमभिमुखः अर्धास्तमितेषु नक्षत्रेषु । तथा गौतमः — ‘तिष्ठेत् पूर्वा-मासीतोत्तरां सज्योतिष्याज्योतिषो दर्शनाद्वाग्यत’ इति । आपस्तम्बस्तूभयोरपि सन्ध्ययोरासनं वाग्यमनं चाह— ‘सन्ध्ययोश्च बहिर्ग्रामादासनं वाग्यतस्ये2ति ॥ ४ ॥
कपोतश्चेदगारमुपहन्यादनुपतेद्वा देवाः कपोत-इति प्रत्यूचं जुहुयाज्जपेद् वा ॥ ५ ॥
कपोतः पक्षिविशेषः स चेदगारमुपहन्यात् तुण्डादिभि-र्घट्टयेद् अनुपतेद्वा तद्दुर्निमित्तम् । तस्येदं प्रायश्चित्तम् । देवाः
Footnotes
सप्तमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १५७
CC-0. Agamnigam Digital Preservation Foundation, Chandigarh
सप्तमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १५७
कपोत इति सूक्तेन प्रत्यृचम्स्वाहाकारं जुहुयात्, सूक्तमेतद् जपेद् वा ॥ ५ ॥
वयमु त्वा पथस्पते इत्यर्थचर्यां चरिष्यन् ॥ ६ ॥
धनार्थी यदि कश्चिद् गच्छेत् तदा वयमु त्वा पथस्पते इति सूक्तेन प्रत्यृचं जुहुयात्, जपेद् वा ॥ ६ ॥
संपूषन् विदुषेति नष्टमधिजिगमिषन् ॥ ७ ॥
यो नष्टद्रव्यमधिजिगमिषति अधिगन्तुं लब्धुमिच्छति, स संपूषन् विदुषेत्यनेन सूक्तेन प्रत्यृचं जुहुयाज्जपेद्वा ॥ ७ ॥
मूढो वा ॥ ८ ॥
यो वा मूढः अप्रज्ञः सोऽपि सूक्तेनानेन जुहुयाज्जपेद्वा ॥ ८ ॥
संपूषन्नध्वन इति महान्तमध्वानमेष्यन् प्रतिभयं वा ॥ ९ ॥
यो महान्तमध्वानं गमिष्यन् भवति अनल्पं प्रतिभयं वा गमिष्यन् भवति स सूक्तेनानेन प्रत्यृचं जुहुयाज्जपेद्वा ॥ ९ ॥
इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
तृतीयाध्याये षष्ठः खण्डः ।
अथ सप्तमः खण्डः ।
अथैतान्युपकल्पयेत समावर्तमानो मणी कुण्डले
| १५८ | आश्वलायनगृह्यसूत्रम् । | [तृतीयोऽध्यायः |
|---|
वस्त्रयुगं छत्रमुपानद्युगं दण्डं स्रगुन्मर्दनमनुलेपनमाञ्जनमुष्णीषमित्यात्मने चाचार्याय च ॥ १ ॥
अथ गुरुकुलात् समावर्तमान एतानि वक्ष्यमाणानि द्रव्याण्युपकल्पयेत संपादयेत् । तानि चात्मने चाचार्याय च कल्पयितव्यानि । किमर्थमिदमुच्यते, एतेषां द्रव्याणामुपकल्पनं यथा स्यादिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । उत्तरत्र विनियोगवशादेवोपकल्पनं भविष्यति यथा 'आचार्योऽहतेन वाससा त्रिः प्रदक्षिणमि'त्यत्र । सत्यम् । एवमेव तत् । इह त्वात्मने चाचार्याय चेत्युच्यते । तत्र न ज्ञायते कानि द्रव्याणि किं कुर्यादिति । तदर्थमिदमुच्यते । एवमप्येतानीति वक्तव्यं, कथम्, एतेषामेवोत्तरत्र विनियोगो यथा स्यादिति । तेन 'अहते वाससी आच्छाद्ये'ति समावर्तमानस्यास्य वाससोरुपदिष्टमहतत्वमाचार्यवाससोरपि भवति । अन्यथोपकल्पनवेलायामनुपदिष्टत्वान्न स्यात् । तत्र मणी द्वौ कुण्डले द्वे । सौवर्णे मणिबद्धे च ते भवतः, मणिकुण्डले आबध्नीतेत्युत्तरत्र दर्शनात् । मणिकुण्डले इति ये समासं पठन्ति तेषां 'मणिं कण्ठे प्रमुञ्चे'ति दर्शनाद् यद्यपि समावर्तमानस्य मणिः सिद्धः तथाप्याचार्यस्य न स्यात् । तस्मान्मणी इति द्विवचनान्तमेव पठितव्यम् । वस्त्रयुगमेकैकस्मै । छत्रे द्वे । उपानद्युगं वस्त्रयुगवत् । दण्डौ द्वौ । स्रगुन्मर्दनं समाहारद्वन्द्वः । येन शरीरमुन्मृद्यते तदुन्मर्दनम् । उष्णीषौ द्वौ ॥ १ ॥
१. 'क्तवि' ङ. पाठः.
२. 'मेत' ख. ग. ङ. पाठः.
३. 'ति न ब'
४. 'ण्युपहिते ब' घ. पाठः.
सप्तमः खण्डः ] अनाविलोपे तम् । १५९
सप्तमः खण्डः ] अनाविलोपे तम् । १५९
यद्युभयोर्न विन्देताचार्यायैव ॥ २ ॥
यद्युभयोरेतानि द्रव्याणि न लभेत तदा आचार्यायैवोपकल्पयेत् ॥ २ ॥
समिधं त्वाहरेदपराजिताया दिशो यज्ञियस्य वृक्षस्य ॥ ३ ॥
अपराजिता पूर्वोत्तरा दिक् तस्याः समिध आहरेद् यज्ञियस्य वृक्षस्य ॥ ३ ॥
तत्र गुणकामैः—
आर्द्रामन्नाद्यकामः पुष्टिकामस्तेजस्कामो वा ॥ ४ ॥
अन्नाद्यपुष्टितेजसामन्यतमं यः कामयते स आर्द्रां समिधमाहरेत् ॥ ४ ॥
ब्रह्मवर्चसकाम उपवाताम् ॥ ५ ॥
उपवाता शुष्का ॥ ५ ॥
उभयीमुभयकामः ॥ ६ ॥
अन्नाद्यादीनामन्यतमं ब्रह्मवर्चसं च यः कामयते स उभयीमार्द्रामुपवातां च समिधमाहरेत् । अर्धशुष्कामित्युक्तं भवति ॥ ६ ॥
उपरि समिधं कृत्वा गामन्नं च ब्राह्मणेभ्यः प्रदाय गौदानिकं कर्म कुर्वीत ॥ ७ ॥
तामाहृतां समिधमुपरि कृत्वा अनधो निधाय ब्राह्मणेभ्योऽन्नं भोजनाय दत्त्वा गां दक्षिणां दत्त्वा गौदानिकं कर्म कुर्वीत । कर्मग्रहणस्य प्रयोजनं गोदान एव स्थित्वोक्तम् ॥ ७ ॥
१. 'माः' ख. ग., 'नाः' घ. पाठः.
१६० आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [तृतीयोऽध्यायः
आत्मनि मन्त्रान् संनमयेत् ॥ ८ ॥
गौदानिके कर्मणि क्रियमाणे तत्रत्यान् मन्त्रानात्मा-
भिमुखान् ऊहेत । ऋचामप्यूहप्राप्त्यर्थं वचनम् । ‘ओषधे
त्रायस्व मा स्वधीते मा मा हिंसीः तेन ब्रह्मणो वपते दम
आयुष्मान् तेन म आयुषे वपामि¹ मा म आयुः प्रमोषी-
रि’ति ॥ ८ ॥
एकक्लीतकेन शीतोष्णाभिरद्भिः स्नात्वा युवं
वस्त्राणि पीवसा वसाथे इत्यहते वाससी आच्छाद्याश्म-
नस्तेजोऽसि चक्षुर्मे पाहीति चक्षुषी आज्यीत ॥ ९॥
यस्मिन् करञ्जफले एकं बीजं तदेकक्लीतकं तत्पि-
ष्टमुन्मर्दनं पुरस्तादुपकल्पितम् । तेनोद्वर्तितगात्रः शीतोष्णा-
भिरद्भिः स्नात्वा युवं वस्त्राणीति मन्त्रेणाहते वाससी आच्छा-
दयति । एकमन्तर्वासः अपरं बहिर्वासः । अश्मनस्तेजोऽसि²
चक्षुर्मे पाहीति मन्त्रेण ततश्चक्षुषी आञ्जयीत, सव्यं पूर्वं
‘सव्यं हि पूर्वं मनुष्या अञ्जत’ इति श्रुतेः ॥ ९ ॥
अश्मनस्तेजोऽसि श्रोत्रं मे पाहीति मणिकुण्ड-
ले आबध्नीत अनुलेपनेन पाणी प्रलिप्य मुखमग्रे ब्रा-
ह्मlocal: ह्मणोऽनुलिम्पेत ॥ १० ॥
अनुलेपनं चन्दनादि । ब्राह्मणो मुखं प्रथममनुलिम्पेत ।
ततोऽन्यान्यङ्गानि ॥ १० ॥
१. 'मि शुद्धिशिरोमा' क. पाठः. २. 'सीति' ङ. पाठः.
सप्तमः खण्डः] अनाविलोपेत् । १६१
सप्तमः खण्डः] अनाविलोपेत् । १६१
बाहू राजन्यः ॥ ११ ॥
अग्रेऽनुलिम्पेत् ॥ ११ ॥
उदरं वैश्यः ॥ १२ ॥
पूर्ववत् ॥ १२ ॥
उपस्थं स्त्री ॥ १३ ॥
तद्वत् ॥ १३ ॥
ऊरू सरणजीविनः ॥ १४ ॥
ये सरणेन गतागतेन जीवन्ति दूताः ते ऊरू अग्रे-
ऽनुलिम्पेरन् ॥ १४ ॥
अनार्तस्य नार्तोऽहं भूयासमिति स्रजमपिनध्नीत ॥
अपिनह्येत ॥ १५ ॥
न मालोक्ताम् ॥ १६ ॥
मालाशब्दोक्तां स्रजं नापिनह्येत ॥ १६ ॥
मालेति चेद् ब्रूयुः स्रगित्त्यभिधापयीत ॥ १७ ॥
यद्यवशादज्ञानाद्वा मालेति ब्रूयुः परिकर्मिणस्तदा
तान् स्रगिति वाचयेत् ततोऽपिनह्येत ॥ १७ ॥
देवानां प्रतिष्ठे स्थः सर्वतो मा पातमित्युपानहा-
वास्थाय दिवश्छन्नासीतिच्छत्रमादत्ते ॥ १८ ॥
गतार्थम् ॥ १८ ॥
वेणुरसि वानस्पत्योऽसि सर्वतो मा पाहि इति
वैणवं दण्डम् ॥ १९ ॥
आदत्ते ॥ १९ ॥
१. 'र्ता' ख. घ. पाठः.
W
१६२ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [तृतीयोऽध्यायः
आयुष्यमिति सूक्तेन मणिं कण्ठे प्रै¹मुच्योष्णीषं कृत्वा तिष्ठन् समिधमादध्यात्
स्मृतं निन्दा च विद्या च श्रद्धा प्रज्ञा च पञ्चमी ।
इष्टं दत्तमधीतं च कृतं सत्यं श्रुतं व्रतै²म् ॥
यदग्ने सेन्द्रस्य सर्ऋ³षिकस्य सर्ऋषिराजस्य सपि-
तृकस्य सपितृराजस्य साकाशस्य सातीकाशस्य सानू-⁵
काशस्य सप्रतीकाशस्य सदेवमनुष्यस्य सगन्धर्वाप्सर-
स्कस्य सहारण्यैश्च पशुभिर्ग्राम्यैश्च यन्म आत्मन आ-
त्मनि व्रतं तन्मे सर्वं व्रतमिदमहमग्ने सर्वव्रतो भवामि
स्वाहेति ॥ २० ॥
तत आयुष्यमिति सूक्तान्ते मणिं कण्ठे बद्ध्वा हतेन
वाससा उष्णीषं शिरोवेष्टनं कृत्वा तथैव तिष्ठन् पूर्वं⁶मुपरि
कृतां समिधमादध्यात् स्मृतं निन्दा चेति मन्त्रेण सर्वतोव्र
भवामि स्वाहेत्यन्तेन ॥ २० ॥
ममाग्ने वर्च इति प्रत्यृचं समिधोऽभ्यादध्यात् ॥ २१ ॥
तत्र नव समाम्नाताः । खैलकी दशमी अर्वाञ्चमि-
न्द्रममुतो हवामह इति तस्या अपि ग्रहणमित्याहुः ॥ २१ ॥
यत्रैनं पूजयिष्यन्तो भवन्ति तत्रैतां रात्रिं व-
सेत् ॥ २२ ॥
एनं समावृत्तं यत्र गृहे पूजयिष्यन्तो भवाँ⁷न्ति तत्र
१. ‘प्रतिमु’ घ. पाठः.
२. ‘तमिति य’ ङ. पाठः.
३. ‘पिरा’ ख. पाठः.
४. ‘सप्र’ ग. पाठः.
५. ‘स’,
६. ‘ति च प्र’ ङ. पाठः.
७. ‘विष्यन्ति’ ख. पाठः.
सप्तमः खण्डः] अनाविलेापेतम् । १६३
सप्तमः खण्डः] अनाविलेापेतम् । १६३
पितृगृहे रात्रिमेतां वसेत् । पूजा च मधुपर्कः 'स्नातकायोपस्थिताये'ति वचनात् ॥ २२ ॥
विद्यान्ते गुरुमर्थेन निमन्त्र्य कृत्वानुज्ञातस्य वा स्नानम् ॥ २३ ॥
विद्यासमाप्तौ गुरुमर्थेन प्रयोजनेन निमन्त्र्य कमर्थं त आहरिष्यामीत्युक्त्वा तेनोक्तं च कृत्वा तत एतत् समावर्तनं कर्तव्यम् । अनुज्ञातस्य वा वत्स ! त्वद्गुणैरेवाहं तोषितः अलमर्थेन अनुजानामि त्वां गृहाश्रमायेत्येवमुक्तस्य वा कर्तव्यम् ॥ २३ ॥
तस्यैतानि व्रतानि भवन्ति ॥ २४ ॥
तस्य स्नातकस्यैतानि वक्ष्यमाणानि व्रतानि भवन्त्यामरणात् ॥ २४ ॥
न नक्तं स्नायात् न नग्नः स्नायात् न नग्नां स्त्रियमीक्षेतान्यत्र मैथुनात् वर्षति न धावेन्न वृक्षमारोहेन्न कूपमवरोहेन्न संशयमभ्यापद्येत ॥ २५ ॥
संशयः प्राणसंशयस्तं नाभ्यापद्येत न प्रतिपद्येत । अन्यत् स्पष्टम् ॥ २५ ॥
किमर्थं पुनरेवमस्य रक्षोपदिश्यत इत्यत्राह —
महद्वै भूतं स्नातको भवतीति विज्ञायते ॥ २६ ॥
योऽयं स्नातकः स महद्भूतं भवति यथा पृथिव्यादीनि महाभूतान्युपकारकाणि एवमयं सर्वाश्रमाणामुपकारक इति विज्ञायते । आह मनुः —
१. 'कमर्थमाह्रतं च' ङ. पाठः. २. 'क्षैवमुप' ख. ग. ङ. पाठः.
१६४ | आश्वलायनगृह्यसूत्रम् | [तृतीयोऽध्यायः
“यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ।
एवं गृहस्थमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति भिक्षुकाः ॥”
इति ॥ २६ ॥
इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
तृतीयाध्याये सप्तमः खण्डः ।
अथाष्टमः खण्डः ।
गुरवे प्रस्त्रक्ष्यमाणो नाम प्रब्रुवीत ॥ १ ॥
अथ समावृत्तं गुरुः प्रसृजति गृहान् प्रति विसृजति स तेन प्रस्त्रक्ष्यमाणस्तस्मै गुरवे तस्यैव नाम संबुद्ध्या प्रब्रूवीत यज्ञशर्म्मन्निति ॥ १ ॥
इदं वत्स्यावो भो इति उच्चैरूर्ध्वं नाम्नः ॥ २ ॥
अथ नाम्न ऊर्ध्वमिदं वत्स्यावो भो इत्युच्चैः प्रब्रूवीत। नाम्न ऊर्ध्वमुच्चैरिति वचनान्नामोपांशु भवति। वत्स्याव इति केवलोऽपि वसिर्विंपूर्वस्यार्थे द्रष्टव्यः । एतावन्तं कालं सहोषितौ स्वः अथेदानीं विभिद्य वासं करिष्यावः भो यज्ञशर्मन्निति मन्त्रार्थः। इदमिति च क्रियमाणक्रियानिर्देशः यथा इदं गम्यत इति ॥ २ ॥
प्राणापानयोरुपांश्वामन्द्रैरिन्द्रहरिभिरिति च ॥ ३ ॥
प्राणापानयोरिति मन्त्रमुपांशु प्रब्रुवीत आमन्द्रैरित्यृचं च ॥ ३ ॥
अष्टमः खण्डः] अनाविलोपेसम् । १६५
अष्टमः खण्डः] अनाविलोपेसम् । १६५
अतो वृद्धो जपति ॥ ४ ॥
अतःपरं वृद्ध आचार्यो जपति ॥ ४ ॥
जप्यमाह —
प्राणापानयोरुरुव्यचास्त्वया प्रपद्ये देवाय सवित्रे परिददामीत्यृचं च ॥ ५ ॥
प्राणापानयोरिति मन्त्रस्य पूर्वत्रैव कृत्स्नः पाठः कर्त-
व्यो न कृतः इह वा पठ्यतां पूर्वत्र वा कोन्वत्र विशेष
इति । पूर्वत्रोपांशुत्युक्तम् इह जपतीतितस्य प्रयोजन
जपलक्षणमुपांशुत्वं गृह्यकर्मण्यनित्यमिति । तेन ‘ब्रह्माञ्जलि-
कृतो जपेदि’त्यत्रोच्चैः प्रयोगः सिद्धो भवति ॥ ५ ॥
समाप्य ओं प्राक् स्वस्तीति च जपित्वा माहि-
त्रेणानुमन्त्र्य ॥ ६ ॥
अतिसृजेदिति शेषः । आमन्द्रैरित्येतामृचं समाप्य
ओं प्राक् स्वस्तीति च जपित्वा महित्रीणामवोऽस्त्विति सूक्ते-
नानुमन्त्र्यातिसृजेद् गुरुः शिष्यम् । महित्रीशब्दो यस्मिन्
सूक्तेऽस्ति तन्माहित्रम् । विमुक्तादित्वादण् । विवत्स्याव इति
लौकिक्या वाचातिसर्गः ॥ ६ ॥
एवमतिसृष्टस्य न कुतश्चिद् भयं भवतीति वि-
ज्ञायते ॥ ७ ॥
एवं माहित्रेणानुमन्त्र्य योऽतिसृष्टः तस्य न कुतश्चिद्
भयं भवतीति ब्राह्मणं भवति । माहित्रानुमन्त्रणस्य प्रशंसे-
यम् । इदं च कालान्तरेऽपि भवति । यो यस्य प्रियः स्यात्
१. ‘पा’ ख. ङ. पाठः.
| १६६ | आश्वलायनगृह्यसूत्रम् | [तृतीयोऽध्यायः |
|---|
तथाविधत्वाद् ब्राह्मणस्य । एतदर्थमेव च ब्राह्मणमाकृष्टम् । आपस्तम्बोऽप्याह — 'यं कामयेत स्वस्ति पुनरागच्छेदिति तमेताभिरन्वीक्षेत स्वस्त्येव पुनरागच्छतीत्ययज्ञसंयुक्तः कल्प' इति ॥ ७ ॥
वयसाममनोज्ञां वाचं^२ श्रुत्वा कनिक्रदज्जनुषं प्रब्रुवाण इति सूक्ते जपेद् देवीं वाचमजनयन्त देवा इति च ॥ ८ ॥
यदायं स्नातको मार्गे वान्यत्र वा पक्षिणां प्रतिकूलां वाचं शृणोति तदा नैमित्तिकोऽयं जपः । ८ ॥
स्तुहि श्रुतं गर्तसदं युवानमिति मृगस्य ॥ ९ ॥
अमनोज्ञां वाचं श्रुत्वेत्यनुवर्तते ॥ ९ ॥
यस्या दिशो बिभीयाद्यस्माद्वा तां दिशमुल्मुक-
मुभयतः प्रदीप्तं प्रत्यस्येन्मन्थं वा प्रसव्यमालोड्याभयं
मित्रावरुणा मह्यमस्त्वर्चिषा शत्रून् दहन्तं प्रतीत्यमा-
ज्ञातारं मा प्रतिष्ठां विन्दैन्तु मिथो भिन्दाना उभयं तु
मृत्युमिति संसृष्टं धनमुभयं समाकृतमिति मन्थं न्यञ्चं
करोति ॥ १० ॥
यस्या दिशो यस्माद्वा पुरुषाद् बिभीयात् तां दिशं प्रति पुरुषोऽपि स यस्यां दिशि वसति तां दिशं प्रति उभयतः प्रदीप्तं मूले चाग्रे च ज्वलन्तमुल्मुकम् अस्येत् क्षिपेत् अभयं मित्रावरुणेति मन्त्रेण । दधिमिश्राः सक्तवः मन्थः तं वा प्रस-
१. 'ज्ञा', २. 'चः' ख. पाठः. ३. 'द' ख. ग. पाठः.
अष्टमः खण्डः] अनाविलोपे तम् । १६७
अष्टमः खण्डः] अनाविलोपे तम् । १६७
व्यमप्रदक्षिणमालोड्य न्यञ्चं न्यग्भूतं करोति संसृष्टमिति मन्त्रेण ॥ १० ॥
सर्वतो भयादनाज्ञातादष्टावाज्याहुतीर्जुहुयात् पृथिवी वृता साग्निना वृता तया वृतया वर्त्या यस्माद् भयाद् बिभेमि तद्वारये स्वाहा। अन्तरिक्षं वृतं तद्वायुना वृतं तेन वृतेन वर्त्रेण यस्माद् भयाद् बिभेमि तद्वारये स्वाहा। द्यौर्वृता सादित्येन वृता तया वृतया वर्त्या यस्माद् भयाद् बिभेमि तद्वारये स्वाहा। दिशो वृतास्ताश्चन्द्रमसा वृतास्ताभिर्वृताभिर्वर्त्रीभिर्यस्माद् भयाद् बिभेमि तद्वारये स्वाहा। आपो वृतास्ता वरुणेन वृतास्ताभिर्वृताभिर्वर्त्रीभिर्यस्माद् भयाद् बिभेमि तद्वारये स्वाहा। प्रजा वृतास्ताः प्राणेन वृतास्ताभिर्वृताभिर्वर्त्रीभिर्यस्माद् भयाद् बिभेमि तद्वारये स्वाहा। वेदा वृतास्ते छन्दोभिर्वृतास्तेभिर्वृतेभिर्वर्त्रैभिर्यस्माद् भयाद् बिभेमि तद्वारये स्वाहा। सर्वं वृतं तद् ब्रह्मणा वृतं तेन वृतेन वर्त्रेण यस्माद् भयाद् बिभेमि तद्वारये स्वाहेति ॥
सर्वतो भयादनाज्ञातनिमित्ताद्वा भयाद्यो बिभीयात् सोऽष्टावाज्याहुतीर्जुहुयात् पृथिवी वृतेत्यादिभिर्मन्त्रैः। अष्टग्रहणमाज्यभागस्विष्टकृन्निवृत्त्यर्थम् । आज्यग्रहणमाज्यहोमधर्मप्राप्त्यर्थम् ॥ ११ ॥
१. 'र्त्या' ग. ङ. पाठः. २. वरुणे' ख. पाठः.
CC-0. Agamnigam Digital Presevation Foundation, Chandigarh
१९८ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [तृतीयोऽध्यायः
अथापराजितायां दिश्यवस्थाय स्वस्त्यात्रेयं ज-
पति यत इन्द्र भयामहे इति च सूक्तशेषम् ॥ १२ ॥
अथाग्नेरपराजितायां दिशि स्थित्वा स्वस्त्यात्रेयेण दृष्टं स्वस्ति नो मिमीतामिति सूक्तं जपति प्राक्² पूर्णपात्रनिनय-
नाद् यत इन्द्र भयामहे इति सूक्तशेषं जपति ॥ १२ ॥
इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
तृतीयाध्यायेऽष्टमः खण्डः।
अथ नवमः खण्डः।
संग्रामे समुपोळे राजानं सन्नाहयेत् ॥ १ ॥
युद्धे समुपस्थिते राजानं संनाहयेत् पुरोहितः ॥ १ ॥
आत्वाहार्षमन्तरेधीति पश्चाद्रथस्यावस्थाय ॥ २ ॥
जपेदिति शेषः । यस्मिन् राजाधिरूढस्तस्य रथस्य पश्चादवस्थायातत् सूक्तं जपेत् ॥ २ ॥
जीमूतस्येव भवति प्रतीकमिति कवचं प्रय-
च्छेत्³ ॥ ३ ॥
जीमूतस्येत्यनयर्चा कवचं सन्नाहं प्रयच्छेद् राज्ञे ॥
उत्तरया धनुः ॥ ४ ॥
धन्वनागा इत्येतया धनुः प्रयच्छेत् ॥ ४ ॥
उत्तरां वाचयेत् ॥ ५ ॥
वक्ष्यन्तीवेत्यृचं राजानं वाचयेत् ॥ ५ ॥
१. 'प्रागुदीची दिगपराजिताग्ने' घ. पाठः.
२. 'क् पा' ङ. पाठः.
३. 'च्छेद् राज्ञे ऋचा उ' ख. ङ. पाठः.
नवमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १६९
नवमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १६९
स्वयं चतुर्थीं जपेत् ॥ ६ ॥
ते आचरन्तीत्यृचं पुरोहितो जपेत् ॥ ६ ॥
पञ्चम्येषुधिं प्रयच्छेत् ॥ ७ ॥
बह्वीनां पितेत्यृचा इषुधिं तूणीरं प्रयच्छेत् ॥ ७ ॥
अभिप्रवर्तमाने षष्ठीम् ॥ ८ ॥
अथ रथं प्रवर्तयति राजा तस्मिन्नभिप्रवर्तमाने रथे तिष्ठन्नित्यृचं जपेत् पुरोहितः ॥ ८ ॥
सप्तम्याश्वान् ॥ ९ ॥
तीव्रान् घोषानित्यृचाश्वान् योग्यत्वादभिमन्त्रयते पुरोहितः ॥ ९ ॥
अष्टमीमिषूनवेक्षमाणं वाचयति ॥ १० ॥
रथवाहनमित्यृचा इषूनवेक्षमाणं वाचयति ॥ १० ॥
अहिरिव भोगैः पर्येति बाहुमिति तलं नह्यमानम् ॥ ११ ॥
अहिरिव भोगैरित्येतया तलं चर्मादिनिर्मितं हस्तरक्षणं नह्यमानमनुमन्त्रयते । पुरोहितः नह्यमानं राजानं वाचयतीत्यन्ये^२ ॥ ११ ॥
अथैनं सारयमाणमुपारुह्याभीवर्तं वाचयति प्रयोवां मित्रावरुणेति च द्वे ॥ १२ ॥
अथ सारयमाणः सारथिरारोहति तं सारयमाणमुपा-
१. 'अनुमन्त्रयते पु', २. 'न्ये । तलं हस्तरक्षणम् ॥ अ' ख. ङ. पाठः.
| १७० | आश्वलायनगृह्यसूत्रम् | [तृतीयोऽध्यायः |
|---|
रुह्य एनं राजानमभीवर्त्तम् अभीवर्तेन हविषेति सूक्तमभीवर्त्तदृष्टं वाचयति प्रयोवां मित्रावरुणेति च द्वे ऋचौ ॥ १२ ॥
अथैनमन्वीक्षेताप्रतिरथशाससापर्णैः ॥ १३ ॥
अथैनं युद्धे प्रविशन्तं अन्वीक्षेत अप्रतिरथम् आशुः शिशान इति सूक्तम् अप्रतिरथेन ऋषिणा दृष्टं, शासं शास इत्येति सूक्तं शासदृष्टं, सौपर्णं सुपर्णदृष्टम् । सौपर्णानां बहुत्वाद् विवक्षितमुदाहरिष्यति प्रधारयन्त्विति । एतैरप्रतिरथशाससौपर्णैरन्वीक्षणम् ॥ १३ ॥
प्रधारयन्तु मधुनो घृतस्येत्येतत् सौपर्णम् ॥
इदमत्र सौपर्णम् ॥ १४ ॥
सर्वा दिशोऽनुपरीयायादित्यमौशनसं वास्थाय प्रयोधयेत् ॥ १५ ॥
प्राच्याद्याः सर्वा दिशोऽनुपरीयाय अनुपरिपूर्वाद्यातेर्ल्यप् । अनुपरीत्य प्रागादिमुखं रथं प्रवर्त्तयेत्यर्थः । आदित्यमौशनसं वा यत्रादित्यः स्थितः शुक्नो वा तं दिग्भागमास्थाय तत्र स्थितः सन् प्रयोधयेद् युद्धमारम्भयेद् राजानं, न प्रत्यादित्यं नापि प्रतिशुक्रम् ॥ १५ ॥
उपश्वासय पृथिवीमुत द्यामिति तृचेन दुन्दुभिमभिमृशेत् ॥ १६ ॥
पुरोहितः ॥ १६ ॥
अवसृष्टाः परापतेतीषून् विसर्जयेत् ॥ १७ ॥
पुरोहित एव ॥ १७ ॥
नवमः खण्डः] अनाविलोपेतुम् । १७१
नवमः खण्डः] अनाविलोपेतुम् । १७१
यत्र बाणाः संपतन्तीति युध्यमानेषु जपेत् ॥
युध्यमानेषु योधेषु जपेत् पुरोहितः ॥ १८ ॥
संशिष्याद् वा संशिष्याद् वा ॥ १९ ॥
अथवा न स्वयं दुन्दुभिमर्शनादि कुर्याद् इदमित्थं मन्त्रैस्त्वया कर्तव्यमिति राजानं संशिष्यात् संदिशेत् । द्विरुक्तिरध्यायपरिसमाप्तिकृता ॥ १९ ॥
इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
अनाविलायां तृतीयाध्याये नवमः खण्डः ।
तृतीयोऽध्यायः समाप्तः ।
अथ चतुर्थोऽध्यायः।
आहिताग्निश्चेदुपतपेत् प्राच्यामुदीच्यामपराजि-
तायां वा दिश्युदवस्येत् ॥ १ ॥
उपतापो रोगः। प्राच्यादीनामन्यतमस्यां दिशि उद्-
वस्येत् ग्रामान्निष्क्रम्य वसेत् ॥ १ ॥
किं प्रयोजनमित्याह —
ग्रामकामा अग्नय इत्युदाहरन्ति ॥ २ ॥
एवं के(तः? ते) किमित्याह—
आशांसन्त एनं ग्राममाजिगमिषन्तोऽगदं कुर्यु-
रिति विज्ञायते ॥ ३ ॥
अपिनामायं जीव्याद् अस्मांश्च यक्षीष्ट इत्येवमाशंस-
न्तोऽग्नयो ग्राममाजिगमिषन्त आगन्तुमिच्छन्तः एनं यज-
मानमगदं कुर्युरिति विज्ञायते ॥ ३ ॥
अगदः सोमेन पशुनेष्ट्येष्टावस्येत् ॥ ४ ॥
यद्यसावगदः स्वस्थो भवति ततः सोमादीनामन्यत-
मेनेष्ट्वा अवस्येद् गृहं प्रविश्य वसेत्। सोमोऽग्निष्टोमः। पशुरै-
न्द्राग्नः। इष्टिरग्रायणेष्टिर्दर्शपूर्णमासौ वा। आ तस्मात् का-
लात् तत्र वसेदित्युक्तं भवति। अन्ये त्वाग्नेयमष्टाकपालं
तदहरेवेच्छन्ति ॥ ४ ॥
१. 'न्ति केचिद् ब्रह्मवादिनः। ए' ङ. पाठः.
२. 'त' ख. ग. पाठः.
३. 'वे' घ. पाठः.
प्रथमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १७३
प्रथमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १७३
अनिष्ट्वा वा ॥ ५ ॥
अथ वानिष्ट्वैव प्रविशेदगदः ॥ ५ ॥
संस्थिते भूमिभागं खानयेद् दक्षिणपूर्वस्यां दिशि दक्षिणापरस्यां वा दक्षिणाप्रवणं दक्षिणाप्राक्प्रवणं दक्षिणाप्रत्यक्प्रवणमित्येके यावानुद्बाहुकः पुरुषस्तावदायामं व्याममात्रं तिर्यक् वितस्तिमर्वाक् ॥ ६ ॥
यदि संस्थितो मृतः स्यात् ततस्तस्मात् प्रदेशाद् दक्षिणपूर्वस्यां दिशि आग्नेय्यां दक्षिणापरस्यां निर्ऋत्यां वा भूमिभागं खानयेत् कर्ता पुत्रादिः । दक्षिणादिप्रवणं यथा स्यात् तथा खानयेत् । प्रमाणनिर्देशः— उत्क्षिप्तबाहुकः पुरुषो यावान् तावानायामो यस्य तं तावदायामम् । तिर्यक्प्रमाणेन् व्याममात्रम् ।
“बाह्वोः सकरयोर्व्यामस्ततयोस्तिर्यगन्तरम्”
इति नैघण्टुकाः । अर्वाक्प्रमाणेन् वितस्तिं वितस्तिप्रमितम् ।
कनिष्ठाङ्गुष्ठयोर्मध्यं वितस्तिस्ततदीर्घयोः ।
अर्वाङिति ङकारोऽपपाठः। यथा पूर्वत्र तिर्यगिति एवमत्रावागिति ॥ ६ ॥
अभितआकाशं श्मशानम् ॥ ७ ॥
अभितः परित आकाशं यस्य एवंविधं श्मशानं भवति । मध्ये छदिरादिभिरनाकाशमित्युक्तं भवति ॥ ७ ॥